Рус телендәге версияМахсус проекттар
Телде алмаштырырға
РУВИКИ ТУРАҺЫНДА

Башҡорт Совет Республикаһы (Бәләкәй Башҡортостан)

Рәсәй Фәндәр академияһы экспертизаһы

Logo-ran.png
Рәсәй Фәндәр академияһы
экспертизаһын үткән
Тулыраҡ
Aprove.svg

Рәсәй Фәндәр академияһы экспертизаһы

Arrow-Right.png
Logo-ran.png
Рәсәй Фәндәр академияһы
экспертизаһын үткән
Тулыраҡ
Был терминдың башҡа мәғәнәләре лә бар, ҡарағыҙ: Башҡортостан (мәғәнәләр).

Башҡорт Совет Республикаһы (рус. Башкирская Советская Республика; Автоном Совет Башҡорт Республикаһы, Автоном Башҡорт Республикаһы, Башҡорт Республикаһы, Бәләкәй Башҡортостан, Кесе Башҡортостан, БСР, АБСР, АСБР) — автономиялы республика булараҡ РСФСР составында ойошторолған, Бәләкәй Башҡортостан территорияһында 1919 йылдың 20 мартында Башҡорт хөкүмәте менән Совет власы араһында Килешеүгә ҡул ҡуйыу һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән[2]. РСФСР составында Килешеү нигеҙендә төҙөлгән берҙән-бер автоном республика булып тора[3][4]. Был Килешеү Башҡорт Совет Республикаһын юридик яҡтан нығыта[5] һәм уның тәүге Конституцияһы вазифаһын үтәй.

Баш ҡалаһы — Стәрлетамаҡ ҡалаһы[6].

1922 йылда «Оло Башҡортостан»ға[7][8] үҙгәртелә һәм БАССР тип атала башлай[8].

Республика рәсми атамалары

Бәләкәй Башҡортостан — автономияның рәсми исеме, 1918 йылдың ғинуарында эшләнгән «Бәләкәй Башҡортостан автономияһы тураһында положение» документында билдәләнгән[9], был документ конституция ролен үтәй.

1919 йылдың 20 мартында "Үҙəк Совет власы менəн Башҡорт хөкүмəте араһында Башҡорт Совет автономияһы тураһында килешеү"гә ҡул ҡуйыуға ярашлы, автономия үҙәк властар тарафынан танылып, Башҡорт Совет Республикаһы (БСР), шулай уҡ Автоном Башҡорт Совет Республикаһы (АБСР) тип атала башлай[10]. Әммә автоном республикаға ҡарата рәсми документтарҙа төрлө исемдәр ҡулланылған:

АСБР — Автоном Совет Башҡорт Республикаһы[к 1];

БСР — Башҡорт Совет Республикаһы[к 2].

Тарих

undefined
undefined

Алдағы тарих

Төп мәҡәлә: Башҡортостан автономияһы

1917 йылдың Февраль революцияһынан һуң, төбәктә Башҡорт милли хәрәкәте сиктәрендә милли-территориаль автономия төҙөү өсөн көрәш башланды. 15 (1917) ноябрь 28 Башҡорт үҙәк шураһы Оренбург, Пермь, Самара һәм Өфө губерналарының бер өлөшөн Башҡурдостан исемле Рәсәй Республикаһының территориаль-милли автономияһы итеп иғлан итте. Был ҡарар 8 (1917) декабрь 21—20 декабрь 1917 (1918 ғинуар 2) арауығында Ырымбур ҡалаһында үткән III Бөтә башҡорт ойоштороу ҡоролтайында (ҡоролтай) раҫланды.

1918 йылдың ғинуарында ҡабул ителгән «Бәләкәй Башҡортостан автономияһы тураһында положение» конституцияһына ярашлы, автономия рәсми рәүештә «Кесе Башҡортостан» тип аталды.

Башҡорт ғәскәрен Ҡыҙыл Армия яғына сығарыу буйынса үҙәк Совет властары менән һөйләшеүҙәр башланғас, 1919 йылдың 26 ғинуарында Темәс ауылында Башҡорт хөкүмәтен реорганизациялау үтте. 1919 йылдың 21 февралендә I Бөтә башҡорт хәрби ҡоролтайында Башҡревком составы һайланды.

Граждандар һуғышы барышында 18 ноябрь (1 декабрь) 1918 адмирал А. Колчак үҙен «Рәсәйҙең Юғары хакимы» тип иғлан итте. Башҡорт хөкүмәте, Рәсәйҙең төрлө төбәктәрендә иғлан ителгән автономияларға ҡаршы сығып, «берҙәм һәм бүленмәгән Рәсәй» яҡлы булған Колчак власын таныманы[14]. Күп тә үтмәй Колчак хөкүмәте Башҡорт хөкүмәтен һәм автономияһын юҡ итеү тураһында күрһәтмә бирә. Был шарттарҙа, 1918 йылдың ноябрендә Башҡорт хөкүмәте ултырышында большевиктар яғына сығыу мәсьәләһе күтәрелде[15].

1919 йылдың 18 февралендә Башҡорт ғәскәрҙәре, элек Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһына ҡаршы һуғышып килгән булһа ла, Совет власы яғына күсте.

Автономиялы Совет Башҡорт Республикаһын ойоштороу

undefined

1919 йылдың 20 мартында Мәскәүҙә "Үҙəк Совет власы менəн Башҡорт хөкүмəте араһында Башҡорт Совет автономияһы тураһында килешеү"гә ҡул ҡуйыла[16][17][18]. Был тарихи актҡа Совет власы яғынан Халыҡ Комиссарҙары Советы рәйесе Владимир Ленин, ВЦИК рәйесе вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы Михаил Владимирский һәм Милләт Комиссариаты етәксеһе Иосиф Сталин ҡул ҡуя. Башҡорт яғынан — Башҡорт хөкүмәте рәйесе Ҡулаев Мөхәмәтхан Сәхипгәрәй улы, Башҡорт Үҙәк Шураһы ағзаһы Муллаян Халиков һәм Башҡорт ғәскәре адъютанты Бикбауов Әбдрәшит Ильяс улы. Килешеү 1919 йылдың 23 мартында «Известия ВЦИК» гәзитендә баҫылып сыға[19]. Уның нигеҙендә республика үҙәк совет властары тарафынан танылып, «Автоном Совет Башҡорт Республикаһы» тип атала.

Килешеү Автоном Совет Башҡорт Республикаһын ойоштороуҙы юридик яҡтан нығытты, һәм ул республиканың тәүге Конституцияһы вазифаһын башҡарҙы. Документта Совет Башҡортостанының йәмғиәт, дәүләт һәм административ төҙөлөшө тураһында 16 параграф бар ине. Беренсе параграфта былай тип билдәләнде: «Автоном Совет Башҡорт Республикаһы Кесе Башҡортостан сиктәрендә ойошторола һәм РСФСР составына ингән федератив өлөш булып тора», йәғни бөгөнгөсә әйткәндә — Рәсәй Федерацияһы субъекты. Совет Башҡортостанының дәүләт ҡоролошо нигеҙенә РСФСР-ҙың тәүге Конституцияһы һалына.

1919—1922 йылдарҙа республикала Контрреволюцияға, спекуляцияға һәм саботажға ҡаршы башҡорт ғәҙәттән тыш комиссияһы эшләне.

1919 йылдың 6 октябрендә РСФСР Халыҡ Комиссарҙары Советы «аҡ гвардиясыларҙан зыян күргән башҡорттарға ярҙам итеү тураһында» ҡарар ҡабул итте — «Башкирпомощь». В. И. Ленин ҡул ҡуйған был ҡарарҙа: «Башҡорт Совет Республикаһының өс районы халҡының айырыуса ауыр хәлдә булыуын иҫәпкә алып, унда Колчактың аҡ бандалары айырыуса яуызлыҡ менән хәрәкәт иткән, дәүләт кимәлендә ашығыс рәүештә зыян күреүселәргә ярҙам күрһәтергә», — тип әйтелә. «Башҡорт ярҙамы» программаһын етәкселәр: Ф. А. Сергеев (1919 йылдың декабре — 1920 йылдың июне), П. Н. Мостовенко (1920 йылдың июне — июле).

Граждандар һуғышы йылдарында республикала Совет власы яҡлылар менән Аҡ хәрәкәт араһында ҡаты алыштар барҙы. Хәрби коммунизм шарттарында 1918—1921 йылдарҙағы башҡорт крәҫтиән ихтилалы киң йәйелде. Колчак ғәскәрҙәре һөжүме арҡаһында Башҡревком Саранск ҡалаһына эвакуацияланды һәм 1919 йылдың апреле аҙағынан авгусҡа тиклем шунда булды. 1919 йылдың 20 авгусында Башҡревком Стәрлетамаҡ ҡалаһына кире ҡайта, ул аҙаҡтан Башҡорт Совет Республикаһының баш ҡалаһы итеп билдәләнә. 1920 йылдың 20 авгусында Стәрлетамаҡ ҡалаһы, ә шул уҡ йылдың ноябрендә Стәрлетамаҡ өйәҙенең 16 волосы республика составына тапшырыла. Стәрлетамаҡ кантоны ойошторола.

Формалашыу

1920 йылдың 19 майында РСФСР-ҙың ҮБК һәм Халыҡ Комиссарҙары Советы «Автоном Совет Башҡорт Республикаһының дәүләт ҡоролошо тураһында» ҡарар ҡабул итте. Уға ярашлы, республика дәүләт власы аппараты РСФСР Конституцияһына нигеҙләнеп, урындағы советтарҙан, Башҡорт Үҙәк башҡарма комитетынан (БашҡҮБК) һәм Халыҡ Комиссарҙары Советынан (ХКС) торорға тейеш була. Был декрет ҡабул ителгәндән һуң, республика 1919 йылдың 20 мартындағы Үҙəк Совет власы менəн Башҡорт хөкүмəте араһында Башҡорт Совет автономияһы тураһында килешеү менән гарантияланған сәйәси һәм иҡтисади суверенитет хоҡуҡтарынан фактик рәүештә мәхрүм ителде[20]. РСФСР ҮБК-һы һәм ХКС-ы менән яңы юридик статус буйынса айырмалыҡтар сәбәпле, 1920 йылдың 16 июнендә Башревком беренсе составы үҙ-үҙен тарата[21]. Был декретты ҡабул итеү һәм Башҡревкомдың отставкаһы Бөрйән-Түңгәүер ихтилалы кеүек Бөрйән-Түңгәүр, Тамъян-Ҡатай һәм Үҫәргән кантондарында большевиктарға ҡаршы ҡораллы күтәрелештең сәбәптәренең береһе була[22]. Ҡыпсаҡ-Ете ырыу кантоны, Үрге Һырғанаҡ һәм Бөрйән-Түңгәүр кантондары территорияһында ихтилалдың яңы тулҡыны башлана[23].

1921—1922 йылдарҙағы аслыҡ бөтөн республиканы солғап ала: 1922 йылдың июленә тиклем аслыҡтан зыян күргәндәр һаны 2 миллион кешегә етә[24]. Дәүләт ярҙам күрһәтһә лә, ул бик һуңлап барып етә: Өфө губернаһы һәм Башҡортостан аҙыҡ-түлек һалымынан, шулай уҡ 1920 йылда алынған орлоҡ бурыстарын ҡайтарыуҙан азат ителә. 1921—1922 йылдарҙа алынған ссудаларҙы түләү 1923—1924 йылдарға күсерелә[24]. Йәмәғәт ашханалары ойошторола, 1922 йылдың июлендә унда 1,5 миллионға яҡын кеше туҡлана[24]. Сит ил ярҙамы ла килә — 1921—1922 йылдарҙа Башҡортостанға 1 817 мең бот ризыҡ, 1 миллиондан ашыу консервланған һөт банкыһы индерелә[24]. Аслыҡ һөҙөмтәһендә республика халҡы 650 мең кешегә (дөйөм халыҡтың 22 процентына) кәмей. Крәҫтиән хужалыҡтары һаны 82,9 меңгә (16,5 %) кәмей, сәсеү майҙандары — 917,3 мең десятинаға (51,6 %), һарыҡ — 59,5 %, аттар — 53 %, эре мал — 37 % кәмей[25].

РСФСР Конституцияһында РСФСР составында автономиялар төҙөү мөмкинлеге ҡарала. 11-се статья былай ти: «…автономиялы өлкә союздары федерация нигеҙендә РСФСР составына инә». Был норма 1918 йылдың аҙағында Волга буйы немецтәре хеҙмәт коммунаһы төҙөлөүендә, 1919 йылдың мартында — Башҡорт Автономияһының, 1920 йылдың майында — Татар автономиялы социалистик республикаһының, июнендә — Карел Хеҙмәт Коммунаһы һәм Сыуаш автономиялы өлкәһенең төҙөлөүендә тормошҡа ашырыла[26]. Шулай итеп, автономиялы өлкәләр, хеҙмәт коммунаһы һәм автономиялы республикалар — барыһы ла автономиялы өлкә союзы төрөндәге берләшмәләр була[27].

Колчак ғәскәрҙәре һөжүме арҡаһында Башревком 1919 йылдың апреле аҙағынан авгусҡа тиклем Саранск ҡалаһында эвакуацияла була. Башҡортостан Республикаһында эре сәнәғәт ҡалалары булмай. Кантон үҙәктәре күпселек осраҡта башҡорт ауылдарында урынлаша. Әммә эргәлә Өфө губернаһы була, унда башҡорттар йәшәй, сәнәғәт үҫешкән, эшсе синыф бар, тимер юлдар үтә. Өфө губернаһы составына Стәрлетамаҡ ҡалаһы инә, 1919 йылдың 20 авгусынан башлап унда Башҡортостан Республикаһының үҙәк органдары урынлаша, һәм ул Автоном Совет Башҡорт Республикаһының баш ҡалаһына әүерелә. Башревком Ырымбурға ҡайтыуҙы һорай, әммә ВЦИК рөхсәтте Стәрлетамаҡҡа бирә[28].

1920 йылдың июлендә Стәрлетамаҡ ҡалаһында АСБР-ҙың I Советтер съезы үткәрелә. Унда Башревком урынына дәүләт власының даими юғары органы — Башҡорт Республикаһының Үҙәк башҡарма комитеты (БашҡҮБК) ойошторола.

1921 йылдың 10 майында Башҡорт ҮБК менән РКП(б)-ның Башҡорт өлкә комитетының уртаҡ ултырышында М. Хәликовтың доклады тыңлана. Ҡабул ителгән ҡарарҙа түбәндәгеләр билдәләнә: 

«а) Башҡорт Социалистик Совет Республикаһы нигеҙенә хәҙерге Башҡорт Республикаһы составындағы Кесе Башҡортостан, Златоуст тау-завод районы, Архангел клины (Өфө губернаһы), Магнит тауы һәм Минск өйәҙендәге башҡорттар ингән 19 волосы һалына; б) Башҡорт Республикаһы составына Оренбург ҡалаһын ҡушыу; в) Өфө ҡалаһы менән бергә хәҙерге Өфө губернаһын тулыһынса республика составына ҡушыу; г) Минзәлә өйәҙендәге башҡорт волосын Ик йылғаһы буйлап индереү.

Был ҡарар комиссия төҙөгән карта менән бергә ҡабул ителде". Ултырыш материалдары тикшереү өсөн Мәскәүгә ебәрелә.

undefined

1921 йылдың 26 сентябрендә РКП(б) ҮК-ның Ойоштороу бюроһы Наркомнацҡа Оло Башҡортостан мәсьәләһен өйрәнеүҙе тәҡдим итә. 1922 йылдың 4 ғинуарындағы директиваһында Үҙәк комитет был мәсьәләне тиҙләтергә кәрәклеген йәнә раҫлай. 7 ғинуарҙа Наркомнац Башҡорт Республикаһы составына тик Өфө губернаһын ғына ҡушыу мөмкинлеге тураһында ҡарар ҡабул итә. 1922 йылдың ғинуарында үткән Башҡорт партия конференцияһы: «Үҙәк Комитет алдында Өфө ҡалаһына үҙәкте күсереү һәм был ҡалаға иҡтисади һәм милли яҡтан тартылған өйәҙҙәрҙе ҡушыу мәсьәләһен кәмитмәйенсә талап итергә», — тип ҡарар сығара. Мәскәүгә Башҡортостан ҮБК вәкилдәре делегацияһы ебәрелә, улар БСР-ҙың сиктәрен киңәйтеү мәсьәләһен ҡарауҙа ҡатнаша.

1922 йылдың майында РКП(б) ҮК-ның Ойоштороу бюроһы Кесе Башҡортостан менән Өфө губернаһын берләштереү мөмкинлеген хуплап, Оло Башҡортостанда партия һәм совет органдарын ойоштороу тураһында мәсьәләне ҡарай. Ошо ҡарарға ярашлы, 1922 йылдың 14 июнендә Бөтә Рәсәй ҮБК «Автоном Башҡорт Социалистик Совет Республикаһы сиктәрен киңәйтеү тураһында» декрет ҡабул итә, уға М. И. Калинин ҡул ҡуя. Автоном Совет Башҡорт Республикаһы киңәйтелә һәм рәсми исем итеп Автоном Башҡорт Социалистик Совет Республикаһы (Оло Башҡортостан) атамаһын ала[29][30][31].

Административ-территориаль бүленеш

undefined
undefined

1917 йылда Башҡурдостан («Кесе Башҡортостан») 9 кантондан торған[32]: Барын-Табын, Бөрйән-Түңгәүер, Ете ырыу, Ялан, Ҡыпсаҡ, Ҡыуаҡан Тамьян, Ток-суран һәм Үҫәргән кантондары[33][34].

1918 йылда «Кесе Башҡортостан» 13 кантондан торған[32]: Арғаяш, Бөрйән-Түңгәүер, Ете ырыу, Дыуан, Ҡыпсаҡ, Күҙәй, Табын, Ҡошсо, Тәмьян-Ҡатай, Туҡ-Суран, Үҫәргән, Юрматы һәм Ялан.

1919 йылда Автономиялы Совет Башҡорт Республикаһы 13 кантондан торған[35]:

  • Арғаяш кантоны — Троицк өйәҙенең Сыҙғы волосы, Силәбе өйәҙенең Амин, Башҡорт-Течен, Ҡунашҡай, Түләк, Бөрө, Байбускар, Усть-Багаряк, Ҡунаҡбай волосы һәм Екатеринбург өйәҙенең Сарин, Ҡараболь, Күлмәк, Мякотин волосынан; үҙәге — Арғаяш станцияһы, Омск тимер юлы.
  • Бөрйән-Түңгәүер кантоны — Орск өйәҙенең 1-се, 2-се, 3-сө Бөрйән, Бөрйән-Таналыҡ, Ҡарағай-Кипсаҡ, Байназар, 1-се һәм 2-се Таңғауыр, Васҡресен, Ирекле, Кананиколь, Преображен волосынан; үҙәге — Таңалыҡ-Баймаҡ ауылы, Оренбург губернаһы.
  • Ете ырыу кантоны — Оренбург өйәҙенең Бөрйән, Мораптал, Имәнғолов, Аллабирҙе, Таймаҫ, Сәйет волосынан һәм Бикҡолово, Тимербай ауылы, Күргәҙе, Рәзнәмәй, Ташлы волосынан; үҙәге — Иманғолово, Исаев-Дедово, Оренбург губернаһы.
  • Дыуан кантоны — Златоуст өйәҙенең 2-се Айлы, Белоҡатай, Үрге-Киге, Дыуан-Мәсетле, Ибра, Ҡалмаҡҡолов, Мөрҙәләр, Нәсибәш, Түбәнге-Киге, Һиҡиәҙ волосынан; үҙәге — Мәсәғүт станцияһы, Өфө губернаһы.
  • Ҡыпсаҡ кантоны — Оренбург өйәҙенең Юмағужа, Бушман-Суын-Каракипсаҡ, 1-се һәм 2-се Каракипсаҡ, Бөрйән-Кипсаҡ, Семено-Петров волосынан; үҙәге — Мораҡ, Оренбург губернаһы.
  • Көҙәй кантоны — Өфө өйәҙенең Урман-Күдәй, Бүләкәй-Күдәй, Иғлин волосындағы башҡорт ауылдары һәм Бирючево, Надеждин волосынан; үҙәге — Иглин станцияһы, Самар-Златоуст тимер юлы.
  • Табын кантоны — Стәрлетамаҡ өйәҙенең Бишҡайын, Ҡыҫы-Табын, Дыуан-Табын, Ҡальсир-Табын, Бүзовъяҙ, Архангель волосындағы башҡорт ауылдары (Инзер волосы), Мирҡитле, Богоявлен, Өфө өйәҙенең Бишаулы-Унғар, Биштәк волосынан; үҙәге — Архангель заводы, Өфө губернаһы.
  • Ҡошсо кантоны — Красноуфимск өйәҙенең оло Аҡа, Әжеғол, Билән, Шәкүр, Теләш, Ювин ауылдары, Юлай, Яман-Йылға, Боғалыш, Сажин волосынан; Златоуст өйәҙенең Оло Ҡошсо, Екатерин, Оло-Ыҡтамаҡ, Иҫке Балаҡтай волосынан; үҙәге — Билән ауылы, Нязепетровск заводы, Пермь губернаһы.
  • Тамьян-Ҡатай кантоны — Верхнеуральск өйәҙенең Тәмьян-Таңғауыр, Ҡобалаҡ-Теләү, Ҡатай, Усманғол, Аҡун, Тәптәр-Учалы, Әүжәни-Петров, Үҙән, Ҡағы, Белорет, Тирлән, Ломов; Троицк өйәҙенең Тунгатар, Мулдаҡай, Байсаҡал, Вознесен, Поляков волосынан; үҙәге — Белорет заводы.
  • Туҡ-Соран кантоны — Оренбург өйәҙенең Кипсаҡ (Судьбаров рус ауылы инмәгән), Яңы-Башҡорт, Ток, Юмран-Табын волосынан; үҙәге — Плешанов станцияһы, Самар губернаһы.
  • Үҫәргән кантоны — Орск өйәҙенең 1-ҙән 6-сы Һырғанаҡ, Сәлих, Һырғанаҡ-Хәйбулла, Самар, Федоров, Поим, Демократ, Ҡувандык, Кәнсәүәр, Ҡорол, Сибәтәр волосынан; үҙәге — Дубиновка станцияһы, Троицк тимер юлы, Зианчурино ауылы.
  • Юрматы кантоны — Стәрлетамаҡ өйәҙенең Ҡалҡаш, Ҡарағош, Сәтермән, Арыҫлан, Бушман-Кипсаҡ, Аллағуат, Азна, Ильсек-Тимер, Гирей-Кипсаҡ, Мәҡәрә, Йүрмәт, Үрге Тор, Васҡресен, Татьянов, Петров, Федоров, Дедов, Норд волосынан; үҙәге — Петровское, Өфө губернаһы.
  • Ялан кантоны — Силәбе өйәҙенең Ҡатай, Сарт-Ҡалмыҡ, Сарт-Әбдрәш, Ҡарасәй волосынан; үҙәге — Шумиха станцияһы, Омск тимер юлы, Тәңреҡол ауылы.

1920 йылдың ноябрендә Стәрлетамаҡ өйәҙе Автономиялы Совет Башҡорт Республикаһы составына индерелә һәм Стәрлетамаҡ кантонына әүерелә[36].

Комментарийҙар

  1. ↑ Мәҫәлән: Бөтә Рәсәй ҮБК-һының «Автоном Совет Башҡорт Республикаһының дәүләт ҡоролошо тураһында декреты» — 1920 йылдың 19 майынан[11]
  2. ↑ Мәҫәлән: «Үҙəк Совет власы менəн Башҡорт хөкүмəте араһында Башҡорт Совет автономияһы тураһында килешеү»[12], 1919 йылдың 20 марты; Бөтә Рәсәй ҮБК-һының 1919 йылдың 16 сентябренән дә һуңға ҡалмай ҡабул ителгән «Башҡорт Совет Республикаһының идараһын ойоштороу тураһында ҡарары»[13]

Иҫкәрмәләр

  1. ↑ История государства и права Башкортостана, 2007, с. 228
  2. ↑ Совет Автоном Башҡортияһы тураһында Килешеү.
  3. ↑ Тәүге килешеү тәжрибәһе
  4. ↑ Башҡорт Совет Республикаһы Рәсәй федерализмының башында торған — эксперт
  5. ↑ «Башҡорт энциклопедияһы»
  6. ↑ Стәрлетамаҡ // Башҡорт энциклопедияһы. — Өфө: Башҡорт энциклопедияһы (ғилми-нәшриәт комплексы), 2015—2020. — ISBN 978-5-88185-306-8.
  7. ↑ Касимов С. Ф. Башҡорт Совет Республикаһы (Бәләкәй Башҡортостан) // Башҡорт энциклопедияһы. — Өфө: Башҡорт энциклопедияһы (ғилми-нәшриәт комплексы), 2015—2020. — ISBN 978-5-88185-306-8.
  8. ↑ 1 2 Касимов С. Ф. Башҡорт Совет Республикаһы (Бәләкәй Башҡортостан) // Башҡорт энциклопедияһы. — Өфө: Башҡорт энциклопедияһы (ғилми-нәшриәт комплексы), 2015—2020. — ISBN 978-5-88185-306-8.
  9. ↑ Логотип Викитеки Текст: Положение об автономии Малой Башкирии в Викитеке
  10. ↑ Декларация прав народов России // Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017.
  11. ↑ Н. П. ИнфоРост. 20 март. Бөтә Рәсәй ҮБК һәм Халыҡ Комиссарҙары Советының Башҡорт өлкә советы менән Автоном Башҡорт Совет Республикаһын ойоштороу тураһында Килешеү. docs.historyrussia.org. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 17 июль 2019. Архивировано 17 июль 2019 года.
  12. ↑ Свод законов и нормативных правовых актов Башкортостана / пред. редколлегии: Толкачёв К.Б.. — Уфа: Секретариат Государственного Собрания — Курултая — Республики Башкортостан, 2005. — Т. I. — С. 491—498. — 512 с. — ISBN 5-85051-370-1.
  13. ↑ Н. П. ИнфоРост. 16 сентябрҙән дә һуңға ҡалмай. Башҡорт Совет Республикаһының идараһын ойоштороу тураһында ҡарар. docs.historyrussia.org. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 17 июль 2019. Архивировано 17 июль 2019 года.
  14. ↑ История Башкирии в XX веке, с. 93
  15. ↑ История Башкирии в XX веке, с. 94
  16. ↑ Совет Автоном Башҡортияһы тураһында Килешеү
  17. ↑ Республика Башкортостан, БЭКМ 2013
  18. ↑ Совет Автоном Башҡортияһы тураһында Килешеү
  19. ↑ Кульшарипов М. М. ПРИЗНАНИЕ ЦЕНТРАЛЬНОЙ СОВЕТСКОЙ ВЛАСТЬЮ БАШКИРСКОЙ АВТОНОМНОЙ РЕСПУБЛИКИ (К 95-ЛЕТИЮ ПОДПИСАНИЯ "СОГЛАШЕНИЯ... С БАШКИРСКИМ ПРАВИТЕЛЬСТВОМ...") // Проблемы востоковедения. — 2014. — № 1. — С. 27—32.
  20. ↑ Касимов С. Ф. «Автоном Совет Башҡорт Республикаһының дәүләт ҡоролошо тураһында» // Башҡорт энциклопедияһы. — Өфө: Башҡорт энциклопедияһы (ғилми-нәшриәт комплексы), 2015—2020. — ISBN 978-5-88185-306-8.
  21. ↑ Касимов С. Ф. Башҡорт хәрби-революцион комитеты // Башҡорт энциклопедияһы. — Өфө: Башҡорт энциклопедияһы (ғилми-нәшриәт комплексы), 2015—2020. — ISBN 978-5-88185-306-8.
  22. ↑ Гарипов М. С. Бөрйән-Түңгәүер ихтилалы // Башҡорт энциклопедияһы. — Өфө: Башҡорт энциклопедияһы (ғилми-нәшриәт комплексы), 2015—2020. — ISBN 978-5-88185-306-8.
  23. ↑ Давлетшин Р. А. Крәҫтиән ихтилалы (1918—1921) // Башҡорт энциклопедияһы. — Өфө: Башҡорт энциклопедияһы (ғилми-нәшриәт комплексы), 2015—2020. — ISBN 978-5-88185-306-8.
  24. ↑ 1 2 3 4 Башҡорт халҡы тарихы. 5-се том. — Өфө: РАН УНЦ Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты
  25. ↑ Давлетшин Р. А. Аслыҡ // Башҡорт энциклопедияһы. — Өфө: Башҡорт энциклопедияһы (ғилми-нәшриәт комплексы), 2015—2020. — ISBN 978-5-88185-306-8.
  26. ↑ Рәсәй халыҡтарының хоҡуҡтары тураһында Декларация
  27. ↑ Чистяков О. И. РСФСР Конституцияһы (1918). — «Зерцало-М», 2003
  28. ↑ А. А. Вәлидов — Башҡортостан автономияһының ойоштороусыһы. Рәсәй федерализмының башында (1917—1920). Документтар һәм материалдар. /Төҙ. Н. М. Хисмәтуллина, Р. Н. Бикмәтова, А. М. Ғәлиева, Ю. Р. Сайранов. — Т. 1.
  29. ↑ Бөтә Рәсәй ҮБК-ның 1922 йылдың 14 июнендәге «Автоном Башҡорт Социалистик Совет Республикаһының сиктәрен киңәйтеү тураһында» декреты
  30. ↑ АБССР-ҙың рәсми раҫланыуы 1922 йылдың 14 июнендәге декрет менән билдәләнде
  31. ↑ Алешкин П. Ф., Васильев Ю. А. «Совет Рәсәйендә крәҫтиән ихтилалдары (1918—1922)». 2 томда. — 2016. — Бит 524.
  32. ↑ 1 2 Кесе Башҡортостан — Башҡорт энциклопедияһы
  33. ↑ Башҡорт халҡы тарихы: 7 томда / төп ред. М. М. Күлшәрәпов; РАН УНЦ Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты. — Өфө: Гилем. — Т. V.
  34. ↑ Асфандияров А. З. Кантон // Башҡорт энциклопедияһы. — Өфө: Башҡорт энциклопедияһы (ғилми-нәшриәт комплексы), 2015—2020. — ISBN 978-5-88185-306-8.
  35. ↑ АСБР составы
  36. ↑ Ғатаиәтуллин З. Ғ. Стәрлетамаҡ кантоны // Башҡорт энциклопедияһы. — Өфө: Башҡорт энциклопедияһы (ғилми-нәшриәт комплексы), 2015—2020. — ISBN 978-5-88185-306-8.

Әҙәбиәт

Һылтанмалар

Тема буйынса өҫтәмә

Категориялар