Чанбарисов Шәғәле Зиннәт улы

Шәғәле Зиннәт улы Чанбарисов 1910 йылдың 1 сентябрендә хәҙерге Башҡортостан биләмәһендәге Шланлыкүл ауылында тыуған^[1]. Милләте буйынса — татар^[2].

1930 йылда ВКП(б)-ға инә^[3][2]. 1932 йылда Өфө ҡала хәрби комиссариаты тарафынан хеҙмәткә саҡырыла^[1], артабан ОГПУ-НКВД органдарында хеҙмәт итә^[2]. 1936 йылда дәүләт именлегенең кесе лейтенанты дәрәжәһен ала^[4]. НКВД-ның Архангел район бүлеге начальнигы булып эшләй, ә 1937 йылда Башҡорт АССР-ы НКВД-һының Дәүләт именлеге идаралығының 4-се бүлегенең 3-сө бүлексәһе начальнигы ярҙамсыһы итеп тәғәйенләнә[^[5]. 1938 йылда БАССР НКВД-һының Дәүләт именлеге идаралығының 4-се бүлегенең 2-се бүлексәһе начальнигы вазифаһына күсерелә^[6], ә һуңынан дәүләт именлеге лейтенанты дәрәжәһенә күтәрелә^[7]. 1941 йылдан Татар АССР-ының эске эштәр халыҡ комиссары урынбаҫары вазифаһын биләй^[3][8], дәүләт именлеге подполковнигы дәрәжәһенә эйә була^[9].

Репрессияларҙа әүҙем ҡатнаша, ҡулға алыуҙар тураһында бойороҡтар бирә һәм тикшереү үткәрә^[8][10][11]. Нарком урынбаҫары булараҡ, Харьковтан Ҡазанға этап менән барған репрессияланған А. И. Введенскийҙың үлемен раҫлай^[12]. Бөйөк Ватан һуғышы башланғандан һуң НКВД-ның бер нисә етәксе хеҙмәткәре хәрәкәт итеүсе армияға ебәрелә^[8]; мәҫәлән, Чанборисов 1945 йылға ҡарата 48-се армия ҡарамағындағы СССР НКВД-һының оператив төркөмө начальнигы вазифаһын биләй^[13], әсир немецтарҙан һорау ала^[14]. 1946—1947 йылдарҙа Эске эштәр министрлығының етәксе кадрҙарҙы ҡайтанан әҙерләү курсын тамамлай, шунан һуң ҡабаттан министр урынбаҫары була^[3].

1948 йылдың 16 февралендә П. Н. Горбулин урынына ТАССР-ҙың эске эштәр министры итеп тәғәйенләнә^[15][16]. Шулай уҡ ТАССР-ҙың II саҡырылыш Юғары советы депутаты^[2] була. Татарстан эске эштәр органдарының ҡайһы бер тикшеренеүселәре уның исемен Ҡазанда Эске эштәр министрлығының юғары хәрби-сәйәси училищеһын ойоштороу менән бәйләйҙәр, шул уҡ ваҡытта «беҙҙең төбәктә идеялар көрәше традициялары күптәнге традицияларға эйә» тип билдәләйҙәр^[17][18]. 1949 йылда, диндарҙар Юдин районының Семиозерка ауылы эргәһендәге монастырҙан Ҡазанға тиклем тәре йөрөшө үткәрергә маташҡандан һуң, ВКП(б)-ның Татар өлкә комитеты бюроһы үҙенең ҡарарында уны «сиркәү кешеләренең күмәк йыйылыш ойоштороуына» ҡаршы саралар күрмәй һәм дингә ҡаршы тейешле эш алып бармай, тип билдәләй^[19][20].

1950 йылдың 12 июлендә ВКП(б) Үҙәк комитеты политбюроһының «Прокуратура, Эске эштәр министрлығы һәм Татар АССР-ы Юғары суды органдары эшендә законлылыҡты боҙоу тураһында» ҡарары сыға, унда партия контроле комиссияһы материалдары нигеҙендә был ведомстволар эшендә «күп кенә суд сәйәсәтен боҙоп күрһәтеү һәм енәйәт эштәрен тикшергәндә совет закондарын тупаҫ боҙоп күрһәтеү факттары була, һөҙөмтәлә социалистик милекте урлауҙа ғәйеплеләр кешеләр язаһыҙ ҡала һәм күп һанлы граждандар законһыҙ ҡулға алына һәм нигеҙһеҙ ғәйепләүҙәр буйынса суд яуаплылығына тарттырыла»^[21]. «Айырым хеҙмәткәрҙәрҙең лайыҡһыҙ тәртибе» миҫалдары араһында Чанбарисовтың «тәфтиш хеҙмәткәрҙәре кадрҙарын дөрөҫ һайлап алыуҙы тәьмин итмәүе, министрлыҡ аппаратының эшенә ҡәнәғәтләнерлек етәкселек итмәүе» һәм «уға буйһонған бер нисә хеҙмәткәрҙең законһыҙ тикшереү ысулдарын ҡулланыуы, шуның арҡаһында бер ғәйепһеҙ кешеләрҙең судта енәйәт яуаплылығына тарттырылыуы тураһында сигналдар булыуға ҡарамаҫтан, был факттарҙы тикшермәүе һәм совет законлылығын боҙоусыларҙы яуапҡа тарттырмауы» телгә алына^[22].

Министрлыҡтың бер нисә етәксе хеҙмәткәренән һәм уның ҡул аҫтындағыларҙан ялыуҙар килә башлағас, 1950 йылдың башынан уға ҡарата тикшереү асыла^[23]. Мәҫәлән, хәбәр ителеүенсә, ул Эске эштәр министрлығының төҙөлөш бүлеге көсө менән ремонтланған айырым йортҡа күсергә маташа, әммә бынан баш тартырға мәжбүр була һәм йортто хужалыҡ бүлеге начальнигы биләй, ә уның фатирын министрҙың туғаны ала^[24]. Шулай уҡ Чанбарисовтың ТАССР прокуроры И. С. Надеев менән бәйле Бауман район башҡарма комитетының торлаҡ идаралығы начальнигы Яруллинаның һәм уның туғандарының хоҡуҡ боҙоуҙарын тикшереүгә юл ҡуймауы күрһәтелә. Министрҙың уның эшен үҙенең сейфында йәшереп тотоуы быны раҫлай^[25]. Шулай уҡ Үҙәк комитеттың иғтибарын Эске эштәр министрлығы хеҙмәткәрҙәре тарафынан бандитлыҡ һәм урлашыу өсөн хөкөм ителгән, законды боҙоп яңы паспорт бирелгән һәм провокатор сифатында ҡулланылған «Петро» ҡушаматлы енәйәтсе ярҙамында үҫмер Машуринды үлтереү йәлеп итә. Докладтарҙа күрһәтелгәнсә, ул «Эске эштәр министрлығы хеҙмәткәрҙәре күрһәткән засада урынына алдап балаларҙы алып килә, ә Эске эштәр министрлығы хеҙмәткәрҙәре вәхшиҙәрсә ҡылана — уларҙы туҡмай, үлтерә йәки енәйәт эштәре аса һәм хөкөм итә». Үҙәк комитетҡа Чанбарисовтың, быны «оператив күҙаллауҙар» менән дәлилләп, «Петро»ға ҡарата тикшереү алып барыуға ҡамасаулауы тураһында сигнал бирәләр^[26].

Шул уҡ Үҙәк комитет ҡарары менән ул «Эске эштәр министрлығының тәфтиш аппаратына етәкселек итмәгәнгә һәм һөҙөмтәлә уға буйһонған хеҙмәткәрҙәр законһыҙ тикшереү ысулдарына юл ҡуйған өсөн» тигән сәбәп менән ВКП(б)-нан сығарыла. Шул уҡ ваҡытта, әгәр «үҙенә йөкмәтелгән эштә партия ойошмаһының ышанысын яулай алһа», уның бер йылдан партия ағзалығында кире тергеҙелеү мөмкинлеге билдәләнә^[27]. Шунда уҡ Чанбарисов вазифаһынан бушатыла, ә яңы министр — М. И. Хохлов 9 августа ғына тәғәйенләнә ^[15][16]. Бынан һуң, шул уҡ 1950 йылда Чанбарисов Луговой лагеры идаралығының коммуналь-эксплуатация бүлеге начальнигы була, ә 1951 йылдан алып бер-бер артлы Ҡарағандылағы Песчаный лагеры идаралығының махсус бүлек начальнигы, контрагент эштәре бүлеге начальнигы, 2-се бүлеге начальнигы вазифаларын биләй^[3].

1954 йылда СССР эске эштәр министры С. Н. Круглов холоҡ төҙәтеү-хеҙмәт лагерҙары һәм колонияларының етәксе хеҙмәткәрҙәре кәңәшмәһендә «кадрҙар һайлап алыу һәм тәғәйенләү практикаһында етди етешһеҙлектәр һәм хаталар ебәрелгән» тип хәбәр итә. Мәҫәлән, лагерҙар системаһына «күп һанлы яраҡһыҙ хеҙмәткәрҙәр» ебәрелә, улар араһында министр Чанбарисовты ла телгә ала. Круглов «был кешеләр үҙҙәрен лагерҙарҙа ваҡытлыса эшләүсе тип һанай, хеҙмәт мәсьәләләре һәм шәхси составты тәрбиәләү менән шөғөлләнмәй, хеҙмәт буйынса хоҡуҡ боҙоуҙарға юл ҡуя, йөкмәтелгән эш участкаларын тәьмин итмәй, был лагерҙарҙың эшенә кире йоғонто яһай» тип билдәләй һәм «КПСС Өлкә комитеты ҡарарына ярашлы, был хеҙмәткәрҙәрҙең күбеһе лагерҙарҙа эшләүҙән ситләтелә һәм Эске эштәр министрлығы органдарынан бушатыла» тип белдерә^[28]. Шул уҡ йылдың 18 сентябрендә Чанбарисов полковник дәрәжәһендә отставкаға ебәрелә^[1].

1954—1955 йылдарҙа — «Стройматериалдар» Ҡарағанды тресы идарасыһы урынбаҫары, 1955—1957 йылдарҙа — урындағы сәнәғәттең Ҡарағанды өлкә бүлеге мөдире, 1957—1964 йылдарҙа — Ҡазанда «Татнефтепроводстрой» тресы идарасыһы урынбаҫары^[3]. Татарстандың нефть сәнәғәтен үҫтереүҙә, атап әйткәндә, Шөғөр, Баулы һәм Ромашкин ятҡылыҡтары райондарында нефть үткәргестәр төҙөүҙе ойоштороуҙа ҡатнаша^[29]. 1964 йылда хаҡлы ялға сыға^[3]. Ҡазанда Жуковский урамында йәшәй^[30]. 1975 йылда вафат була^[3].

• Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1945 йылдың 21 апреле) — «Хөкүмәттең махсус заданиеларын уңышлы үтәгәне өсөн»^[31][32].
• Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1943 йылдың 20 сентябре) — «Ватан һуғышы осоронда Хөкүмәт заданиеларын өлгөлө үтәгәне өсөн»^[33][9].
• «Хәрби ҡаҙаныштары өсөн» миҙалы (1945 йылдың 15 ғинуары) — «ғәскәрҙәрҙә, НКВД һәм милиция органдарында оҙаҡ йылдар хеҙмәт иткәне өсөн»^[34][35].
• «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн», «Кенигсбергты алған өсөн» миҙалдары^[1].