Штернфельд Ари Абрамович

Ари Абрамович Штернфельд 1905 йылдың 14 майында Польшаның боронғо Серадз ҡалаһында (Лодздан алыҫ түгел) сауҙагәр ғаиләһендә тыуған. Шәжәрә китабына ярашлы, атаһы яғынан Ари Абрамовичтың алыҫ ата-бабаһы күренекле йәһүд философы, астроном һәм табип Моше Маймонидес була (1135—1204). Ари бала саҡтан уҡ иҫ киткес хәтерле, бай фантазиялы һәм үткер фекерләү һәләте менән айырылып тора.

Айға барыу идеяһы Арила бала сағында уҡ, атаһы менән һәр ай башында күтәрелгән Айға ҡарап, доға ҡылғанда барлыҡҡа килә. Ул үҙенең бөтә ғүмерен йыһанға осоу фантазиянан ысынбарлыҡҡа әйләнгән көндө яҡынайтыу хыялын тормошҡа ашырыуға бағышлай.

Беренсе донъя һуғышы башланғас, ғаилә Лодзға күсә. Бында Ари йәһүд гуманитар гимназияһында уҡый, тамамлағанда йәһүдте тарихын өйрәнеү һәм дөйөм фәндәр буйынса аттестат ала. Йыһанға осоу тураһындағы тәүге идеялары гимназияның юғары синыфында барлыҡҡа килә — ракетаның яғыулыҡ запасы тураһында уйлана. Һуңыраҡ ул уйлап сығарған һәм артабан үҫтергән башҡа фекерҙәре лә була, мәҫәлән, юғары һиҙгерлекле борт термометры ярҙамында ракетаның Ҡояшҡа тиклем алыҫлығын билдәләү мөмкинлеге тураһында. 17 йәшендә Ари немец телендә Альберт Эйнштейндың «О специальной и общей теории относительности» монографияһын уҡый. Күп нәмә аңлашылмағас, Ари бөйөк физикҡа хат яҙа һәм тиҙҙән Эйнштейндың яуабын ала.

Урта мәктәпте тамамлағас, Ари Краков ҡалаһындағы Ягеллон университетының философия факультетына уҡырға инә. Әммә беренсе курсты тамамлағандан һуң, 1924 йылдың яҙында Ари, тәбиғи фәндәрҙе генә түгел, үҙен ҡыҙыҡһындырған техник фәндәрҙе лә өйрәнеү маҡсатында, Францияға китә. Ул Нанси ҡалаһындағы Нанси университеты составына ингән электротехника һәм ғәмәли механика институтына уҡырға инә. Беренсе уҡыу йылы Ари өсөн ауыр һынау була. Йәшәргә аҡса эшләргә һәм ярлы ата-әсәһенә ярҙам итергә кәрәк. Уҡыуға тиклем бер нисә ай буйына, иртәнән кискә тиклем йөк ташыусы булып эшләгәндә, ул француз телен өйрәнә алмай, сөнки уның тирәһендәге бөтә эшселәр тиерлек сит ил кешеләре була һәм үҙ-ара туған телдәрендә һөйләшә. Дәрестәр башланған ваҡытҡа Ари француз телен белмәй тиерлек һәм профессорҙарҙың лекцияларын ул тулыһынса аңлап етмәй. Йылытылмаған бүлмәлә йәшәй, насар туҡлана. Йыйған аҡсаһы етмәһә, Ари иртәнге сәғәттәрҙә газ иҫәпләгес инспекторы булып эшләй. Көндәлек ауыр хеҙмәткә ҡарамаҫтан, ул шат күңелле, аралашыусан, ҡыҙыҡһыныусан була, яҡшы уҡый һәм икенсе курсҡа күсерелә.

Уҡыу ваҡытында Ари бер ҡасан да йыһанға осоу идеяһынан баш тартмай. Өс йыл тырышып һәм тынғыһыҙ уҡып, Штернфельд инженер-механик дипломына эйә ла, 30-ҙан ашыу сығарылыш уҡыусыһы араһында 2-се урынды ала.

Инженер-механик дипломын алғас, Штернфельд Парижға ҡайта. Ул төрлө сәнәғәт предприятиеларында технолог, конструктор, консультант булып уңышлы эшләй. Үҙенсәлекле ҡарарҙар табып, ҡорамалдар эшләй. Уларҙың ҡайһы берҙәре уйлап табыу тип таныла (патент 353.059, Бельгия, 1928 йыл; патент 364.907, Бельгия, 1929 йыл). Ҡалған ваҡытын яратҡан шөғөлөнә бағышлай, йыһанға осоу мөмкинлектәрен комплекслы өйрәнеү маҡсатында, Ари тулы ваҡытлы булмаған эшкә урынлашырға тырыша.

1928 йылда, йыһан осоштары проблемалары тураһында диссертация өҫтөндә эшләү өсөн, Штернфельд Сорбоннала докторантураға уҡырға инә. Диссертацияһы өсөн материалдар әҙерләгәндә Париждағы Үҙәк ғилми-тикшеренеү институтына донъяла был проблемаларҙың ҡайҙа өйрәнелеүе тураһында хәбәр итеүен һорап мөрәжәғәт итә һәм «бер ҡайҙа ла юҡ» тигән яуап ала. Ул күп ваҡытын Францияның Милли китапханаһында үткәрә. Ракета эшенең тарихы һәм техникаһы буйынса материалдар йыя, ракеталар теорияһын, уның осоу механикаһы мәсьәләләрен өйрәнә, йыһан аппараттарының траекторияһын иҫәпләй.

Әммә, 1931 йылдың йәйендә, Штернфельд бик күп иҫәпләүҙәр башҡарғас һәм диссертацияһын тамамлау өсөн етерлек материал йыйғас, уның ғилми етәкселәре ысынбарлыҡтан алыҫ булған тикшеренеүҙәр тематикаһы өсөн яуаплылыҡты үҙ өҫтөнә ала алмауын белдерә. Улар диссертация темаһын үҙгәртергә тәҡдим итәләр, стипендияны арттырырға вәғәҙә бирәләр. Әммә бер нәмә лә Штернфельдты йәшлек хыялынан баш тартырға мәжбүр итә алмай. Ул үҙ яуаплылығы аҫтында тикшеренеүҙәрен дауам итергә ҡарар итә.

Был ҡарарҙа уға буласаҡ ҡатыны Густава Эрлих теләктәшлек белдерә. Густава, Ари кеүек үк, шул уҡ 1924 йылда Лодзиҙан килә. Ул эшлекле һәм ҡыҙыҡһыныусан кеше була. Франция коммунистар партияһының Польша бүлексәһе секретары итеп һайлана, шулай уҡ, эсперанто халыҡ-ара тел булараҡ халыҡтарҙы яҡынайтырға ярҙам итер, тип иҫәпләп, эсперанто хәрәкәтендә ҡатнаша. Сорбоннаны ике диплом менән тамамлай: үҫеш мөмкинлектәре сикләнгән балалар тәрбиәсеһе һәм сит ил кешеләре өсөн француз теле уҡытыусыһы. Ул Ари идеяларының тормошҡа ашырылыуына ышана һәм уның алыштырғыһыҙ ярҙамсыһы була. Ғүмеренең һуңғы көндәренә тиклем ул Ариҙың фәнни һәм фәнни-популяр эштәренең мөхәррире була, француз, рус, поляк, немец һәм идиш телдәрендә эшлекле хат алышыуҙар алып барырға ярҙам итә. Густава 1962 йылда Мәскәүҙә вафат була.

Тикшеренеүҙәренең һөҙөмтәләрен иҫәпләүҙе дауам итеүгә һәм рәсмиләштереүгә иғтибарҙы туплау өсөн, Штернфельд 1932 йылдың авгусында Лодзға ата-әсәһенә янына ҡайта. Ауыр шарттарҙа, бәләкәй генә ярым ҡараңғы бүлмәлә эшләргә тура килә. Әгәр Парижда Штернфельд иҫәпләүҙәр өсөн электр иҫәпләү машинаһын ҡулланһа, Лодзиҙа ул ҡалала берҙән-бер ете һанлы логарифмдар таблицаһын ауырлыҡ менән таба, ә арифмометрҙы эш көндәрендә завод контораһынан таныш бухгалтер алып сығып биреп тора. Шуға ҡарамаҫтан, йыл ярымдан һуң монография тамамлана.

Монография француз телендә яҙылған һәм Intiction à la Cosmonautique («Космонавтикаға инеш») тип аталған. «Космонавтика» термины ул ваҡытта рус телендә лә, француз телендә лә ҡулланылмай. Ари Штернфельд уны ул ваҡытта ҡулланылған «аэронавтика» һәм «йондоҙға сәйәхәт» терминдарына ҡарағанда теүәлерәк тип һанай. Монографияла космосты яулау менән бәйле проблемалар йыйылмаһы һүрәтләнә. Күп кенә мәсьәләләр унда тәүге тапҡыр эшләнә^[5]. Штернфельд монографияла яҙылған төп идеялар тураһында 1933 йылдың 6 декабрендә Варшава университетында һөйләй. Доклад бик һалҡын ҡабул ителә. Йыһанға осоу уйҙырма кеүек тойола. Штернфельдтың үҙенең монографияһы өсөн нәшриәтсе табырға тырышыуы уңышһыҙ тамамлана. Польшала йыһанға осоу проблемалары өҫтөндә эшләү тураһында уйларға ла кәрәкмәй ине.

Парижға ҡайта. Француз ғалимдарын йыһанға осоу проблемалары менән ҡыҙыҡһындырырға тырышып, Штернфельд Нобель премияһы лауреаты академик Жан Перрин ойошторған фәнни кесаҙналарҙа ҡатнаша. Кесаҙна унда йәш ғалимдар йыйыла. Был әңгәмәләрҙә шулай уҡ Фредерик һәм Ирен Жолио-Кюри ҡатнаша^[6].

Штернфельдҡа француз ғалимдарын үҙ концепцияларының дөрөҫлөгөнә инандырыу өсөн күп көс һалырға тура килә. 1934 йылдың 22 ғинуарында (беренсе космонавт Юрий Гагарин тыуған йылда) Француз Фәндәр академияһында тарихында беренсе тапҡыр йыһан тематикаһы тикшерелә.

1934 йылдың 2 майында бер нисә йыл элек уға диссертация яҡлауҙан баш тартҡан Сорбоннаның «Декарт» аудиторияһында Штернфельд «Астронавтикаға ҡайһы бер яңы ҡараштар» темаһына лекция уҡый. Ул күп һанлы ыңғай баһа ала, шул иҫәптән Герман Оберт һәм Вальтер Гомандан.

1934 йылдың 6 июнендә 1927 йылда француз ғалимы, француз сәнәғәтсеһе А. Хирш менән бергә авиация һәм космонавтика пионерҙарының береһе Роберт Хайно-Пельтри тарафынан булдырылған Халыҡ-ара астронавтика премияһына лайыҡ була.

Хәҙер Штернфельдтың эштәре рәсми танылыу ала, етди һәм мауыҡтырғыс ғилми эш тәҡдимдәре барлыҡҡа килә. Әммә Штернфельд бөтөнләй икенсе ҡарар ҡабул итә. Ғәҙел йәмғиәт төҙөү, социализм һәм интернационализм идеялары менән мауыҡҡан ҡатыны менән бергә Советтар Союзына китергә ҡарар итә. СССР-ҙы ул донъя цивилизацияһын ҡотҡара һәм кешелектең йондоҙҙарға осоу хыялын тормошҡа ашыра алған ил итеп күҙ алдына килтерә.

1932 йылда уҡ Ауыр сәнәғәт халыҡ комиссариаты саҡырыуы буйынса Штернфельд үҙенең робот-андроид проектын рәсмиләштереү өсөн Мәскәүгә килә.

Бер йылдан һуң, 1935 йылдың июнендә, үҙенең бөтә фәнни һәм шәхси архивын тиерлек ата-әсәһендә ҡалдырып, ул ҡатыны менән Советтар Союзына даими йәшәргә килә. Ари Абрамовичтың һәм уның ҡатыны Густаваның ата-әсәһе немец концлагерҙарында һәләк була. Штернфельтың бөтә архивы юҡҡа сыға.

1935 йылдың июль башында, совет гражданлығы булмаһа ла, Штернфельд Реактив ғилми-тикшеренеү институтына (РНИИ) алына. Штернфельд эшкә алынған ваҡыттағы өлкән инженер вазифаһы ул ваҡыттағы юғары инженер квалификацияһына тап килә, космос техникаһының буласаҡ баш конструкторы С. П. Королевтың да шундай уҡ вазифала була. Унда шулай уҡ йәш, талантлы инженерҙар һәм ғалимдар: В. П. Глушко, М. К. Тихонравов, Ю. А. Победоносцев эшләй.

1937 йылда Мәскәүҙә уның «Космонавтикаға инеш» монографияһы баҫылып сыға һәм күренекле ғалимдарҙың юғары ыңғай баһаһын ала. Уның буйынса космонавтар һәм космосты яулау буйынса ғәмәли эш алып барыусыларҙың күбеһе уҡый. Китапттың икенсе сығарылышы Мәскәүҙә 1974 йылда донъя күрә. Шуныһы иғтибарға лайыҡ: Штернфельд китабында ҡуйған идеялар баҫмалар араһында үткән 40 йыл эсендә иҫкереп кенә ҡалмай, ә космонавтиканың йылдам үҫеше менән шул тиклем яҡшы тап килә, хатта авторға тексты ҡайтанан ҡарарға тура килмәй, тик комментарийҙар һәм иҫкәрмәләр генә өҫтәлә.

30-сы йылдар аҙағында Рәсәй фәнни-тикшеренеү институты хеҙмәткәрҙәренең күбеһе репрессиялана. С. П. Королев, В. П. Глушко һәм башҡа күптәр һөргөнгә ебәрелә. Штернфельд репрессияланмай, әммә 1937 йылдың июлендә институттан сығарыла. Ул эшкә урынлаша алмай. ГАИШ директоры академик В. Г. Фесенковҡа, СССР Фәндәр академияһының ул саҡтағы президенты В. Л. Комаровҡа, академик С. И. Вавиловҡа һәм башҡа күптәргә мөрәжәғәт итә. Һөҙөмтәһеҙ. 1939 йылдың майында Штернфельд шәхсән И. В. Сталиндан космонавтика өлкәһендәге эшен дауам итергә ярҙам итеүҙәрен һорай. Мөрәжәғәт яуапһыҙ ҡала^[7].

Артабанғы 43 йыл дауамында Штернфельд космонавтика проблемалары өҫтөндә өйҙә генә, хеҙмәткәрҙәрһеҙ һәм ярҙамсыһыҙ, ныҡышмалы рәүештә һайланған юлдан барыуын дауам итә.

Икенсе донъя һуғышы алдынан 1938 йылда Штернфельдтың өлкән ҡыҙы Майя, ә 1940 йылда иң кесеһе Элвира тыуа. 1941 йылдың июлендә Штернфельд хәрби комиссариатҡа уны Ҡыҙыл Армия сафына алыуҙы һорап ғариза бирә, әммә был юлы ла кире ҡағыла. Ҡатыны һәм ҡыҙҙары менән бергә Уралға эвакуациялана, унда Серов металлургия техникумына эшкә урынлаша. Физика, сопромат, һыҙма һәм машина деталдәрен, ә Густавтың ҡатыны немец теленән уҡыта.

1960-сы йылдар уртаһында «Серовский рабочий» гәзите һәм «Урал эҙәрмәне» журналында уҡытыусының беренсе һәм икенсе космик тиҙлек һәм йыһанға осоу мөмкинлеге, уҡыусыларға билдәне, ярым шаяртып, логарифм линейкаһындә теүәллек менән иҫәпләп сығарып ҡуйыуы тураһында хәтирәләре баҫылып сыға, дәрестәр араһында үҙенең иҫәпләүҙәре менән шөғөлләнә.

1960-сы йылдарҙың башынан Штернфельдтың космонавтика өлкәһендәге эше Советтар Союзында ла, сит илдәрҙә лә рәсми танылыу ала.

1961 йылда Францияла Штернфельд Лотарингия академияһы һәм фәндәр йәмғиәтенең почетлы ағзаһы һәм Нанси университеты докторы итеп һайлана. 1962 йылда беренсе космонавт Юрий Гагарин менән бергә космонавтар өсөн Галабер халыҡ-ара премияһына лайыҡ була. 1965 йылда СССР Фәндәр академияһы уға диссертация яҡламайынса Honoris causa фән докторы ғилми дәрәжәһен бирә. Был Рәсәй академияһы тарихында 12-се осраҡ ҡына була. Шул уҡ йылда Ари Абрамовичҡа РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре исеме бирелә. Әммә уның хеҙмәттәре танылыуға ҡарамаҫтан, даими эш урыны булмай һәм пенсия ала алмай, сөнки дәүләт хеҙмәтендә бик аҙ ваҡыт була. «Пенсия» мәсьәләһен тик СССР Фәндәр академияһы Президенты М. В. Келдыштың ҡыҫылышы ғына хәл итә.

Штернфельд Мәскәүҙә, Новодевичье зыяратында ерләнгән.