Славян яҙмаһы һәм мәҙәниәте көнө

Славян яҙмаһы һәм мәҙәниәте көнө Рәсәйҙә берҙән-бер дәүләт-сиркәү байрамы булып тора. Йәмәғәт һәм дәүләт ойошмалары уны Рус православие сиркәүе менән берлектә үткәрә.

Елена Шуванникова, филолог, Рәсәй Сит ил эштәре министрлығының Дипломатик академияһы уҡытыусыһы^[1]:

Славян яҙмаһы һәм мәҙәниәте көнө — ул барыбыҙға ла һүҙҙең мөһимлеге, мәҙәниәттең көсө һәм, әлбиттә, беҙҙең дөйөм рухи мираҫыбыҙ тураһында иҫкә төшөрөүсе байрам.

Йола буйынса, Кирилл һәм Мефодий хөрмәтенә «Славян донъяһы: уртаҡлыҡ һәм төрлөлөк» халыҡ-ара ғилми конференцияһы үткәрелә^[2].

Йыл һайын тантаналы саралар үҙәге итеп Рәсәй ҡалаларының береһе һайлана. Төрлө йылдарҙа байрамдың баш ҡалаһы Мурманск^[4] (1986 йылда унда «Яҙма байрамы» исеме аҫтында тәүге байрам уҙа), Вологда, Бөйөк Новгород, Киев, Смоленск, Белгород, Владимир, Кострома, Орёл, Ярославль, Коломна, Тверь, Псков, Рязань, Новосибирск^[5], Воронеж, Новочеркасск^[6], Ханты-Мансийск һәм башҡа ҡалалар була. 2010 йылдан төп тантаналар Мәскәүҙә уҙғарыла^[7].

Байрам хөрмәтенә фәнни форумдар, фестивалдәр, күргәҙмәләр, православие әҙәбиәте йәрминкәләре, шиғыр уҡыуҙар, концерттар ойошторола. Ҡыҙыл майҙанда байрам концерты үтә^[8].

Славян яҙмаһы һәм мәҙәниәте көнөнә Рус православие сиркәүенең Изге синоды тарафынан булдырылған Кирилл һәм Мефодий исемендәге патриарх премияһы тапшырыла. Премия рус әҙәбиәте үҫешенә ҙур өлөш индергән яҙыусыларға бирелә^[3].

Болгар мәғрифәте, мәҙәниәте һәм славян яҙмаһы көнө (болг. Ден на българската просвета, култура и славянската писменост) Болгарияла рәсми милли байрам булып тора. Ул йыл һайын 24 майҙа билдәләнә. Был көндө болгарҙар болгар мәҙәниәтен генә түгел, ә славян алфавитын (кириллица) булдырыусыларҙы, апостолға тиң изгеләр Кирилл һәм Мефодийҙы ла ололай.

1803 йылдың 22 майында Шуменда үткән беренсе болгар яҙмаһы байрамы 1813 йылғы әрмән йылъяҙмаһында телгә алына. Болгар яңырыуы эшмәкәре Найдена Герова инициативаһы буйынса байрамды 1851 йылда Болгарияла (тәүҙә Пловдивта, һуңынан Шуменда, Ломала, Скопьела, Велеста, Истанбулда, ә һуңынан бөтә илдә) билдәләй башлайҙар. Ике изгенең дөйөм сиркәү байрамы көнө булғанлыҡтан, билдәләү датаһы тип 11 май һайлана.

1892 йылда Русе ҡалаһынан музыка уҡытыусыһы Стоян Михайловский «Изге Кирилл һәм Мефодий гимны» тип аталған дөйөм мәктәп гимнының тексын яҙа. Гимн 14 строфанан тора, ғәҙәттә, уның тәүге алтыһын башҡаралар. Болгарҙар уны «Върви, народе възродени!» тигән беренсе юлы менән атап йөрөтә. 1900 йылда ул ваҡытта Ловеч ҡалаһында уҡытыусы булған композитор Панайот Пипков гимнға көй яҙа.

Болгарияла 1916 йылда григориан календары индерелгәндән һуң, байрам дәүләт календары буйынса 24 майҙа билдәләнә башлай (сиркәүҙә юлиан календары һаҡланып ҡала). 1968 йылда сиркәү яңы юлиан календарына күсә, һәм 1969 йылда сиркәү байрамы 11 майға тура килә, әммә донъяла байрамды 24 майҙа билдәләү йолаһы һаҡланып ҡала. 1990 йылдың 30 мартында Болгарияның IX Халыҡ йыйыны ҡарары менән 24 май рәсми байрам — Болгар мәғрифәте, мәҙәниәте һәм славян яҙмаһы көнө тип иғлан ителә.

Бөгөнгә тиклем Болгарияла 24 май алдынан мәктәптәрҙә һәм китапханаларҙа хәрефтәр байрамы һәм белем викториналары ойошторола. Уҡыусылар Кирилл һәм Мефодий портреттарын тере сәскәләрҙән веноктар менән биҙәй. Бынан тыш, фән эшмәкәрҙәре, мәктәп һәм юғары уҡыу йорттары уҡытыусылары Кирилл һәм Мефодий һәйкәлдәренә веноктар һәм сәскәләр һала.

Ғәҙәттә байрамға башҡа мәҙәни ваҡиғалар, мәҫәлән, Софиялағы Халыҡ һарайындағы «Сәнғәт салоны», китап йәрминкәләре, шиғри уҡыуҙар, китап күргәҙмәләре һ.б. арнала^[9].

Белоруссияла Славян яҙмаһы һәм мәҙәниәте көнөндә Минск Изге Рух кафедраль соборында дипломатик миссиялар ҡатнашлығында тантаналы саралар үткәрелә. Был көндө илдә литургиялар, мәҙәни һәм йәмәғәт саралары үтә. Китапханаларҙа, мәктәптәрҙә һәм юғары уҡыу йорттарында фәнни-мәғрифәтселек конференциялары, яҙыусыларҙы бүләкләү, ижадсылар менән осрашыуҙар ойошторола^[10].

Изге апостолдарға тиң Кирилл һәм Мефодий көнө, йәки Славян яҙмаһы байрамы (словак. Sviatok svätého Cyrila a svätého Metoda, чех Den slovanských věrozvěstů Cyrila a Metoděje) Словакияла һәм Чехияла 5 июлдә билдәләнә. Йола буйынса, был көндө сиркәүҙәрҙә һәм соборҙарҙа тантаналы ғибәҙәт ҡылыуҙар үткәрелә. Төрлө ҡалаларҙа конференциялар, байрамса йәмәғәт саралары ойошторола^[11].

Төньяҡ Македонияла байрам рәсми рәүештә Бөтә славян мәғрифәтселәре һәм уҡытыусылары көнө тип атала (макед. Ден на сесловенските просветители и учители) йәки Солундан ағалы-ҡустылы изге Кирилл һәм Мефодий көнө (макед. Ден на Светите браќа на Солун, Свети Кирил и Методиј). Йола буйынса, ул премьер-министрҙың Төньяҡ Македония граждандарын тәбрикләүенән башлана.

Төп байрамдар Охридта үткәрелә: иртәнән алып Ванчо Питошеский исемендәге урта мәктәптә Охрид общинаһының урта мәктәптәр уҡыусылары араһында мини-футбол буйынса турнир үткәрелә. Бөтә славян мәғрифәтселәре һәм уҡытыусылары көнө уңайынан төп тантана ҡала паркында Кирилл һәм Мефодий һәйкәле алдында муниципаль властар тарафынан ойошторола. Байрамда һәр ваҡыт мәғариф һәм мәҙәниәт эшмәкәрҙәре, студенттар, йәмәғәт ойошмалары һәм сәйәси партиялар вәкилдәре ҡатнаша, улар һәйкәлгә сәскәләр һала^[12].

Изге Кирилл һәм Мефодий иҫтәлегенә арналған тәүге тантаналар 1990 йылда Тирасполдә үҙәк ҡала китапханаһы янында үтә^[13].

1999 йылда «Днестр буйы маркаһы» ДУП-ы славян яҙмаһы һәм мәҙәниәте көндәренә арналған почта маркаһы сығара.

2011 йылдың 13-25 майында Днестр буйы Молдова Республикаһында Славян яҙмаһы һәм мәҙәниәте көнөн байрам итеүгә арналған саралар үткәрелә. Был көндәрҙә тематик күргәҙмәләр, концерт һәм күңел асыу программалары, соборҙарҙа һәм сиркәүҙәрҙә литургиялар, лекциялар һәм әҙәби уҡыуҙар, театраль спектаклдәр, мәҙәниәт һәм мәғариф учреждениеларында фәнни-ғәмәли конференциялар үтә^[14].

2013 йылда Днестр ҡорамы фасадында изге апостолдарға тиң Кирилл һәм Мефодийҙың славян әлифбаһын булдырыуының 1150 йыллығы хөрмәтенә иҫтәлекле плитә ҡуйыла һәм изгеләндерелә^[15].