Башҡорт милли кейеме
Башҡорт милли кейеме (рус. Башкирская национальная одежда) — башҡорт халҡының көндәлек тормошонда, йола һәм байрамдарҙа ҡулланылған баш, өҫ һәм аяҡ кейемдәренән, шулай уҡ традицион биҙәүестәрҙән торған тарихи-этнографик комплекс. Ул халыҡтың йәшәү рәүешен, хужалыҡ тибын, тәбиғәт шарттарына яраҡлашыуын, социаль хәлен, йәш һәм ғаилә статусын, милли үҙаңын һәм эстетик ҡарашын сағылдыра. Кейем тегеү өсөн туҡымалар, буҫтау, кейеҙ, иләнгән йәнлек тиреләре, еп, ситтән килтерелгән ебәк һәм кизе‑мамыҡ туҡымалар (бәрхәт, барса, ситса һ.б.) ҡулланылған, биҙәкләү өсөн аппликация, сигеү һәм биҙәү-ҡулланма сәнғәтенең башҡа төрҙәре файҙаланылған[1].
2026 йылдың апреленән республиканың бренды булып — Роспатент «Башҡорт милли кейемдәре» брендын теркәй[2][3].
Башҡорт милли кейеме төҫтәр гармонияһы, биҙәктәр төрлөлөгө, материалдар һәм эшкәртеү алымдары байлығы менән айырыла. Кейемдә ҡыҙыл, йәшел, күк, аҡ төҫтәр өҫтөнлөк итә, орнаментта үҫемлек, геометрик һәм зооморф мотивтар киң ҡулланыла. Орнамент элементтары һаҡлау, бәрәкәт һәм именлек символы булараҡ ҡабул ителгән[4].
Ир-егеттәр кейеме
Ирҙәрҙең төп кейеме — тура еңле, мул итеп беселгән оҙон күлдәк һәм ыштан. Күлдәкте салбар өҫтөнә кейгәндәр һәм туҡыма йәки күн билбау менән быуып йөрөгәндәр. Күлдәк яғаһы ҡайтарма йәки ултырма булған, иҙеүе суҡлы ишмә бау менән бәйләнгән. Ыштандар аҡ киндерҙән йәки кизе-мамыҡтан тегелгән, һалҡын осорҙа буҫтау йәки йөн туҡыманан тегелгәнен кейгәндәр.
Өҫкө кейем итеп ирҙәр бишмәт, сәкмән, елән, камзул йәки кәзәки кейгән. Ҡыш көндәре — тун, толоп, йылҡы тиреһенән тегелгән кейемдәр ҡулланылған. Ирҙәрҙең баш кейеменә түбәтәй, бүрек, ҡалпаҡ, эшләпә ингән. Йәй көнө түбәтәй киң таралған, ә ҡышын бүрек һәм ҡолаҡсын кейгәндәр. Бай ирҙәр уҡа һәм мәрйен менән биҙәлгән фәс һәм бейек түбәле бүрек кейгән[5].
Ҡатын-ҡыҙ кейеме
Ҡатын-ҡыҙҙарҙың кейеме ирҙәр кейеменән биҙәктәре һәм төҫлө сағыулығы менән айырылған. Төп элементтары — күлдәк, камзул, елән, сапан, сәкмән һәм алъяпҡыс. Күлдәк тотош итеп йәки билдән ҡушып тегелгән, ең, иҙеү һәм итәк осо сигеү менән биҙәлгән. Ҡатын-ҡыҙҙар күкрәккә түшелдерек бәйләгәндәр, ул мәрйен, тәңкә, көмөш элементтар менән биҙәлгән.
Баш кейемдәре төрлөлөгө менән айырылып торған: ҡашмау, селтәр, ҡалпаҡ, ҡушъяулыҡ, яулыҡ, шәл. Ҡашмау — йәш ҡатындарҙың һәм ҡыҙҙарҙың төп биҙәү әйбере булған. Ул көмөш тәңкәләр, мәрйен һәм сәйлән менән биҙәлгән. Өлкән ҡатындар аҡ ҡалпаҡ йәки аҡ шәл ябынған.
Ҡатын-ҡыҙҙарҙың байрам һәм туй кейеме сағыу төҫтәге бәрхәт һәм ебәк туҡыманан тегелгән, көмөш, уҡа һәм мәрйен менән биҙәлгән булған. Уларҙың өҫтөндәге кейемдә һәм биҙәүестәрҙә социаль хәле, йәш төркөмө һәм ғаилә статусы сағылыш тапҡан[5].
Аяҡ кейеме
Башҡорттарҙың аяҡ кейеме күн, йүкә һәм кейеҙҙән тегелгән. Ирҙәр һәм ҡатын-ҡыҙҙар ситек, сарыҡ, ҡата кейгән. Бай ҡатындарҙың итектәре сигә, уҡа һәм суҡтар менән биҙәлгән. Ҡыш көндәре һунарсылар һәм ағас йығыусылар йылы тире итектәр, йәй көндәре сабата кейгән. Эсенән йөн ойоҡ, тула кейем һәм сылғау урағандар[5].
Биҙәүестәр
Территориаль үҙенсәлектәр
XX быуаттың 60-сы йылдарында кейем төрҙәрен өйрәнеү һөҙөмтәһендә алты территориаль йыйылма айырылған: көньяҡ-көнсығыш, көньяҡ-көнбайыш, Һамар-Ырғыҙ, төньяҡ-көнбайыш, көнсығыш һәм үҙәк төркөмдәр. Улар төҫ, биҙәк, фасон һәм биҙәү элементтары буйынса айырыла. Мәҫәлән, көньяҡ-көнсығыш башҡорттарында оҙон түшелдерек һәм мәрйен селтәрҙәр, ә төньяҡ-көнсығыш башҡорттарында сигеүле алъяпҡыс һәм ҙур ҡушъяулыҡ төп элемент булған.
XX быуаттың икенсе яртыһынан башлап милли кейемдәр фольклор ансамблдәрҙә, милли байрамдарҙа һәм биҙәү-ҡулланма сәнғәтендә тергеҙелә. Башҡорт милли кейеме бөгөн дә халыҡтың рухи мираҫының, милли үҙаңдың мөһим өлөшө булып ҡала[1].
Милли кейемгә ҡағылышлы саралар
- 2026 йылдың апрелендә Роспатент «Башҡорт милли кейемдәре» атамаһын теркәй. Ведомство мәғлүмәттәре буйынса, теркәүгә ғариза 2022 йылдың майында бирелә. Бренд 2026 йылдың 2 апрелендә теркәлә[3].
- Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәге Р. Ғ. Кузеев исемендәге Этнологик тикшеренеүҙәр институтының Археология һәм этнография музейында «Башҡорт еләне: традициялар, образдар, мәғәнәләр» күргәҙмәһе асыла. Был сара Башҡортостан Республикаһы халыҡтарының милли кейем көнөнә тура килә, ә проект үҙе музейҙың 50 йыллығына арналған юбилей саралары барышында тормошҡа ашырыла. Күргәҙмә 2026 йылдың 15 апреленән 1 октябренә тиклем эшләй[6].
Иҫкәрмәләр
- ↑ 1 2 С. Н. Шитова. Башҡорт кейеме (башҡ.). «Башҡортостан» төбәк интерактив энциклопедик порталы (18 октябрь 2019). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 11 апрель 2026. (баш.)
- ↑ Роспатент зарегистрировал бренд «Башкирские национальные костюмы». Роспатент. Федеральная служба по интеллектуальной собственности. Официальный сайт (7 апрель 2026). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 11 апрель 2026. (рус.)
- ↑ 1 2 Анастасия Андреева. Роспатент зарегистрировал бренд «Башкирские национальные костюмы». Информационное агентство «РБК». Официальный сайт (7 апрель 2026). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 11 апрель 2026. (рус.)
- ↑ Акбирова Л. Л. Презентация «Башҡорт милли кейеменең үҙенсәлектәре» (башҡ.). Инфоурок. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 11 апрель 2026.
- ↑ 1 2 3 Башкирский Костюм. Большая публичная библиотека. Официальный сайт. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 11 апрель 2026.
- ↑ Лейла Аралбаева. В Уфе откроется выставка, посвященная традиционной башкирской одежде. ИА «Башинформ» (10 апрель 2026). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 11 апрель 2026. (рус.)
Әҙәбиәт
- Авижанская С. А., Бикбулатов Н. В., Кузеев Р. Г. Декоративно-прикладное искусство башкир. Уфа, 1964.
- Башкиры: Этническая история и традиционная культура. Уфа: Научное издательство «Башкирская энциклопедия», 2002.
- Женская одежда северных башкир // Археология и этнография Башкирии. Т. I. Уфа, 1962.
- Казбулатова Г. Х. Историческая память и символика костюма // Ватандаш. — № 3, 2005.
- Костюм татар и башкир Урала//Народное искусство Урала. Традиционный костюм, ред.-сост. А. А. Бобрихин. Екатеринбург, 2006.
- Руденко С. И. Башкиры: Историко-этнографические очерки. — Уфа: Китап, 2006.
- Шитова С. Н. Башкирская народная одежда.—1-е изд. / И. С. Файрушин. — Уфа: Китап, 1995. — 240 с. — ISBN 5-295-01204-2.
Һылтанмалар
- «Башҡортостан» төбәк интерактив энциклопедик порталы. Башҡорт кейеме (баш.) (Тикшерелеү көнө: 11 апрель 2026)
- ИА «Башинформ», 07 апреля 2026 года. Башкирский национальный костюм стал новым брендом России (Тикшерелеү көнө: 11 апрель 2026).
- ИА «Башинформ», 10 апреля 2026 года. В Уфе откроется выставка, посвященная традиционной башкирской одежде (Тикшерелеү көнө: 11 апрель 2026).
- ИА «Башинформ», 11 апреля 2026 года. Как звучит код нашей нации в семи видах башкирского национального костюма (Тикшерелеү көнө: 11 апрель 2026).
Тема буйынса өҫтәмә
 |
|---|
