Арый

Арый ауылы Әй йылғаһы ҡушылдығы Әнйәк йылғаһы буйында, район үҙәге Мәсәғүт ауылынан төньяҡҡа 18 километрҙа һәм Һилейә (Силәбе өлкәһе) тимер юл стацияһынан төньяҡ-көнбайышҡа 93 километр алыҫлыҡта урынлашҡан^[2].

Арый ауылына XVIII быуатта Себер даруғаһы Һарт улусы башҡорттары үҙҙәренең аҫаба ерҙәрендә нигеҙ һалған.

Ауыл атамаһы уға нигеҙ һалыусы кеше исеменә бәйле. Сығанаҡтарҙа Арый исеме күренмәй. 1816 йылғы VII рәүиз материалдарында билдәләнгәнсә, Арыйҙың ике улы булған. Олоһо — Әмин Ариев 1776 йылғы, уның улы — Сафиулла. Арыйҙың кесе улы — Ниғмәтулла Ариев 1779 йылғы, уның ике балаһы: Мөлхиә һәм Алмашәкәр, һәм уларҙың 1894 йылда әле иҫән булыуҙары тураһында мәғлүмәттәр бар.

1795 йылда Арый ауылындағы 13 йортта 76 кеше, 1816 йылда 14 йортта — 114 кеше, 1834 йылда 30 йортта — 188 кеше йәшәгән.

Ауылда йәшәүселәр арыш, һоло, арпа һәм бойҙай сәскән. Иген үҫтереү бик файҙалы булған. Ашлыҡты аттар менән көнсығыш төбәктәргә алып барып һатыр булғандар. Көнбайышҡа иһә Әй йылғаһындағы Мәтәле пристаненән һыу юлы менән оҙатҡандар. Картуф ултыртыу ҙа күптәрҙең хәлен еңеләйткән.

Арыйҙа 1 һуҡҡыс һәм елгәрткес, тирмән булған. Халыҡ күпләп мал да тотҡан.

1842 йылда 188 кешегә 53 сирек ужым һәм 274 сирек яҙғы ашлыҡ сәселгән, шулай уҡ 7 сирек, йәки 56 бот картуф ултыртылған. Быуат аҙағында өс баҫыу сәсеү әйләнеше еңгән. Арыш, һоло, арпа, бойҙай сәскәндәр. Баҫыуҙарҙы тиреҫ менән ашлағандар. 1-әр һуҡҡыс һәм елгәргес, тирмән булған. Урындағы тоҡом малы үрсетелгән. Үҙҙәре әҙерләгән бесән етмәгән, шуның өсөн 20 бот бесән йөгөн 1 һумға Мәсәғүт ауылы баҙарынан һатып алғандар. Игенселек, малсылыҡ, умартасылыҡ менән шөғөлләнгәндәр.

1906 йылда 1878 йылда уҡ төҙөлгән мәсет, мәҙрәсә, мануфактура кибете теркәлгән^[3].

Уфаген сайты һәм Башҡорт энциклопедияһы мәғлүмәттәре негеҙендә төҙөлдө^[3][2].

2025 йылға мәғлүмәттәр буйынса, ауылда 452 кеше йәшәй. Бында йәшәүселәрҙең дөйөм һанынан 35 кеше – бәлиғ булмағандар, 262-һе – эшкә яраҡлы йәштә, 155-е – пенсионерҙар. Белем кимәле: 99 кеше юғары белемле, 194 кеше һөнәри белемле, 158 кешенең дөйөм мәктәп белеме бар^[4].

Арыйҙа эшләгән учреждениелар:

• Ҡотипов Зиннәт Ҡотип улы (Зиннәт Ҡотип) (1918—1944) — шағир, СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. 1944 йылда Белоруссияны азат иткән алыштарҙа һәләк була.
• Хәлит Дәүләтов (1785—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы.
• Әхмәҙиев Әнүәр Хәким улы (3.01.1914—24.12.1996), халыҡ бейеүҙәрен башҡарыусы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1985). 2‑се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985).
• Кәбиров Артур Зиннур улы (1985, Арыйҙа тыуған) — Башҡорт дәүләт академия драма театры актёры. 2007 йылда Мәскәүҙә М. С. Щепкин исемендәге Бөтә Рәсәй юғары театр училищеһын (В. П. Селезнёв оҫтаханаһы) тамамлаған. Шәйхзада Бабич исемендәге дәүләт йәштәр премияһы лауеаты.

Арый янындағы тауҙа үҫкән дала сейәһе ҡыуаҡлыҡтары тәбиғәт һәйкәле булып тора^[6].