Рус телендәге версияМахсус проекттар
Күренеште көйләргәТелде алмаштырырғаМәғлүмәт
РУВИКИ ТУРАҺЫНДА

Бабич Шәйехзада Мөхәмәтзакир улы

РУВИКИ интернет-энциклопедияһында Бабичев фамилиялы башҡа кешеләр тураһында мәҡәләләр бар.

Шәйехзада Мөхәмәтзакир улы Бабич (рус. Шайхзада Мухаметзакирович Бабич; 1895 йылдың 14 ғинуары, Әсән, Өфө губернаһы — 1919 йылдың 28 марты, Йылайыр ауылы) — шағир, Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре, «Башҡорт» гәзите мөхәррире, «Тулҡын» йәштәр союзына нигеҙ һалыусыларҙың һәм уның етәкселәренең береһе[2].

Биографияһы

Ғаиләһе һәм белеме

1895 йылда Өфө губернаһы Бөрө өйәҙе Әсән ауылында (хәҙерге Дүртөйлө районы) мулла Мөхәмәтзакир Бабичев ғаиләһендә тыуған. Башланғыс белемде атаһының мәҙрәсәһендә ала[3].

Бабичевтар ғаиләһе Ҡаңлы улусының Көйөк түбәһендәге аҫаба башҡорттарҙан сыҡҡан һәм Ҡыйғаҙытамаҡ ауылы менән бәйле булған. Шағирҙың әсәһе Сажиҙәбанат Мөхәмәтһаҙый Шаһабетдиновтың ҡыҙы булған[4].

1910 һәм 1913 йылдарҙа Ҡаҙағстанда балалар уҡыта[5]. 1911–1916 йылдарҙа Өфөләге «Ғәлиә» мәҙрәсәһендә уҡый, әҙәби һәм музыкаль түңәрәктәрҙә ҡатнаша, «Парлаҡ» ҡулъяҙма журналы менән хеҙмәттәшлек итә. Мәҙрәсәне тамамлағандан һуң Троицк ҡалаһында уҡытыусы булып эшләй һәм «Аҡмулла» журналына яҙыша[3].

Йәмәғәт һәм сәйәси эшмәкәрлеге

1917 йылдың авгусында Ырымбурға күсеп, «Ҡармаҡ» сатирик журналында эшләй[2]. Шул уҡ йылда Башҡорт мәркәз шураһының секретары була. Өсөнсө Бөтә башҡорт ойоштороу ҡоролтайында «Тулҡын» йәштәр союзын ойоштороуҙа ҡатнаша һәм уның рәйесе итеп һайлана[6].

1918 йылдың башында Ырымбурҙа ҡулға алына, күп тә үтмәй ҡасып сыға. Йәйен Башҡорт армияһын ойоштороуҙа ҡатнаша; июлдә башҡорт хәрби дружиналарын ойоштороу өсөн Өфөгә ебәрелә[6].

1918–1919 йылдарҙа хәрби хәбәрсе булып эшләй. 1919 йылдың 25 февралендә Башревкомдың башҡорт совет матбуғаты бүлеге хеҙмәткәре итеп тәғәйенләнә[3].

Һәләк булыуы

1919 йылдың 28 мартында Бабич һәм шағир Ғәбделхәй Иркәбаев Преображенский ауылында, хәҙерге Йылайырҙа, 1-се Смоленск уҡсылар полкының ҡыҙылармеецтары тарафынан үлтерелә[7]. Улар Башревком типографияһын күсергән ваҡытта һәләк була[3].

Ижады

Бабичтың 1912 йылғы шиғри ҡулъяҙма йыйынтығы һаҡланған. Тәүге баҫмалары 1913 йылда «Шура» һәм «Аҡмулла» журналдарында донъя күрә; шағир Бәбәйчуб, Сытырман һәм Шөпшә псевдонимдарын ҡуллана[2].

«Халҡым өсөн» (1914) һәм «Көтәм» (1916) шиғырҙарында мәғрифәтселек идеялары сағыла. Сатирик әҫәрҙәренә 1916 йылда яҙылған «Ҡандала» һәм «Ғазазил» поэмалары, «Китабеннас» эпиграммалар циклы (1916–1918) инә[5].

Шағирҙың үҙе иҫән саҡта сыҡҡан берҙән-бер йыйынтығы — «Йәш Башҡортостан» — 1918 йылда Ырымбурҙа баҫыла. «Башҡорт халҡына көйлө хитап» (1919) шиғыры башҡорт милли хәрәкәте менән бәйле ваҡиғаларға арналған[7].

Бабичтың халыҡҡа шиғри мөрәжәғәттәрендә сәсәндәр традициялары үҫешә. Уның шиғыр төҙөлөшөнөң үҙенсәлектәренең береһе — биш ижекле юл ҡулланылған дүрт юллыҡ. Һуңынан был форма «Бабич строфаһы» тип атала башлай[2]. Уның ижады башҡорт әҙәбиәтендә генә түгел, татар шиғриәте тарихында ла өйрәнелә; Вахит Хаков шағирҙың һөйләү телен, эпитеттарҙы, ҡабатлауҙарҙы һәм һүҙ уйнатыу алымдарын ҡулланыуын тикшергән[8].

Һайланма баҫмалары

  • Йәш Башҡортостан. — Оренбург, 1918.
  • Шигырьләр / Кереш сүз авторы Х. Госман. — Казан: Таткитап нәшр., 1958. — 155 б.
  • Һайланма әҫәрҙәр. — Өфө, 1958.
  • Избранная лирика. — Уфа, 1966.
  • Весенняя песнь: стихи, проза / Пер. с башк. Г. Г. Шафикова. — Уфа: Китап, 2015. — 296 с.
  • Ал да сәс нур халҡыңа: шиғырҙар. — Өфө: Китап, 2020. — 192 бит[7].

Хәтер

undefined

1995 йылда Әсән ауылында Шәйехзада Бабич музейы асыла. 2002 йылдан ул Башҡортостан Республикаһының Милли әҙәбиәт музейы филиалы булып тора[9].

1995 йылда әҙәбиәт, сәнғәт һәм архитектура өлкәһендә Шәйехзада Бабич исемендәге дәүләт республика йәштәр премияһы булдырыла[3].

Әсән ауылы мәктәбенә һәм Йылайырҙағы башҡорт гимназияһына шағирҙың исеме бирелгән. Әсәндә, Йылайырҙа һәм Сибайҙа бюстар, «Ғәлиә» мәҙрәсәһе бинаһына һәм шағир һәләк булған урындағы бинаға мемориаль таҡтаташтар ҡуйылған. Башҡортостандың торама пункттарында урамдар уның исемен йөрөтә[5].

2017 йылда режиссёр Булат Йосопов «Бабич» нәфис фильмын төшөрә. Шағир ролен Илгиз Таһиров башҡара. Шул уҡ йылдың декабрендә фильм рус теленә дубляжлана[10][11].

2019 йылдың 28 июнендә Өфөлә телеүҙәк алдында скульптор Андрей Ковальчук ижад иткән Бабич һәйкәле асыла[12].

2025 йылдың ғинуарында Ҡыйғаҙытамаҡ ауылындағы Бабич музейында шағирҙың тыуыуына 130 йыл тулыуға арналған саралар үткәрелә. Мишкә мәҙәниәт үҙәгендә «Бабич» фильмы күрһәтелә һәм уны төшөрөүҙә ҡатнашҡандар менән осрашыу үтә[11].

Силәбелә Шәйехзада Бабич исемендәге 15-се китапхана эшләй. Уны яңыртыу 2024 йылда башланып, 2025 йылдың февралендә тамамлана[13].

Иҫкәрмәләр

  1. ↑ Бабич Шайхзада Мухаметзакирович // Большая советская энциклопедия (урыҫ): [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохоров — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969.
  2. ↑ 1 2 3 4 Бикбаев Р. Т. Бабич Шайхзада Мухаметзакирович. Башкирская энциклопедия (10 октябрь 2019). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 5 октябрь 2026.
  3. ↑ 1 2 3 4 5 Романов В. Шайхзада Бабич — немеркнущая звезда национальной поэзии (К 120-летию со дня рождения великого башкирского поэта). Башинформ (2 ғинуар 2015). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 5 октябрь 2026.
  4. ↑ Асяново. Генеалогия и архивы. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 5 октябрь 2026.
  5. ↑ 1 2 3 Бикбаев Р. Т. Бабич Шәйехзада Мөхәмәтзакир улы (башҡ.). Башкирская энциклопедия (10 октябрь 2019). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 5 октябрь 2026.
  6. ↑ 1 2 Бикбаев Р. Т. Бабич (Бабичев) Шайхзада Мухаметзакирович. Военная история башкир: энциклопедия (1 октябрь 2019). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 5 октябрь 2026.
  7. ↑ 1 2 3 Бабичев Шайхзада Мухаметзакирович (1895–1919) — Шайхзада Бабич. Национальная библиотека Республики Башкортостан имени Ахмет-Заки Валиди. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 5 октябрь 2026.
  8. ↑ Хаков В. Ш. Бабич шигърияте — гүзәллек үрнәге (тат.). Тукай дөньясы. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 5 октябрь 2026.
  9. ↑ Шарипова А. В. Бабича Ш. музей. Башкирская энциклопедия (10 октябрь 2019). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 5 октябрь 2026.
  10. ↑ Аралбаева Л. Фильм о выдающемся башкирском поэте «Бабич» дублирован на русский язык. Башинформ (22 декабрь 2017). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 5 октябрь 2026.
  11. ↑ 1 2 В музее Бабича отпраздновали 130-летие классика башкирской литературы. Башинформ (30 ғинуар 2025). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 5 октябрь 2026.
  12. ↑ В Уфе открыли памятник башкирскому поэту и общественному деятелю Шайхзаде Бабичу. Башинформ (28 июнь 2019). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 5 октябрь 2026.
  13. ↑ Библиотека № 15 им. Ш. Бабича. Централизованная библиотечная система города Челябинска. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 5 октябрь 2026.

Әҙәбиәт

Һылтанмалар

Категориялар