Башҡортостан Республикаһы Президентын һайлау (2003)

Халыҡ һаны буйынса иң ҙур һәм барлыҡҡа килеү датаһы буйынса Рәсәй составында уникаль этник составлы беренсе милли биләмә һәм конкурентлы, әммә сеймал иҡтисадлы Башҡортостан Республикаһына Мортаза Рәхимов идара итә. Ул, СССР-ҙың социаль лифттарынан файҙаланып, 1990 йылда Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Рәйесе вазифаһын биләй. Илдәге артабанғы ваҡиғалар һәм Борис Ельцин командаһының власҡа килеүе Рәхимовтың «Уралдан сыҡҡандарға» (Наина Ельцина, Шарлыҡ районы; Виктор Черномырдин, Һарыҡташ районы) яҡын позицияһын нығыта ғына. Ельциндың милли үҙаңдың әһәмиәте һәм үҫеше тураһындағы позицияһы^[1] ғәмәлдә уның Башҡортостан менән сиктәш өлкәләрҙәге милләт-ара тормош тәжрибәһендә формалаша. Ата-бабаларының аҫаба ерҙәрендә йәшәгән Силәбе, Ырымбур өлкәләре башҡорттары, татарҙары, ҡаҙаҡтары туған телен һаҡлау эшендә ярҙам күрмәгәндәр (һәм күрмәйҙәр), был уларҙың үҙаңынан баш тартыуына килтерә.

2003 йылғы һайлау Башҡортостан Республикаһы тарихында иң конкурентлыһы һәм, бәлки, Рәсәйҙә иң конкурентлы төбәк һайлауы булғандыр. Әммә конкурентлыҡ мөхитен Мортаза Рәхимовтың функционерҙары түгел (улар араһында ул ваҡытта уның хакимиәтен етәкләгән әлеге Башҡортостан Башлығы Радий Хәбиров та була), ә федераль үҙәк булдыра, шуға күрә һайлау процесы һуңынан Мәскәүҙең конкурентлы сәйәси спектакле^[2] тип атала. Шул уҡ ваҡытта конкурентлыҡ мөхите уңышлы булдырыла, сөнки Сергей Веремеенко менән Рәлиф Сафин кандидатуралары, Мортаза Рәхимовтың сит кешеләр тураһында республиканың беренсе кешеһе мотлаҡ Башҡортостанда йәшәүсе булырға тейеш, ә бында килеп "руль"де тотоп ҡарарға теләүсе түгел^[3] тип әйтеүенә ҡарамаҫтан, Веремеенконың ӨДНТУ-лағы үткәнен һәм Сафиндың тамырҙарының Башҡортостандың көнбайышынан булыуын иҫәпкә алып, халыҡ тарафынан ыңғай ҡабул ителә. Шул уҡ ваҡытта Веремеенконың кампанияһы башҡа кандидаттарға ҡарағанда уйланылған рәүештә алып барыла, быны ваҡиғаларҙа ҡатнашыусыларҙың күбеһе уның һайлау алды штабы етәкселәре Марат Мирғәзәмов һәм Руслан Мәҡсүтовтың грамоталы эшмәкәрлеге менән аңлата. Шулай уҡ федераль үҙәк милли үҙенсәлек буйынса тауыш биреүҙе һәм һайлауҙа еңеү өсөн төбәктең татар һәм башҡорт күпселеген тупларға тырышыуҙы булдырмау өсөн Сергей Веремеенко менән бергә республика халҡына көслө татар (башҡорт) кандидаты Рәлиф Сафинды ла тәҡдим итә.

Башҡортостан Президенты вазифаһына бөтәһе 6 дәғүәсе теркәлә: республиканың ғәмәлдәге Президенты Мортаза Рәхимов, киң мәғлүмәт сараларында "Межпромбанк"тың директорҙар советы ағзаһы булараҡ телгә алынған Сергей Веремеенко, киң мәғлүмәт сараларында Алтай Республикаһынан сенатор булараҡ хәбәр ителгән Рәлиф Сафин һәм һайлау кампанияһын үткәреү өсөн ҙур финанс портфеле булмаған, шартлыса аҙ әһәмиәтле кандидаттар Александр Аринин, фермер Хәсән Сәғитйән улы Иҙиәтуллин, КПРФ вәкиле Рәсүл Иғдисам улы Шөгөров.

Беренсе турҙа Мортаза Рәхимов 42,59^[4] процент тауыш йыя.

Һайлау федераль үҙәктең һәм федераль структураларҙың милли республика эштәренә бығаса булмағанса ҡыҫылыуы менән характерлана. Сергей Веремеенконың һәм Рәлиф Сафиндың яҡшы финансланған киң мәғлүмәт саралары «тонналаған компромат» баҫтыра, хәлде тотороҡһоҙландырыу өсөн республика власть органдарының хаталары һәм етешһеҙлектәре әүҙем яҡтыртыла. 2003 йылдың 12 декабрендә Өфөгә РФ президенты хакимиәте башлығы урынбаҫары Владислав Сурков килә, уны президенттың Волга буйы федераль округындағы Тулы хоҡуҡлы вәкиле Сергей Кириенко оҙатып йөрөй. Юғары ҡунаҡтар Башҡортостанды «тотороҡлолоҡ һәм милләт-ара татыулыҡ» өсөн маҡтай^[5].

Һайлау күп йәһәттән Мортаза Рәхимовтың сәйәси яҙмышын билдәләй, был уның өсөн һуңғы бөтә халыҡ һайлауҙары була. Һуңынан Мортаза Рәхимовҡа әкренләп республика активтарын (улар араһында 2005 йылда «Башнефть» компанияларын «Система» акционерҙар финанс корпорацияһына 600 миллион долларға һатыу, 2005 йылда һатыр алдынан республиканың "ПОЛИЭФ"ты финанслауын ҡыҫҡартыу, «Каустик», «Сода», «Башкирэнерго», «Башинформсвязь» һәм башҡалар) федераль структураларға тапшырырға тура килә, был уның төбәктәге иҡтисади йоғонтоһон юғалта. 2003 йылда Рәхимовтың формалашҡан төбәк элиталары позицияларын юғалтыуы нисек тамамланыры билдәһеҙ, сөнки эшҡыуар Сергей Веремеенко Башҡортостан башлығы вазифаһында оҙаҡ эшләмәҫ ине, моғайын. Һайлауҙар федераль үҙәктең конкурентлыҡ көрәшендәге һайлауҙы үткәреүе мөмкин түгеллеген күрһәтә (киләсәктә рәхмәт белдереү гарантияһы халыҡтың ихтыярын белдереүенә ҡарағанда әһәмиәтлерәк)^[2].

2010 йылға Мортаза Рәхимов, бөтә активтарҙы тиерлек федераль структураларға тапшырып, хәлде төбәк башлығы итеп Мәскәү ихтыярындағы һәр кем тәғәйенләнә алырлыҡ хәлгә еткерә^[8] һәм үҙенең фекерҙәштәре менән бергә «үҙ теләге менән» отставкаға китә^[9], артабан сәйәси изоляцияла ҡалып, Рәсәй Президенты тәғәйенләгән киләһе республика етәксеһе Рөстәм Хәмитовтың туҡтауһыҙ тәнҡит объекты булып тора^[10].