Ер көнө
Ер көнө (рус. День Земли́; ингл. Earth Day) — кешелектең иғтибарын Ер планетаһының тирә-яҡ мөхитенә йәлеп итеүгә һәм һаҡсыл идара итеүгә дәртләндерергә йүнәлтелгән халыҡ-ара иҫкә алыу көнө.
Тәүге тапҡыр Ер көнө 1970 йылдың 22 апрелендә Висконсин штаты сенаторы Гейлорд Нельсон һәм Гарвард университеты студенттары хәрәкәте башланғысы менән билдәләнә. Артабан саралар яҙғы көн менән төн тигеҙләнеше көнөнә тура килгән көндә — 19 марттан 22-һенә тиклем ойошторола, шулай уҡ йәйге ҡояш торошо ваҡытында — Төньяҡ ярымшарҙа 20 йәки 21 июндә, Көньяҡ ярымшарҙа 21 йәки 22 декабрҙә айырым саралар үткәрелә. Рәсәйҙә тәүге тапҡыр Ер көнө 1990 йылда (СССР) Пятигорск ҡалаһында билдәләнә башлай.
Ер көнө саралары йыл һайын «Ер көнө селтәре» халыҡ-ара экологик ойошмаһы ярҙамында ойошторола. Тыныслыҡ ҡыңғырауын шылтыратыу ҙа был көндө күп илдәрҙә йола буйынса үткәрелә.
Тарихы
1960 йылдарҙан алып Америка активисы һәм Висконсин штатынан демократик сенатор Гейлорд Нельсон 22 апрелдә йыл һайын саралар үткәрә башлай, уларҙы «Милли экологик аңлатыу кампанияһы» тип атай, йәмәғәтселектең тирә-яҡ мөхитте бысратыу проблемалары тураһында аңлатыу эштәрен алып барыуға йүнәлтелгән[1].
1969 йылда Нельсон йыл һайын Ер көнө байрамын булдырырға тәҡдим итә. Шул уҡ йылдың сентябрендә ул Сиэтлда үткән конференцияла үҙенең рәйестәше, Калифорния конгрессмены Пит МакКлоски менән бергә көндөң концепцияһын тәҡдим итә. Һуңыраҡ ул Гарвард университеты студенты Деннис Хейс етәкселегендә 85 кешенән торған студенттар хәрәкәтенә нигеҙ һала. Хәрәкәт шулай уҡ сәләмәт мөхит һәм уның тотороҡло үҫеше өсөн сығыш яһай[1][2][3].
1970 йылдың 22 апрелендә активистар тирә-яҡ мөхиттең боҙолоуына ҡаршы беренсе Ер көнө протесы үткәрә. Митингтар Филадельфия, Чикаго, Лос-Анджелес, Нью-Йорк, Вашингтон һәм башҡа ҡалаларҙа үтте. Ҡаршылыҡ акцияларына егерме миллион активист ҡушыла[1][2][4][5].
|
Ер көнө үҙ-үҙенән нигеҙҙәге яуап биргәнгә күрә уңышлы булды. миллион демонстрантты һәм унда ҡатнашҡан меңәрләгән мәктәпте, урындағы йәмәғәтселекте ойошторорға ваҡытыбыҙ ҙа, мөмкинлектәребеҙ ҙә булманы. Ер көнөн тап шул үҙенсәлекле итте. Ул үҙе ойошторолдо. Гейлорд Нельсон
|
|
Беренсе Ер көнө экологик хәрәкәттә ҙур роль уйнаны. 1970 йылда АҠШ-тың Тирә-яҡ мөхитте һаҡлау агентлығы булдырыла, «Таҙа һыу» (1972), «Юғалыу хәүефе аҫтында торған төрҙәр» (1973) һәм «Таҙа һауа» (1976) ҡарарҙарына ҡул ҡуйыла[2].
1971 йылда Нельсон Ер аҙнаһын иғлан итә, ул йыл һайын АҠШ-та апрелдең өсөнсө аҙнаһында билдәләнә.
|
|
Йыһан һыуыҡтарында осоп, әйләнеп йөрөгән матур йыһан карабы Ер планетаһы өсөн тыныс Ер көндәр генә булһын... 1971 йылдың 21 мартында Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының генераль секретары У Тан
|
|
1990 йылда сара тәүге тапҡыр халыҡ-ара статус ала. Активист Деннис Хейс бөтә донъяла ирекмәндәр хәрәкәтен ойоштора, унда 200 миллиондан ашыу ҡатнашыусы ҡатнаша. Шулай итеп, 1992 йылда Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы Рио-де-Жанейрола Ер саммиты үткәрә, унда төп экологик мәсьәләләр хәл ителә[2][6].
Ер көнө яҙғы көн менән төн тигеҙләшкәндә — 19—22 мартта — яңы цикл — Яңы йыл башланыуын билдәләй. Экологик саралар шулай уҡ йәйге ҡояш торошо — Төньяҡ ярымшарҙа — 20 йәки 21 июндә, ә Көньяҡ ярымшарҙа — 21 йәки 22 декабрҙә үткәрелә. 1970 йылда был байрам даталары Америка эшҡыуары, нәшриәтсеһе һәм экологы Джон Макконнелл тәҡдиме менән билдәләнә[7].
1995 йылда Нельсон Ер көнөн булдырыуҙағы роле өсөн АҠШ-ҡа бирелгән иң юғары гражданлыҡ наградаһы булған президент Билл Клинтон тарафынан Азатлыҡ миҙалы менән бүләкләнә[2][6].
Рәсәйҙә
1990 йылда СССР-ҙа тәүге тапҡыр Ер көнө Пятигорск ҡалаһында билдәләнә башлай. Байрамдар сиктәрендә Подкумок йылғаһы ярында рөхсәтһеҙ сүплек урынында «44 Параллель» паркы асылды. Унда ағастар ултыртылды. Шулай уҡ Кунашир утрауында (Курил утрауҙары), Арсеньевта (Диңгеҙ буйы крайы), Алматыла һәм Сочиҙа ағастар ултыртылған. Ағас ултыртыу йолаһы йыл һайын үткәрелгән сараға әүерелә[8].
Символика
1969 йылда Америка йәмәғәт эшмәкәре Джон Макконнелл Ер көнөн беренсе тапҡыр байрам итеү өсөн Ер флагының тәүге вариантын эшләй. 1972 йылда Макконнелл флагтың икенсе вариантын йыһандан Ерҙең «Зәңгәр мәрмәр» (йәмәғәтселек милке) фотоһүрәтенә нигеҙләй, уны НАСА астронавттары Айға «Аполлон-17» миссияһында төшөргән[9].
Шулай уҡ экологик сараларҙа йәшел фонда ете аҡ һыҙатлы флаг һәм грек хәрефе Θ (Тета) хәтерләткән символ ҡулланыла. Флагты 1969 йылда Америка кешеһе Рон Кобб булдыра. Θ символы — «e» һәм «o» хәрефтәренең берләшмәһе, инглиз телендәге «мөхит» һәм «организм» һүҙҙәрен аңлата.[6]
Саралар
Ер көнөндә түбәндәге саралар ойошторола[10]:
- ағас ултыртыу һәм сүп-сар йыйыу саралары;
- төрлө уҡыу йорттарында белем биреү программалары;
- флешмобтар һ.б.
Йыл һайын үткәрелгән был халыҡ-ара сараларҙы 174 илдәге 17 меңдән ашыу партнер һәм ойошма менән хеҙмәттәшлек иткән Америка халыҡ-ара экологик ойошмаһы «Ер көнө селтәре» ярҙам итә.
1990 йылда байрамда 140-тан ашыу илдән 200 миллион кеше ҡатнаша. Быйыл Ер көнө СССР, АҠШ һәм Ҡытай альпинистары тарафынан Эверестҡа берлектә күтәрелеү менән билдәләнде.
2000 йылда саралар «таҙа энергия» темаһына йүнәлтелгән, 184 илдән 100 миллиондан ашыу кешене һәм 5 мең экологик ойошманы йәлеп иткән.
2009 йылда «Йәшел быуын» акцияһы (ике йыллыҡ башланғыс) башлана. Ер көнө селтәре Вашингтондағы Милли сауҙа үҙәгендә байрам сараһы ойошторҙо. Ирекмәндәр шулай уҡ АҠШ-тың башҡа 10 ҡалаһында, шулай уҡ Токио, Буэнос-Айрес, Пекин, Манила һәм башҡа партнер ҡалаларҙа Йәшел алма фестивале менән берлектә саралар ойошторҙо[11].
2026 йылда Ер көнө селтәренең темаһы — «Беҙҙең көс, беҙҙең планета». Сара сиктәрендә өмәләр, мәғариф саралары, тыныс демонстрациялар, ағастар ултыртыу, һайлаусыларҙы теркәү, йәмәғәт йыйылыштары һәм йәмәғәтселек ойоштороуҙары үткәрелде[12]. 2026 йылға селтәрҙең баһалары буйынса, бөтә донъяла сараларҙа 1 миллиардтан ашыу кеше ҡатнашасаҡ[1].
Тыныслыҡ ҡыңғырауы
Тыныслыҡ ҡыңғырауы — халыҡ-ара дуҫлыҡ, халыҡ-ара теләктәшлек символы, Ерҙәге тормошто һаҡлап ҡалырға саҡырыу. Ул төрлө илдәрҙән килгән балалар бүләк иткән тәңкәләрҙән, миҙалдарҙан ҡойола. Ер көнөндә ҡыңғырау саралары үткәрелә, кешеләргә планетаны һаҡлау кәрәклеген иҫкә төшөрә[4].
1954 йылда Нью-Йоркта Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының штаб-фатирында тәүге Тыныслыҡ ҡыңғырауы ҡуйыла. Төрлө ҡитғаларҙан килгән балалар бүләк иткән тәңкәләрҙән ҡойолған ул бөтә донъя кешеләре араһында глобаль теләктәшлек символы булып хеҙмәт итә. Уға күп илдәрҙән килгән кешеләрҙең төрлө почетлы миҙалдары ла ҡушыла. Ҡыңғырауҙа «Бөтә донъяла дөйөм тыныслыҡ йәшәһен» тигән яҙыу уйылған[4]
Ҡыңғырау бөтә донъяла БМО-ның күп кенә штаб-фатирҙарында ҡуйылған: .svg){kind=small}
Вена һәм 
Канада (1996), 
Япония, 
Германия (1989), 
Польша, 
Төркиә (1989), 
Мексика (1990), 
Австралия (1992), 
Монголия (1993), 
Филиппин (1994), 
Бразилия (1997), 
Аргентина (1998), 
Эквадор (1999), 
Үзбәкстан (2003) һәм башҡа илдәрҙә ҡатнаша.
Рәсәйҙә
1998 йылдан Рәсәйҙәге Халыҡ-ара Рерихтар үҙәге йыл һайын «Ер көнөндә тыныслыҡ ҡыңғырауы» сараһын үткәрә. Уның инициаторы һәм меценаты А. Н. Березовский (СССР лётчик-космонавты, Советтар Союзы Геройы) була[4]. 2009 йылда Новосибирскта Н. К. Рерих музейы майҙанында тәүге «Тыныслыҡ ҡыңғырауы» аркаһы төҙөлә[15].
|
|
… Ер көнө – планетабыҙ алдында яуаплылыҡ, унда йәшәгән кешеләр алдында яуаплылыҡ, беҙ тәбиғәттең бер өлөшө булған тәбиғәттең үҙе алдында яуаплылыҡ көнө. С. П. Капица (Мәскәүҙә беренсе «Ер көнөн» тантаналы асыу)
|
|
Мәскәүҙә йыл һайын үткәрелгән сараны ойоштороусылар: Бөтә донъя мәҙәниәт лигаһы, Рерихтарҙың Халыҡ-ара үҙәге, К. В. Фролов исемендәге Халыҡ-ара «Белем» гуманитар фонды, К. Э. Циолковский исемендәге Рәсәй космонавтика академияһы. Тантанала БМО-ның Мәскәүҙәге мәғлүмәт үҙәге, ЮНЕСКО-ның Мәскәү бюроһы, Мәскәү хөкүмәте вәкилдәре, космонавтар, фән һәм мәҙәниәт эшмәкәрҙәре ҡатнаша[16].
Башҡа байрамдар һәм саралар
Ер планетаһын һаҡлауға һәм һаҡлап ҡалыуға йүнәлтелгән бер нисә иҫтәлекле көндәр һәм саралар үткәрелә.
| Байрам көнө | Байрам исеме |
|---|---|
| марттың һуңғы шәмбеһе алдынан шәмбе көн | Ер сәғәте |
| 22 апрель | Ер-әсә халыҡ-ара көнө |
| 10 май — юлиан календары, 23 май — григориан календары | Симонов көнө ( Рәсәй Федерацияһы)
|
Ер сәғәте — планеталағы иң ҙур экологик акция. Акцияла бөтә донъя буйынса 188 илдән 2 миллиардтан ашыу кеше ҡатнаша. 2025 йылда Ер Сәғәте 22 мартта урындағы ваҡыт буйынса 20:30 сәғәттән 21:30 сәғәткә тиклем үтте.
Симонов көнө — халыҡ календарында сәсеү эштәрен башлау һәм ерҙе хөрмәт итеү менән бәйле көн.
Иҫкәрмәләр
- ↑ 1 2 3 4 Earth Day: Origins, 2026 Date, Theme & Celebration (инг.) (27 October 2009). 8 июнь 2026 тикшерелгән.
- ↑ 1 2 3 4 5 Добро пожаловать! web.archive.org. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 8 июнь 2026.
- ↑ Earth Day: Facts & History (инг.) (11 April 2022). 8 июнь 2026 тикшерелгән.
- ↑ 1 2 3 4 День Земли - Новости - Алтайпресса. web.archive.org. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 8 июнь 2026.
- ↑ Добро пожаловать! web.archive.org. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 8 июнь 2026.
- ↑ 1 2 3 День Земли. Что это за праздник и когда его отмечают в 2025 году (рус.). 8 июнь 2026 тикшерелгән.
- ↑ Всемирный день Земли (рус.) (8 июнь 2024). 10 март 2026 тикшерелгән.
- ↑ 22 апреля - Всемирный (Международный) День Земли. С 1990 года - в России. | ГосБук. web.archive.org. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 8 июнь 2026.
- ↑ Peace, justice, care of earth : the vision of John McConnell, founder of Earth Day : Weir, Robert M., 1948- : Free Download, Borrow, and Streaming : Internet Archive (ингл.). Internet Archive. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 8 июнь 2026.
- ↑ Mail', Редакция 'ВФокусе. Международный день Земли в 2026 году: символы и традиции празднования (рус.) (18 март 2025). 8 июнь 2026 тикшерелгән.
- ↑ Earth Day 2009 | Campaigns and Events | The Green Generation (ингл.). web.archive.org. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 9 июнь 2026.
- ↑ Earth Day 2026 | Theme, Activities, Events & Resources (инг.). 8 июнь 2026 тикшерелгән.
- ↑ Всемирный день Земли. Всероссийская акция «День Земли» в формате «Дня единых действий». nf-alabin.edumsko.ru. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 8 июнь 2026.
- ↑ State Darwin museum. Дарвиновский музей отпраздновал Международный День Земли Государственный Дарвиновский музей. www.darwinmuseum.ru. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 8 июнь 2026.
- ↑ Колокол Мира в Новосибирске. nsk.sibro.ru. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 8 июнь 2026.
- ↑ Всемирный День Земли – 2019 в Ярославле. icr.su. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 8 июнь 2026.
Һылтанмалар
Тема буйынса өҫтәмә
 |
|---|
