Бей

Башта дөйөм төрки титулы bək-тән — юлбашсынан килеп сыға. Тәүге вариантта етәксеһе хан булған ҡәбилә составындағы ырыу башлығы мәғәнәһендә була. Дөйөм ҡәбилә ғәскәрендә ырыу ополчениеһын етәкләй. Боронғо төрки титулдарының дөйөм иерархияһында хандан һуң икенсе булып тора. Төрки телдәрҙәге кеүек, был титул ғаилә мөнәсәбәттәрен билдәләүсе терминдарҙа ирҙе, ғаилә башлығын аңлата. Башта — үҙ аллы ырыу, ырыу-ҡәбилә һәм хатта сәйәси (дәүләт) территориаль бүлексәһе башлығы. Ҡағанлыҡ, солтанлыҡ һәм башҡалар кеүек ҙур төрки сәйәси берләшмәләрҙә бег (бей) титуллы хакимдар араһында билдәле бер иерархиялы урын биләй.

Титул нәҫелдән-нәҫелгә тапшырыла^[6].

Һуңғараҡ төрки телдәрҙә административ вазифаны аңлатҡан «беглербеги» төшөнсәһе була.

Ҡаҙаҡ ханлығында бейҙәр суды ғәҙәт (тәүҙә Сыңғыҙхан Яҫаһы, һуңынан Ҡасим хандың Яҡты юлы һәм Жеты Жаргыһы нигеҙендә) суды үткәрә, шулай уҡ хан осоронда сенат ролен уйнаған Бейҙәр советы була.

Рус телендә «бек» һүҙе — төрки телдәрҙән (әзербайжан теленән) алынған^[7].

Хәҙерге Төркиәлә һәм Әзербайжанда, ҡырым татарҙары, ғағауздар һәм ҡумыҡтар араһында кеше исеменән һуң килгән «бей» һүҙе абруйлы шәхескә әҙәпле мөрәжәғәт итеү мәғәнәһен ала (Европалағы «господин», «мистер», «месье», «синьор», «пан» һ. б. мөрәжәғәттәренең аналогы).

Төркиәлә — дәүләт башлығына (монарх, король) ярашлы юғары титул (аҡһөйәктәр, юғары ҡатлам).

Ғосман империяһында «бей» титулы XIII—XIV быуаттарҙағы Ғосман бейлегенең тәүге хакимдары (Ғосман-бей, Орхан-бей) исемдәренә ҡушып әйтелә. XV—XX быуат башында, ғәҙәттә, эре ер биләүселәрҙе һәм округ хакимдарын (санжактарҙы) бейҙәр тип йөрөтәләр^[6].

Ғосман империяһында юғарынан түбәнгә барған эҙмә-эҙлеклелек шундай була (һәр ваҡыт булмаһа ла) — паша, бей, аға, әфәнде. Бей титулын шәхсән Молдавия, Валахия, Тунис, Самос утрауҙары һ. б. кенәздәре (господарҙары), 1705—1957 йылдарҙа Туниста — Хөсәйениҙәр династияһынан илдең вариҫ хакимы^[6] йөрөтә алған.

Төркиә Республикаһында 1934 йылға тиклем термин хәрбиҙәргә (майорҙан генералға тиклем) һәм дәүләт чиновниктарына мөрәжәғәт итеү формаһы булараҡ ҡулланыла^[6].

Фарсы илендә бәк (бег) XX быуат башында хәрбиҙәргә һәм, ғөмүмән, бөтә хеҙмәткәрҙәргә бирелә^[5]. Ирандың ҡайһы бер райондарында ул — ҡәбиләләр хакимдары титулы^[8].

Әзербайжан ханлыҡтарында хакимлыҡ иткән хан алпауыт ере биләү хоҡуғына эйә булған дворян-ер биләүселәрҙе «бәк» титулы менәнбүләкләй^[5]. Көнсығыш Кавказ аръяғы Рәсәйгә ҡушылғандан һуң, милкендә ерҙәре булған әзербайжан алпауыттарын бәк тип атай башлайҙар^[10].

Ҡарабахтың әрмән мәмләкәттәрендә мәликтәрҙең (кенәздәрҙең) кесе улдары бәк тип аталған^[11].

Ҡумыҡтарҙа, ҡарасайҙарҙа бий/бей — кенәз; уллу-бий/бей — өлкән кенәз. Балҡарҙарҙа — таубий (тау кенәзе)^[12]. Дағстанда дәрәжәһе буйынса бәк чанканан юғарыраҡ: һуңғылары — тиң булмаған никахтан тыуған балалар, атаһы — хан йәки бәк (кенәз), ә әсәһе — үҙҙән (дворян), йәки атаһы үҙҙән (дворян), ә әсәһе бикә (кенәз ҡыҙы). Йыш ҡына «бәк» титулын кешенең исеменә өҫтәп әйтәләр: Албури-бәк, Асельдер-бәк^[13].

Көнсығыш Европала тәүге тапҡыр титул XIV быуатта осрай, ул саҡта Алтын Урҙа ханы Үзбәк уны ислам динен ҡабул иткән нойондарға (монгол аҡһөйәктәренә) бирә. Титулды Нуғай Урҙаһы хакимдары йөрөткән^[6].

Башҡорттарҙа «бей» һүҙе асылда ҡәбилә башлығы булған кешене аңлата, мәҫәлән, Мөйтән-бей, Майҡы-бей. Башҡортостанда байҙар булып күп мал һанына, ер йәки капиталға эйә булған аҫаба башҡорттар тора.

Үҙәк Азияның дала күскенселәрендә, атап әйткәндә, ҡаҙаҡтарҙа, ҡырғыҙҙарҙа, ҡарағалпаҡтарҙа, шулай уҡ алтайҙарҙа һәм нуғайҙарҙа «бей» («би») һүҙе элек Төле-би, Әйтеке-би, Ҡаҙыбәк-би, Ҡоҡым-бей Ҡарашорин, Һаһыҡ-бей, Яму-бей һәм башҡа исемдәргә өҫтәмә була. Исемгә бындай өҫтәмә судьяларға ғына бирелә: мәҫәлән, кодификацияланған Жеты Жаргы (Ете ҡағиҙә) дала хоҡуғы ҡағиҙәләре менән етәкселек иткән судьяларға.

Ҡаҙаҡтарҙа бейҙең етәкселек хоҡуғы башлыса шәхси сифаттарға нигеҙләнгән. Бей халыҡ тарихы, уның көнкүреше, ғөрөф-ғәҙәттәре һәм йолалары буйынса белемгә эйә була, тәрән аҡылы һәм телмәр оҫталығы менән айырылып тора. Ҡаҙағстан тарихында өс жуздың бейҙәре ҙур роль уйнай: Оло жуздың — Төле-би, Уртансыныҡы — Ҡаҙыбәк-би, Кесеһенеке — Әйтеке-би, улар күрше Жуңғар ханлығы менән өҙлөкһөҙ һуғыштар алып барылған Ҡаҙаҡ ханлығы нығынған осорҙа (XVII—XVIII быуат) йәшәй. Бейҙәр күрше дәүләттәрҙә илсе вазифаһын башҡара, хан тирәһендәге юғары ҡатлам менән үҙ-ара мөнәсәбәттәрҙә халыҡтың ихтыярын белдерә, халыҡты берләштерә һәм азатлыҡ өсөн көрәш алып бара. Ҡаҙағстан Рәсәй империяһына ингән осорҙа ҡаҙаҡтарҙың традицион идара итеү институттары йә көсһөҙләндерелә, йә указдар һәм реформалар баҫымы аҫтында юҡ ителә. Бей вазифалары 1891 йылдың 25 мартындағы император указы менән тулыһынса бөтөрөлә.

Ҡырғыҙҙарҙа «бей» термины старшинаны, ә һуңынан, ғөмүмән, абруйлы һәм юғары ҡатлам кешеһен аңлата^[2].

Алтайҙарҙа «бей» тип хужа, хаким, юғары дәрәжәле чиновникты атағандар^[14].