Хажы (Ишембай районы)
Хажы (рус. Хазиново) — Башҡортостандың Ишембай районы Һайран ауыл советында ауыл.
Географик урыны
Тарихы
Ауылға Нуғай даруғаһы Юрматын волосы башҡорттары үҙ ерҙәрендә нигеҙ һала. Исеме, фараз буйынса, тәүге нигеҙ һалыусы Хажи исеменән килеп сыҡҡан, әммә уның эшмәкәрлеге тураһында халыҡ иҫәбен алыу яҙмаларында йәки баҫылған сығанаҡтарҙа документаль дәлилдәр табылмаған.[3]
Халыҡ иҫәбен алыу һәм тикшереүҙәр күрһәтеүенсә, халыҡ һаны һәм йорт хужалыҡтары һаны яйлап арта:
- 1795 йылда яҡынса 25—28 хужалыҡ һәм 146—150 кеше йәшәй;
- 1850-се йылдарҙа (9-сы халыҡ иҫәбен алыу) 302 кеше һәм яҡынса 38—55 хужалыҡ;
- 1920 йылда 81 йортта 398 кеше йәшәй.
Артабанғы йылдарҙа халыҡ һаны кәмей: 1906 йыл — 366, 1939 йыл — 303, 1959 йыл — 261, 1989 йыл — 85, 2002 йыл — 74, 2010 йыл — 62 кеше.
- Хужалыҡ итеү
Ауыл халҡының төп кәсебе малсылыҡ һәм умартасылыҡ булған. 1839 йылғы мәғлүмәттәр буйынса, 35 хужалыҡта 350 йылҡы, 440 һыйыр, 185 һарыҡ, 121 кәзә аҫралған.
Иҡтисадта умартасылыҡ ҙур роль уйнаған: яҡынса 50 умарта, 113 солоҡ булған. Ауыл хужалығы ла әһәмиәтле була: 1839 йылғы халыҡ иҫәбен алыуҙан һуң өс йыл үткәс, уңыш ҡышҡы культура 184 бот һәм яҙғы культура 328 бот тәшкил иткән.[3]
Халыҡ ҡул эштәре менән шөғөлләнгән, мәҫәлән, сана эшләү, балта эштәре. Ауылда мәсет, мәктәп, һыу тирмәндәре (төрлө мәғлүмәттәр буйынса, өс-дүрт тирмән) булған.
XX быуат башына Хажыла мануфактура лавкаһы, иген магазины, поташ заводы, ҡабыҡ ваҡлағыс була.[4]
1795 йылда Хажы ауылында 25 йортта 150 кеше йәшәй. 55 йылдан һуң IX ревизияла 302 кеше һәм 38 йорт хужалығы күрһәтелгән. 1920 йылда 81 йортта 398 кеше йәшәгән[3].
Бөгөнгө көндә ауыл «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы» Законға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә[4].
Иҡтисады
- Малсылыҡ, умартасылыҡ.
Билдәле кешеләре
- Хисамова Тәнзилә Динислам ҡыҙы — М. Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры артисткаһы, Башҡортостандың халыҡ артисы.
- Ризуанова Хәтижә Йәғәфәр ҡыҙы (1933—1999 йыл) — мәғариф ветераны, математика фәне буйынса методик әсбаптар һәм шиғыр китаптары авторы, Башҡортостан һәм Рәсәйҙең Журналистар союзы ағзаһы, СССР-ҙың мәғариф отличнигы (1977), Башҡорт АССР-ының мәғариф отличнигы (1963). Маҡар районының Хажы ауылында тыуған.
Ауыл эргәһендәге ер-һыу
- Аҙнай торамаһы, тарих ҡомартҡыһы. 17—19 быуаттарға ҡарай. Ишембай районы Аҙнай һәм Хажы ауылдары араһында Хажи Шиҙеһе йылғаһының (Һәләүек йылғаһы ҡушылдығы) уң ярында урынлашҡан[8].
- Буҙалашбаш — Башҡортостандың Ишембай районындағы тау. Хажы ауылынан көньяҡ-көнсығыштраҡ, ауылдан 3 км алыҫлыҡта, Шиҙе йылғаһының уң яҡ ярында урынлашҡан.
- Хажы мәмерйәһе (Тирмән-Таш) — Башҡортостандың Ишембай районында, Тирмәнтауҙағы мәмерйә/ Хажы ауыл эргәһендә урманда, Хажы тарлауығында урынлашҡан.
- Бикбулатбаш (башҡ. Бикбулатбаш) —тау. Башҡортостандың Ишембай районы Хажы ауылынан 4,5 км алыҫлыҡта төньяҡ-көнсығыштараҡ урынлашҡан.
- Ыласынтау — Башҡортостандың Ишембай районындағы тау. Ул Хажы ауылынан көньяҡтараҡ, 2 км алыҫлыҡта Шиҙе йылғаһы (Хажы Шиҙеһе) буйында ята.
- Олимпия — Башҡортостан Республикаһының Ишембай районындағы мәмерйә, тәбиғәт ҡомартҡыһы (1985). Көньяҡ Уралдың көнбайыш уғата ҙур битләүендә, Буҙалашбаш тауының көнсығыш биләүендә, Хажы Шиҙеһе йылғаһының (Һәләүек йылғаһы ҡушылдығы) уң яҡ ярында, Хажы ауылынан 5 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
- Берғамыт — карст сығанағы, үргә урғылыусы шишмәнән хасил булған мул һыулы тау йылғаһы. Башҡортостандың Ишембай районы Хажы ауылынан 600 метр көньяҡтараҡ урынлашҡан. Ул шулай уҡ Стәрлетамаҡ ҡалаһын һыу менән тәьмин итеү өсөн файҙаланыла.
Иҫкәрмәләр
- ↑ https://rosstat.gov.ru/vpn/2020/Tom1_Chislennost_i_razmeshchenie_naseleniya
- ↑ Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник / Сост. Р. Ф. Хабиров. — Уфа: Белая Река, 2007. — 416 с. — 10 000 экз. — ISBN 978-5-87691-038-7.
- ↑ Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. — Өфө: Китап, 2009. — С. 128. — ISBN 978-5-295-04683-4.
- ↑ Закон о границах, статусе и административных центрах муниципальных образований в Республике Башкортостан N 126-з от 17 декабря 2004 года
- ↑ Всероссийская перепись населения 2010 года. Численность населения по населённым пунктам Республики Башкортостан.
- ↑ https://rosstat.gov.ru/vpn/2020/Tom1_Chislennost_i_razmeshchenie_naseleniya.
- ↑ Хазиново. Система Налоговая справка. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 27 апрель 2026.
- ↑ Хажы (Ишембай районы) // Башҡорт энциклопедияһы. — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2015—2020. — ISBN 978-5-88185-143-9.
.png)
.png)