Рус телендәге версияМахсус проекттар
Күренеште көйләргәТелде алмаштырырғаМәғлүмәт
РУВИКИ ТУРАҺЫНДА

Чанышев Әмир Иҙрис улы

РУВИКИ интернет-энциклопедияһында Чанышев фамилиялы башҡа кешеләр тураһында мәҡәләләр бар.

'Әмир Чаныш (ысын исеме — Әмир Иҙрис улы Чанышев; рус. Амир Чаныш; 1909 йылдың 15 ғинуары, Ырымбур губернаһы — 1996 йылдың 4 апреле, Өфө) — СССР башҡорт яҙыусыһы, әҙәбиәт белгесе, тәнҡитсе һәм юғары мәктәп уҡытыусыһы[1]. Филология фәндәре кандидаты (1949), Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы ағзаһы (1979 йылдан)[1]. Башҡортостан милли мәҙәниәт ғилми-тикшеренеү институты етәксеһе (хәҙерге РФА ӨФҮ Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты, 1932—1933), Башҡорт дәүләт университетының филология факультеты деканы һәм башҡорт теле һәм әҙәбиәте кафедраһы мөдире[1][2]. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, рядовой, II дәрәжә Ватан һуғышы ордены һәм «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы менән бүләкләнгән[1][3].

Биографияһы

1909 йылдың 15 ғинуарында Ырымбур губернаһы Верхнеурал өйәҙе Павловский (Байтук) ҡасабаһында (хәҙерге Силәбе өлкәһе Бреды районы Павловск ауылы) тыуған[1][2]. Иртә етем ҡалып, Өфөләге В. И. Ленин исемендәге мәктәп-интернатта тәрбиәләнә, унда Рәшит Ниғмәти һәм Хәй Мөхәмәтйәров менән бергә «Йәш көс» әҙәби түңәрәгенә йөрөй[4].

1932 йылда К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтын (Өфө) тамамлай[1]. 1935—1939 йылдарҙа Мәскәүҙә СССР Фәндәр академияһының Тел ғилеме институты аспирантураһында уҡый[4]. 1936 йылдың 8 июлендә Башҡорт АССР-ы Яҙыусылар союзы идараһы президиумы ҡарары менән «советтарға ҡаршы сығыштары, әҙәби тәнҡиткә Бухариндың шиғриәт тураһындағы ҡараштарын тағырға маташҡаны өсөн» яҙыусылар ойошмаһынан сығарыла, әммә бер аҙ ваҡыт үткәс ағзалығы кире тергеҙелә[4].

1942—1945 йылдарҙа Бөйөк Ватан һуғышы фронттарындағы хәрби хәрәкәттәрҙә рядовой званиеһында ҡатнаша; Курск дуғаһында һуғыша, Польша, Чехословакия, Венгрияны азат итеүҙә һәм Германия биләмәһендә дошманды тар-мар итеүҙә ҡатнаша[1][2][4].

1949 йылда филология фәндәре кандидаты ғилми дәрәжәһенә диссертация яҡлай[1].

1996 йылдың 4 апрелендә Өфө ҡалаһында 88-се йәшендә вафат була, Өфөнөң Көньяҡ зыяратында ерләнгән[1][4].

Хеҙмәт эшмәкәрлеге

1932—1935 йылдарҙа Башҡортостан милли мәҙәниәт ғилми-тикшеренеү институтында (хәҙерге РФА ӨФҮ Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты) эшләй: ғилми секретарь (1932, 1933), институт директоры вазифаһын башҡара (1932—1933), директор урынбаҫары (1933), тел һәм әҙәбиәт секторы мөдире (1933—1935)[1][2].

1939—1942 һәм 1945—1954 йылдарҙа К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтының башҡорт теле һәм әҙәбиәте кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1945 йылдан алып институттың филология факультеты деканы була[1].

1952—1953 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалының Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты әҙәбиәт секторының өлкән ғилми хеҙмәткәре булып эшләй[2].

1954—1955 йылдарҙа Бөрө дәүләт педагогия институтында уҡыта[1].

1955—1957 йылдарҙа Төркмән ССР-ының Чарджоу дәүләт педагогия институтында рус теле һәм дөйөм тел ғилеме кафедраһы мөдире була[1].

1957—1977 йылдарҙа - Башҡорт дәүләт университеты филология факультетының башҡорт әҙәбиәте һәм фольклоры кафедраһы доценты[1][4].

Ижады

Әҙәби эшмәкәрлеген 1920 йылдар аҙағында башлай; тәүге айырым «Юлда» хикәйәләр йыйынтығы 1930 йылда донъя күрә, уның артынса «Әптүк» (1935) һәм «Кавказ хикәйәләре» китаптары баҫылып сыға[1][4]. Сәсмә әҫәрҙәрендә башҡорт фольклорының хикәйәт жанры традицияларын романтик хикәйәләү алымдары менән оҫта яраштыра:

  • «Тау хикәйәләре», «Үҙән ҡомдары», «Ҡарға» хикәйәләрен, ә һуғыш осоронда Ватанды һаҡлаусыларҙың батырлығын һәм илһөйәрлеген сағылдырған «Фиалка», «Мөхәббәт», «Тыуған ер», «Сынбулатовтар» фронт новеллаларын яҙа[4];
  • «Саңҡ-саңҡ итә Ирәндек бөркөтө» романында (1976; рус теленә тәржемәлә «Клёкот беркута», 1978) һәм «Күк күкрәтеп, ер тетрәтеп...» (1982) фронт хикәйәләре шәлкемендә алғы һыҙыҡтағы яугирҙарҙың ҡаһарманлығын һәм тылдағыларҙың фиҙакәр хеҙмәтен сағылдыра;
  • «Күңел түрендә» (1983; рус теленә тәржемәлә «Зори нашей юности», 1993) автобиографик повесында 1920 йылдарҙағы башҡорт зычлыларының һәм милли студенттарҙың формалашыу сәхифәләрен тергеҙә[1][4].

Әҙәбиәт ғилеме өлкәһендә башҡорт яҙыусылары Мәжит Ғафури, Мостай Кәрим, Рәшит Ниғмәтиҙең ижади мираҫын, шулай уҡ рус һәм башҡорт әҙәбиәттәренең үҙ-ара бәйләнештәрен төплө өйрәнә[1][4]. Ике томлыҡ «Башҡорт совет әҙәбиәте тарихы» (1963—1966) фундаменталь академик баҫмаһы авторҙарының береһе була, Башҡорт АССР-ының дөйөм белем биреү мәктәптәре өсөн уҡыу ҡулланмалары һәм хрестоматиялар әҙерләй[1].

Хеҙмәттәре

  • Чаныш А. Юлда: хикәйәләр. — Өфө: Башкнига, 1930. — С. 48.;
  • Чаныш А. Әптүк: хикәйәләр. — Өфө: Башгосиздат, 1935. — С. 64.;
  • Чаныш А. Саңҡ-саңҡ итә Ирәндек бөркөтө: роман. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1976. — С. 288.;
  • Чаныш А. Әрем сәскәһе: хикәйәләр. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1978. — С. 144.;
  • Чаныш А. Клёкот беркута: роман. — Москва: Советский писатель, 1978. — С. 304.;
  • Чаныш А. Күк күкрәтеп, ер тетрәтеп...: хикәйәләр. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1982. — С. 160.;
  • Чаныш А. Күңел түрендә: повесть. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1983. — С. 224.;
  • Чаныш А. Бер йотом һыу: хикәйәләр. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1986. — С. 192.;
  • Чаныш А. Зори нашей юности: повесть. — Уфа: Китап, 1993. — С. 302. — ISBN 5-295-01124-X..

Йәмәғәт эшмәкәрлеге

  • Башҡорт АССР-ы Яҙыусылар союзы (Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы) ағзаһы (1979 йылдан)[1].

Ижады тураһында фекерҙәр

Башҡорт дәүләт педагогия институтында уҡыған Башҡортостандың халыҡ шағиры Мостай Кәрим педагогтың ҙур абруйын һәм уның әҙәби процесты тәрән күрә белеүен һыҙыҡ өҫтөнә ала: «Әмир Чаныш үҙенең уҡыусыларына башҡорт әҙәбиәтенә ҡарата ҡәтғи, талапсан мөхәббәт тәрбиәләне; үҙе үк яҙыусы һәм тәнҡитсел аҡылға эйә шәхес булараҡ, ул фәнде эстән аңлатҡан кеүек бәйән итә торғайны»[5].

Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа наградалары

Хәтер

  • Өфө ҡалаһында яҙыусы йәшәгән йорттоң фасадына иҫтәлекле мемориаль таҡтаташ ҡуйылған[1].

Иҫкәрмәләр

  1. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 Р. З. Шакуров. Чаныш (Чанышев) Амир Идрисович. Региональный интерактивный энциклопедический портал «Башкортостан» (10 октябрь 2019). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 9 сентябрь 2026.
  2. ↑ 1 2 3 4 5 Чанышев Амир Идрисовичpublisher=Официальный сайт Института истории, языка и литературы УФИЦ РАН (8 май 2023). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 9 сентябрь 2026.
  3. ↑ 1 2 Чанышев Амир Идрисович. Учётно-наградная картотека: медаль «За боевые заслуги». Государственная информационная система «Память народа» / ЦАМО РФ (9 май 1945). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 9 сентябрь 2026.
  4. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 Владимир Романов. Он оставил будущим поколениям богатое творческое наследие (К 105-летию со дня рождения писателя Амира Чаныша). Информационное агентство «Башинформ» (15 ғинуар 2014). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 9 сентябрь 2026.
  5. ↑ Ильяс Валеев. Уроки жизни Мустая Карима. istokirb.ru (25 март 2017). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 9 сентябрь 2026.

Литература

  • Ильгамов М. А. Башкирская энциклопедия. — Уфа: Научное издательство «Башкирская энциклопедия», 2011. — Т. 7 (Ф—Я). — С. 663. — ISBN 978-5-88185-075-3.;
  • Гайнуллин М. Ф., Хусаинов Г. Б. Писатели Советской Башкирии: биобиблиографический справочник. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1988. — С. 400. — ISBN 5-295-00108-2..

Ссылки

Категориялар