Ҡарағалпаҡтар

Ҡарағалпаҡтар — Үзбәкстан Республикаһы составына ингән Ҡарағалпаҡстан Республикаһының төп төп халҡы. Ҡарағалпаҡтар Арал диңгеҙенең көньяҡ ярҙарын һәм Амударъя дельтаһында йәшәй. Ҡарағалпаҡ халҡы төрлө этник төркөмдәрҙе тәшкил итә, шуға күрә улар мәҙәниәте күп яҡлы һәм башҡа Урта Азия халыҡтары мәҙәниәте менән дә үҙ-ара бәйле.

Урта Азияла оҙаҡ күсеп йөрөгөн төрки ҡәбиләләр ҡарағалпаҡ мәҙәниәтенә ҙур йоғонто яһаған. Ҡарағалпаҡ ҡәбилә бүленештәре бәшнәктәр, уғыҙҙар һәм ҡыпсаҡтар менән, шулай уҡ ҡырғыҙ, Алтын Урҙа, ҡаҙаҡ, төркмән һәм үзбәк ҡәбилә берләшмәләре менән бәйләнештәр булыуын күрһәтә.

Күсмә йәмәғәтселек менән быуаттар буйы бәйләнештәр булыуға ҡарамаҫтан, ҡарағалпаҡтар үҙенсәлекле иҡтисад төрөн һаҡлап ҡалған, уларҙа һуғарыу нигеҙендәге ауыл хужалығы, трансгуманизм һәм балыҡсылыҡ барә.

Ҡарағалпаҡтар бойҙай, арыш, тары, сорго (сорго ғаиләһенә ҡараған мал аҙығы һәм икмәк бөртөгө), кунжут, мамыҡ үҫтергән, шулай уҡ люцерна сәскән. Ҡарағалпаҡтарҙың малсылыҡ эше тәү сиратта игенселеккә буйһонған, сөнки улар йөк ташыу малдарын — эшсе үгеҙ һәм йылҡы аҫраған.

Ҡарағалпаҡтар араһында балыҡ тотоу менән тәү сиратта Арал диңгеҙе буйында һәм Амударъя дельтаһында йәшәгән ҡәбиләләр шөғөлләнгән. Балыҡты ҡамыш ҡоймалар, шулай уҡ һөңгө һәм селтәрҙәр ҡулланып тотҡандар. Ҡарағалпаҡ балыҡсылары араһында «ҡайыҡ» тигән кәмә йыш осрай, улар Арал диңгеҙе буйында балыҡ тотҡандар.

Ҡарағалпаҡ мәҙәниәтендә ырыуҙар бүленеше мөһим роль уйнай. Бөтә Ҡарағалпаҡ территорияһы ике ҡәбилә конфедерацияһына бүленгән: арыҫтар һәм ҡуңғыраттар. Арыҫтар конфедерацияһына 12-нән ашыу ҡәбилә инә, улар составында 100 клан була. Улар тәү сиратта Амударъяның уң ярында йәшәгән. Ҡуңғыраттар, ярашлы рәүештә, Амударьяның һул ярын биләй.

Ҡарағалпаҡтарҙа тарихи рәүештә ике төрлө торлаҡ булған: тирмә һәм саман йәки балсыҡ йорт «там». Ҡарағалпаҡ йортоноң күрше күсмә халыҡтар йорттарынан айырылып торған, айырмалар төҙөлөш деталдәрендә һәм эске һәм тышҡы биҙәлештәрендә сағылған.

«Там» — ҙур тура мөйөшлө, яҫы түбәле йорт. Йортта бер-ике йәшәү бүлмәһе торған. Стена эсендә «ужай» тигән ябыҡ ихата булған, ужай эсендә усаҡ, келәттәр, мал аҙбарҙары һәм тирмә урынлашҡан. Эсенә инеү урынында массив ағас ҡапҡалар ҡуйылған. Унда башлыса ҡышҡы торлаҡ булған, йәйгеһен өйҙән тыш тирмәлә йәшәүҙе хуп күргәндәр.

Ҡарағалпаҡтың традицион кәсептәренә туҡыу, келәм баҫыу, кейеҙ эшләү, мат баҫыу, кейем тегеү инә.

Ҡарағалпаҡтарҙың традицион кәсептәре араһында туҡыу, келәм эшләү, кейеҙ һуғыу, циновка үреү, кейем тегеү айырылып тора.

Ҡарағалпаҡ ирҙәренең кейеме үзбәктәрҙең кейеменән ныҡ айырылмай. Улар аҡ күлдәк кейгән, аяҡтарында киң итек, ҡара туҡыманан ваҡ һыҙатлы иркен халат кейгән, ә ҡыш көнө йөн менән ҡапланған һарыҡ йөнөнән толоп кейгәндәр. Ҡарағалпаҡтарҙың кейеме тик «бешпент» тип аталған тегелгән камзулдан ғына айырыла, уны улар халат эсендә кейгән. Ҡара һарыҡ йөнөнән тегелгән яҫы түңәрәк «кураш» баш кейеме булып хеҙмәт итә. Боронғо заманда ҡарағалпаҡтарҙың конус формаһындағы «ҡалпаҡ-таҡыя» тип аталған бейек кейеҙ эшләпәләре булған, шуның буйынса улар үҙҙәренең этник атамаһын «ҡара ҡалпаҡ», «ҡара эшләпә» тип атаған.

Ҡатын-ҡыҙҙар кейеме шулай уҡ күлдәк, салбар һәм халаттан торған, әммә камзол урынына йыш ҡына еңһеҙ куртка кейгәндәр. Ҡарағалпаҡ ҡатын-ҡыҙҙары сағыу төҫтәге, башлыса ҡыҙыл һәм күк төҫтәге, күп сигеүле һәм металл биҙәкле кейемдәрҙе хуп күргән. Улар бөркә кеймәгән, ә уның урынына «жегде» тип аталған халатҡа оҡшаш плащ кейгән, ул битте ҡапламаған. Башына сәллә кеүек бәйләнгән оҙон яулыҡ ҡатын-ҡыҙҙар өсөн ғәҙәти баш кейеме булған.

XVIII быуат уртаһына тиклем ҡарағалпаҡтар Һырдаръя урта һәм түбәнге ағымы буйлап йәшәгән. XVIII быуат уртаһында уларҙың күбеһе боронғо Һырдаръя дельтаһының көньяҡ тармағы булған Жанадаръяға күсенгән.

Ҡарағалпаҡтарҙың XVI быуатҡа тиклемге тарихы тураһында яҙма сығанаҡтар табылмаған. 1598 йылда улар тураһында тәүге тарихи мәғлүмәттәр 1598 йылға барып тоташа. Күренекле шәрҡиәтсе тарихсы П. П. Иванов Шәйбанидтар династияһы Бохара ханының грамоталарының береһендә Абдулла хандың (1583—1598) ултыраҡ, ярым ултыраҡ һәм күсмә халыҡтар исемлеген таба, улар араһында Сығнаҡ ҡалаһы эргәһендә йәшәгән ҡарағалпаҡтар ҙа телгә алына. Шул ваҡыттан алып тарихи сығанаҡтарҙа ҡарағалпаҡтарға һылтанмалар йышыраҡ күренә. XVI быуат аҙағына улар инде тулыһынса формалашҡан халыҡ була.

Билдәле фараздарҙың береһе буйынса^[5], ырыу атамалары тарихына нигеҙләнгән (алты арыҫ — Муйтен, Конграт, Кытай, Кыпшак, Кенегес, Мангыт)^[6], ҡарағалпаҡ этносы формалашыуының башланғысын 1556 йылдан һуң Нуғай Урҙаһынан Алтыуыл Урҙаһы, Нуғай Урҙаһы биләмәләренең иң көньяҡ-көнсығыш участкаһы, Шәйех Мамай-бий[9] (һүҙмә-һүҙ Алты улдар Урҙаһы) етәкселегендәге Урта Азия менән сиктәш бүленеүенә бәйләй. XVII быуат башында ҡарағалпаҡтар Төркөстанда үҙ сәйәсәтен көсләп бәйләргә маташа, бер нисә ҡаланы, шул иҫәптән Ташкентты ала. Әммә Ҡарағалпаҡ хакимы Абдал Ғаффар ялған Чингизид тип иғлан ителә һәм бер нисә йылдан ҡаҙаҡ хандары тарафынан үлтерелә. Һөҙөмтәлә ҡарағалпаҡтарҙың күп өлөшө ҡаҙаҡ хандары хакимлығына ҡала. XVII быуаттың икенсе яртыһында Һырдаръяның урта һәм түбәнге ағымында йәшәгән ҡарағалпаҡтар Себер ханы тоҡомдарының береһе Кучумдың тоғролоғон ҡабул итә. Ҡарағалпаҡтар араһында Кучум тоҡомдарының хакимлығы XVIII быуаттың икенсе яртыһына тиклем дауам итә; уларҙың исемдәре билдәле: Кучук, Жангир, Ишем Мөхәммәт, Ҡәйеп, Шәйбәк һ.б. Ҡәйеп хан, Түбәнге Ҡарағалпаҡтың һуңғы ханы, үлем датаһы билдәһеҙ, 1743 йылда Ҡарағалпаҡ илселәре һәм солтандары Рәсәй империяһына һуңғы тапҡыр тоғролоҡ ант иткәндә уның исеменән була.

1723 йылда жунгарҙарҙың (рус.)баш. баҫып инеүе башлана, улар ҡаракалпаҡтарҙы ҡыйрата һәм уларҙың биләмәләрен бөлгөнлөккә төшөрә, был халыҡты Үрге һәм Түбәнгегә бүлеүгә килтерә. Үргеләре жунгарҙарға буйһона, түбәнгеләре үҙ бойондороҡһоҙлоғон һаҡлап ҡала, әммә ҡаҙаҡ хандары менән ҡаршылыҡ арҡаһында Жанадарья ярҙарына сигенә. XVIII быуат аҙағында ҡарағалпаҡтар был райондан да китә һәм Амударъя дельтаһына һәм хиуа биләмәләренә күсенә. XVIII быуаттың беренсе яртыһында ҡарағалпаҡ хандары өс тапҡыр (1722, 1732, 1743 йылдар) урыҫ подданныйлығына мөрәжәғәт итә, әммә уңайһыҙ шарттар (1723 йылда жунгарҙар һәм 1743 йылда ҡаҙаҡтар менән башланған һуғыштар) дуҫтарса мөнәсәбәттәрҙе артабан үҫтереүгә мөмкинлек бирмәй. 1730 йылдарҙа Рәсәй менән сауҙа итеү өсөн йыһазландырылған бер нисә ҡарауан ҡаҙаҡ-урыҫ территорияһында талана, сауҙагәрҙәр, илселәр һәм һаҡсылар үлтерелә, был мөнәсәбәттәрҙең тиҙ һыуыныуының төп сәбәбе була. 1758 йылда Ҡарағалпаҡ Кучукходжа бей Цин империяһы императоры Цяньлунга (1735—1796) үҙенең илселеген ебәрә. Беренсе Ҡарағалпаҡ илселеге составында: Кучукходжа үҙе, Солтанбәк би, Есимбай, Ҡара би, Караменди би, Ҡолмәмбәт би, Алла-Назар би була. Илселектең маҡсаты булып император Цяньлундан (1735—1796) ҡурсалау һәм уға эштәрендә ярҙам итеү ҡабул ителә. Әммә уларҙың тырышлығы һөҙөмтә бирмәй. Әммә улар Цянтлун императорына уларҙы подданный итеп ҡабул итеүҙе һорап хат ебәрә.

XVII—XVIII быуаттарҙа ҡарағалпаҡтар Бохара, Ҡаҙаҡ, Хиуа ханлыҡтарының, шулай уҡ Себер ханлығының сәйәси һәм хәрби эшмәкәрлегендә әүҙем ҡатнаша, башҡорт ихтилалдарында ҡатнаша. Кучумдың вариҫтары башҡорттарҙың император власына ризаһыҙлыҡ белдереүҙәрен әүҙем хуплай һәм уларға ярҙамға яугирҙәрен теләп ебәрә. Ҡарағалпаҡ солтандарының береһе Морат Солтан Алдар-Көсем ихтилалы етәксеһе була. Терек рус ҡәлғәһен ҡамауҙа яраланып, ул әсирлеккә эләгә һәм 1708 йылда Ҡазанда язалана. Ҡарағалпаҡтарҙың бойондороҡһоҙлоҡ өсөн төп көрәше Хиуа ханлығында бара. Ҡарағалпаҡтарҙың 1827 йылда Айдос би, 1855—1856 йылдарҙа Ерназар Алакоз, 1858—1859 йылдарҙа Мөхәммәт Фена етәкселегендәге бер нисә эре ихтилалдары билдәләнә. 1873 йылда, Гандемиан килешеүенә ярашлы, Амударъяның уң яҡ ярында йәшәгән ҡаракалпаҡтар Рәсәй империяһы составына инә, һул яҡ ярындағы ҡаракалпаҡтар (арыҫ конграт) Хиуа ханлығы составында ҡала, совет власы йылдарында ғына яңынан берләштерелә.

XVIII быуатта «ҡараҡалпаҡ» этнонимы ярайһы уҡ таралған була. Мәҫәлән, 1734 йылда Иван Кириллович Кирилов, сенаттың обер-секретары, императрица Анна Иоанновнаға «Ҡырғыҙ-ҡайсаҡ һәм Ҡарағалпаҡ ордалары тураһында аңлатма» исеме аҫтында тышҡы сәйәси проект тәҡдим итә.

XIX быуатта XII быуатта башланған урыҫ йылъяҙмаларында телгә алынған «Ҡара баш кейемдәре» ҡарағалпаҡтар менән берләштерелә. Был көньяҡ Рәсәй далаларына килеп, унда төпләнгән, яйлап Киев Русы халҡының бер өлөшөнә ингән бәшнәк һәм оғуз ҡәбиләләре була. XIV быуаттың беренсе яртыһында йәшәгән фарсы тарихсыһы, билдәле «Йылъяҙмалар йыйынтығы» авторы Рәшит әд-Дин, көньяҡ Русьтағы монголдар походын һүрәтләгәндә, уның урыҫтар һәм «ҡара баш кейемле халҡы» иле булыуын билдәләй. Ғәрәп тарихсыһы әл-Нувайри (XIV быуат) ун бер ҡыпсаҡ ҡәбиләһенең береһе ҡара баш кейеме ҡәбиләһе — «Ҡара-боркли» тип аталған тип яҙа. Венгр тюркологы һәм сәйәхәтсеһе Арминий Вамберий ҡарағалпаҡтарҙы печенегтарға яҡын туғандар тип һанай. 1870-се йылдарҙа йәшәгән инглиз тикшеренүсеһе Хаворт та ошондай уҡ фекерҙә була. Ҡайһы берҙәре Арал диңгеҙе янында йәшәгән һәм кейгән ҡара баш кейемдәре арҡаһында ҡарағалпаҡ тип аталған ноғайҙарҙы бәшнәктәрҙең туранан-тура нәҫелдәре тип иҫәпләй. Ҡайһы бер тарихсылар, мәҫәлән, В. В. Бартольд, был теорияға шикләнгән. Башҡа тарихсылар ҡыпсаҡтарҙы ҡарағалпаҡтар ата-бабалары тип иҫәпләргә ынтылған (хәҙерге ҡарағалпаҡ теленең төрки телдәренең ҡыпсаҡ төркөмөнә ҡарауын иҫәпкә алалар).

Шулай итеп, ҡарағалпаҡ халҡының килеп сығышы буйынса ғалимдар төрлө фекер йөрөтә.

Амударъя һәм Һырдаръяның боронғо дельтаһын археологик өйрәнеү Арал буйы халыҡтары тарихының тәүге этаптарын тикшереүҙең мөһим сығанағы булып тора. С. П. Толстов фекеренсә, ҡарағалпаҡтарҙың иң боронғо ата-бабалары апасиактарҙың сако-массагет ҡәбиләләре булған (беҙҙең эраға тиклем VII—II быуаттар). Артабан был ҡәбиләләр составына һундар, хиониттар һәм VI—VIII быуаттарҙағы төрки ҡәбиләләр индерелә. Ул уларҙың барыһы ла киләсәктә ҡарағалпаҡ халҡының барлыҡҡа килеүендә ҡатнашҡан тип фаразлай. Ҡарағалпаҡтарҙың этногенезының төп этабы С. П. Толстов IX—XI быуаттарҙы Арал буйының көньяҡ-көнсығышында бәшнәж ҡәбиләләренең берләшеү осоро тип иҫәпләй.

1830-сы йылдарҙа П. И. Иванов та ҡараҡалпаҡтарҙың барлыҡҡа килеүе XI быуатта Арал буйы территорияһы менән бәйле тип фаразлай. Был фекерҙе С. П. Толстов. Шулай итеп, ҡарағалпаҡтар этнонимы XII—XIV быуаттарҙа көнбайыш һәм көнсығыш оғус-бәшнәк ҡәбиләләре төркөмдәрендә бер нисә вариантта ҡулланылған. Артабан уларҙың яҙмышы XI быуатта Иртыш бассейнынан килгән ҡыпсаҡтар менән бәйле була, улар монголдар баҫып алғанға тиклем һәм унан һуң Алтын Урҙа барлыҡҡа килгәнгә тиклем улар менән аралаша. XIV—XVI быуаттарҙа монгол улустары тарҡалғас, был ҡәбиләләр Көнсығыш Нуғай Урҙаһы составына инә.

Ҡарағалпаҡ телен тәүге тикшеренеүселәрҙең береһе профессор Н . А. Баскаков уны ҡыпсаҡ төркөмөнә индерә. Ул ҡаҙаҡ һәм нуғай телдәренә яҡын. А. Баскаков был өс телде айырым ҡыпсаҡ-ноғай төркөмсәһенә берләштерә һәм ул ҙур Нуғай Урҙаһы составында формалашҡан тип иҫәпләй. Икенсе яҡтан, телдә Урта Азияның иран телле халҡы, атап әйткәндә, хорезм теле элементтары ла бар.

1620 йылдарҙа Әбделғәзи «Төркиҙәрҙең шәжәрәһе» тигән хеҙмәтендә Хабат-Солтандың Хиуанан Ҡарағалпаҡтарға Һырдаръя ярына ҡасыуы тураһында хәбәр итә. Был документ XVI—XVII быуаттар аҙағында Һырдаръя ҡарағалпаҡтарының Бохара ханлығына буйһонғанын иҫбатлай. Был 1671 йылда Бохарала, Балхта һәм Ургенчта рус илселеген етәкләгән Борис Пазухиндың мәҡәләләр исемлеге менән раҫлана. Унда Бохара батшаһына буйһонған ҡарағалпаҡ батшабикәләре «яуҙа ышаныслы кешеләр» тип әйтелә. Ҡарағалпаҡтар йәшәгән урындар «Бохара улустары» тип атала һәм уларға юл «Төркөстан юлы» буйлап үтә.

Ҡарағалпаҡтарҙың бер өлөшө төрлө ҡарағалпаҡ ырыуҙары менән ҡан ҡәрҙәшлеге юҡ һәм хиуа әсирҙәренән — иранлыларҙан килеп сыҡҡан, улар ҡарағалпаҡтар Рәсәй империяһы составына ингәндән һуң ирекле булған. Т. А. Жданко уларҙың киҫкен антропологик айырмаһын билдәләй һәм уларҙың үҙ хужаһының нәҫелен үҙенә алыуын, шулай итеп таҙа-ҡангыларҙың барлыҡҡа килеүен (яңы ҡанлы кешеләр) билдәләй. Шул уҡ элементтарҙы ул кенегестар һәм аралбайҙар араһында ла билдәләй.

Ғәҙәттә, ҡарағалпаҡтар этногенезы Ноғай Урҙаһынан сыҡҡан ҡәбиләләр менән бәйле тип иҫәпләнә^[7]. К. Мәмбәтов фекеренсә, ҡарағалпаҡтарҙың этногенезында ҙур манғыт ырыуы хәл иткес роль уйнаған. Бынан тыш, ҡоңғыраттар ҙа ҡарағалпаҡ халҡының үҙәген тәшкил итә^[4].

Ю. А. Евстигнеев билдәләүенсә, ҡарағалпаҡтар эсендәге манғыттар һәм ҡоңғыраттар төркиләшкән монгол ҡәбиләләре булған^[8]. Ҡарағалпаҡтар составында телгә алынған башҡа ҡәбиләләргә ҡытай, кенегес, усюн, ҡыят (хиад)^[9], нуҡус, йәләйыр, ҡалмаҡ һәм башҡалар инә^[10]. Ҡарағалпаҡтар вәкилдәре араһында С гаплотөркөмөнөң булыуы, тикшеренүселәр фекеренсә, XIII быуатта йәшәгән монгол ҡәбиләләре массаһы менән бәйле, улар был гаплотөркөмдө Монгол империяһы территорияһында таратҡан^[10].

Кавказоидтар һәм монголоидтар ҡатнашмаһы һыҙаттары, монголоид компоненты үзбәктәргә ҡарағанда нығыраҡ, ҡаҙаҡтарға ҡарағанда әҙерәк. Фирғәнә ҡарағалпаҡтары монголоидтар әҙерәк. Арал диңгеҙе ҡарағалпаҡтары араһында долихоцефаль ҡатнашма билдәләнгән (Гинзбург, Трофимова, 1972)^[11].

Популяция генетиктары мәғлүмәттәре буйынса, ҡарағалпаҡтар араһында иң таралған Y-хромосомалы гаплотөркөмдәр: С3 (26 %), O3a2c1 (14 %), J2 (12 %), N1c1 (8 %), R1b1a2 (8 %), Q1a (6 %), R1a1a (R1a1a-M4%),11a1a*4b1. G2a (1 %) һәм I2a (1 %)^[12].

Ҡарағалпаҡтарҙың ғаилә һәм йәмәғәт табындарында махсус ғөрөф-ғәҙәттәре, үҙ-үҙеңде тотоу ҡағиҙәләре бар, улар теүәл үтәлә. Йола буйынса теләһә ниндәй ашты иҙәндә ашъяулыҡ тирәләй ултырып ашайҙар. Ҡаты ризыҡтарҙы ҡул менән ашайҙар, ә һурпаны һауытҡа йәки сынаяҡҡа һалып айырым бирәләр.

Ғәҙәттә, көнөнә өс тапҡыр ашайҙар. Аштар бик төрлө, шул иҫәптән һөт, үҫемлек, ит ризыҡтары.

Ашар алдынан усҡа һыу ҡойоу йолаһы бар, унан һуң һыу тамсылап төшөргә рөхсәт ителә. Йыуғандан һуң ҡулдан һыуҙы һелкетергә ярамай, сөнки һыу ризыҡты төшөүе ихтимал. Йәше йәки вазифаһы буйынса иң оло кеше ашай башлай. Элек ҡарағалпаҡтар сәй эсмәгән; өйгә берәйһе килһә, һәр ваҡыт әсе һөт, айран йәки ҡатыбыламыҡ (һурпа) менән һыйлағандар. Сәй эсеү йолаһы ҡарағалпаҡтарҙа, Урта Азияның башҡа халыҡтарындағы кеүек үк, сағыштырмаса күптән түгел (XIX быуатта) Иран һәм Һиндостан менән сауҙа үҫеше менән тарала.

Ҡарағалпаҡтар ҡәбиләләргә һәм ырыуҙарға, шулай уҡ ырыу-ҡәбилә берләшмәләренә — арыҫтарға бүленгән. Был ҡәбилә берләшмәләренең иң ҙуры — Ун Дүрт Ырыу, икенсеһе — ике ҡәбиләне — Шуллук һәм Чжунгурҙы берләштергән Арыҫ-Конграты^[13].