Совет осоронан һуңғы киңлек
Совет осоронан һуңғы киңлек (рус. Постсове́тское простра́нство) — 1991 йылда Советтар Союзы тарҡалған осорҙа һәм унан һуң айырылған дәүләттәр территорияһының йыйылма атамаһы.
Халҡы һәм телдәре
2022 йылғы мәғлүмәттәре буйынса, элекке совет киңлегенең халҡы 300 миллиондан ашыу кеше тәшкил итә. Уларҙың яртыһы тиерлек этник урыҫтар, ҡалғандары урыҫ телен яҡшы белә, ике телле булып тора. СССР-ҙан айырылып сыҡҡан бөтә дәүләттәрҙә башлыса милли телдәрҙә һөйләшәләр: был телдәр шулай уҡ дәүләт теле булып тора. Белоруссияла белорус теленән тыш урыҫ теле лә дәүләт теле тип танылған, сөнки урыҫ телендә күпселек халыҡ һөйләшә.
Белоруссиянан тыш, урыҫ теле милли тел менән бер рәттән Ҡаҙағстанда, Ҡырғыҙстанда, Тажикстанда һәм Үзбәкстанда рәсми функция үтәй. Советтар Союзынан һуңғы арауыҡта көнсығыш славян (урыҫ, украин, белорус) һәм төрки телдәр (әзербайжан, гагауз, алтай, башҡорт, ҡарасәй-балҡар, ҡаҙаҡ, ҡырғыҙ, ҡарағалпаҡ, ҡумыҡ, нуғай, үзбәк, уйғыр, төркмән, татар, тыва, хакас, сыуаш, якут һ. б.) өҫтөнлөк итә.
Конфессиялар составы: христиандар, мосолмандар, буддистар һәм башҡалар.
Дәүләттәр һәм географик өлкәләр
Советтар Союзынан һуңғы дәүләттәрҙе ғәҙәттә биш төркөмгә бүләләр. Дәүләтте теге йәки был төркөмгә индереү принцибы географик һәм мәҙәни факторҙарға, шулай уҡ Рәсәй менән үҙ-ара мөнәсәбәттәр тарихына нигеҙләнә.
Рәсәй Федерацияһы (Бер нисә географик өлкәнән тора: Көнсығыш Европа, Төньяҡ Азия һәм Үҙәк Азия);- Балтик буйы илдәре (Төньяҡ Европа):
Латвия, 
Литва һәм 
Эстония; - Көнсығыш Европа:
Беларусь, 
Молдова һәм 
Украина; - Кавказ аръяғы (Көнсығыш Европа һәм Алғы Азия[1]):
Әзербайжан, 
Әрмәнстан һәм 
Грузия; - Үҙәк Азия:
Ҡаҙағстан[2], 
Ҡырғыҙстан, 
Тажикстан, 
Төркмәнстан һәм 
Үзбәкстан.
Төп статистика
| Ил | Герб | Флаг | Баш ҡала | Бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итеү датаһы | Террито- рия (км²) |
Халҡы | Халҡының урынлашыу тығыҙлығы (кеше/км²) |
Дата | Халыҡ һаны буйынса сығанаҡ |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| СССР | .svg)
|
|
Мәскәү | 26 декабрь 1991[lower-alpha 1] | 22 402 200 | 293 721 269 | 13,1 | Төрлө даталар | Төрлө сығанаҡтар |
| Әзербайжан Республикаһы (Әзербайжан) |
|
|
Баҡы | 30 август 1991[3] | 86 600[4] | 9 981 457 | 115 | 2019 | Официальная оценка |
| Әрмәнстан (Әрмәнстан) |
|
|
Ереван | 23 август 1990[5] | 29 743 | 2 986 100 | 100,4 | 2017 | Официальная оценка |
| Беларусь Республикаһы (Белоруссия) |
.svg)
|
|
Минск | 25 август 1991[6] | 207 600 | 9 475 600 | 47,89 | 2018 | Квартальная официальная оценка |
| Грузия | 
|
|
Тбилиси | 9 апрель 1991[7] | 69 700[8] | 3 729 600[9] | 65[8] | 2018 | Официальная оценка |
| Ҡаҙағстан (Ҡаҙағстан) |
|
|
Астана | 16 декабрь 1991[10] | 2 724 902 | 18 395 660 | 6,74 | 2019 | Месячная официальная оценка |
| Ҡырғыҙ Республикаһы (Ҡырғыҙстан) |
|
|
Бишкек | 31 август 1991[11] | 199 951 | 6 389 500 | 31 | 2019 | Официальная оценка |
| Латвия Республикаһы (Латвия) |
|
|
Рига | 4 май 1990[12] | 64 589 | 1 934 379 | 29,95 | 2018 | Месячная официальная оценка |
| Литва Республикаһы (Литва) |
|
|
Вильнюс | 11 март 1990[13] | 65 301 | 2 797 184 | 43 | 2018 | Месячная официальная оценка |
| Молдова Республикаһы (Молдавия) |
|
|
Кишинёв | 27 август 1991[14] | 33 846[15] | 3 550 900[16] | 119[16] | 2018 | Официальная оценка |
| Рәсәй Федерацияһы (Рәсәй) |
|
|
Мәскәү | 12 декабрь 1991[17] | 17 125 191[lower-alpha 2] | 147 182 123[lower-alpha 2] | 8,56[lower-alpha 2] | 2021 | Перепись |
| Тажик Республикаһы (Таджикистан) |
|
|
Дүшәмбе | 9 сентябрь 1991[18] | 143 100 | 9 031 000 | 60 | 2018 | Официальная оценка |
| Төркмәнстан
(Туркмения) |
|
|
Ашхабад | 27 октябрь 1991[19] | 491 200 | 5 758 075 | 10 | 2017 | БМО баһалауы |
| Үзбәк Республикаһы (Үзбәкстан) |
|
|
Ташкент | 31 август 1991[20] | 447 400 | 33 254 100 | 74,1 | 2019 | Официальная оценка |
| Украина | 
|
|
Киев | 24 август 1991[21] | 42 248 598 | 73,92 | 2017 | Месячная официальная оценка | |
| Эстон Республикаһы (Эстония) |
|
|
Таллин | 8 май 1990[22] | 45 227 | 1 329 460 | 29,22 | 2021 | Официальная оценка Архивная копия от 23 ноябрь 2012 на Wayback Machine |
Дәүләт президенттары
.jpg)
_(cropped).jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
_(cropped).jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
_(cropped).jpg)
Иҡтисады
ХВФ мәғлүмәттәре буйынса, 1992 йылдан 2022 йылға тиклем СССР тарҡалыу һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән дәүләттәрҙең йән башына ЭТП (номиналь) үҙгәреү динамикаһы[24]
1992 йылдан 2022 йылға тиклем СССР-ҙың тарҡалыуы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән дәүләттәрҙең йән башына эске тулайым продукты үҙгәреүе динамикаһы[24]
Советтар Союзы тарҡалғандан һуң элекке совет республикалары яңы иҡтисади система сифатында капитализмды һайлай. Элекке совет республикаларында тулайым эске продукт бик тиҙ кәмей. 1994 йылда инфляция Украинала − 400, Ҡаҙағстанда 1258 процентҡа етә. Шул уҡ ваҡытта Балтика илдәрендә инфляция кимәле сағыштырмаса түбән булған (Литвала ул ни бары 45,1 процентҡа еткән). Элекке совет республикаларында иҡтисади хәлдең иң насар кимәле 1995 йылда теркәлә. Балтика илдәре, Әрмәнстан, Белоруссия һәм Ҡаҙағстан 1991 йылға ҡарағанда күберәк тулайым эске продукт кимәленә 2004 йылда ғына етә.иРәсәйҙә 1998 йылда иҡтисади көрсөк башлана. Әммә 2000 йылдарҙа Рәсәй тулайым эске продукты күләме буйынса тәүге ун ил иҫәбенә инеүгә өлгәшә.
Тулайым эске продуктының хаҡтарҙа үҙгәрештәре, 1991—2015[25]
| Ил | 1991* | 1996 | 2001 | 2006 | 2011 | 2015 | Бер йылға әйләнеш** |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Көнсығыш Европа илдәре | |||||||
| Рәсәй | 100 | 63,1 | 74,5 | 103,3 | 118,3 | 119,8 | 1997 |
| Украина | 100 | 47,2 | 51,8 | 73,7 | 75,9 | 63,4 | 2000 |
| Белоруссия | 100 | 67,9 | 94,0 | 141,5 | 192,5 | 193,9 | 1996 |
| Молдова | 100 | 45,2 | 45,0 | 62,5 | 74,5 | 83,2 | 1997 |
| Балтик буйы | |||||||
| Эстония | 100 | ? | ? | ? | ? | ? | ? |
| Латвия | 100 | 67,8 | 92,9 | 143,1 | 130,1 | 145,8 | 1993 |
| Литва | 100 | 64,6 | 81,5 | 119,8 | 123,9 | 139,6 | 1995 |
| Кавказ аръяғы | |||||||
| Әрмәнстан | 100 | 63,3 | 84,2 | 154,7 | 172,5 | 202,6 | 1994 |
| Әзербайжан | 100 | 42,7 | 65,2 | 150,2 | 241,1 | 276,5 | 1996 |
| Грузия | 100 | 39,8 | 49,8 | 74,1 | 93,2 | 109,3 | 1995 |
| Үҙәк Азия | |||||||
| Ҡаҙағстан | 100 | 69,3 | 88,5 | 141,4 | 185,7 | 219,0 | 1996 |
| Ҡырғыҙстан | 100 | 58,9 | 76,1 | 89,6 | 114,4 | 133,9 | 1996 |
| Тажикстан | 100 | 34,1 | 45,2 | 56,0 | 98,1 | 124,5 | 1997 |
| Төркмәнстан | 100 | 68,4 | 107,7 | 215,5 | 351,8 | 515,5 | 1998 |
| Үзбәкстан | 100 | 82,9 | 102,6 | 137,5 | 208,4 | 281,2 | 1996 |
* Совет республикаларының күбеһенең иҡтисады 1989—1990 йылдарҙа кәмей башлаған, шуға күрә 1991 йылдағы күрһәткестәр үҙгәртеп ҡороуҙарға тиклем максимумдарға тап килмәй.
**Эске тулайым продукттың кәмеүенән үҫешкә күскән йыл.
Үҫештәге прогресс
Советтар Союзынан һуңғы дәүләттәр кеше потенциалы үҫеше индексына ярашлы күрһәтелгән (2019).
Бик юғары:
- Эстония: 0,892
- Литва: 0,882
- Латвия: 0,866
- Ҡаҙағстан: 0.825
- Рәсәй Федерацияһы: 0,824
- Беларусь: 0,823
- Грузия: 0,812
Юғары:
- Украина: 0,779
- Әрмәнстан: 0,776
- Әзербайжан: 0,756
- Молдавия: 0,750
- Үзбәкстан: 0,720
- Төркмәнстан: 0,715
Уртаса:
- Ҡырғыҙстан: 0,696
- Тажикстан: 0,668
Иҫкәрмәләр
- ↑ Дата окончательного распада СССР
- ↑ 1 2 3 Включая Республику Крым и город федерального значения Севастополь.
- ↑ Европа-Азия сиген Кавказ һырты буйлап үткәргән осраҡта, Әзербайжандың һәм Грузияның ҙур булмаған территориялары Европала урынлашыр ине, был шартлы рәүештә Кавказ аръяғына трансконтиненталь статус бирә.
- ↑ Ҡаҙағстан өлөшләтә Көнсығыш Европала урынлашҡан (территорияһының яҡынса 14 %).
- ↑ s:Декларация о восстановлении государственной независимости Азербайджанской Республики
- ↑ Включая неконтролируемые территории.
- ↑ s:Декларация о независимости Армении
- ↑ Закон Республики Беларусь от 25 августа 1991 г. № 1017-XII «О придании статуса конституционного закона Декларации Верховного Совета Республики Беларусь о государственном суверенитете Республики Беларусь»
- ↑ s:Акт о восстановлении государственной независимости Грузии
- ↑ 1 2 Включая Абхазию (8600 км²) и Южную Осетию (3900 км²)
- ↑ Абхазия һәм Южной Осетияһыҙ.
- ↑ Конституционный закон Республики Казахстан от 16.12.1991 № 1007-XII «О государственной независимости Республики Казахстан»
- ↑ s:Декларация о государственной независимости Республики Кыргызстан
- ↑ s:Декларация о восстановлении независимости Латвийской Республики
- ↑ s:Акт о восстановлении независимого Литовского государства
- ↑ s:Декларация о независимости Республики Молдова
- ↑ Включая площадь Приднестровской Молдавской Республики (4 163 км²), являющейся де-факто независимым государством.
- ↑ 1 2 Без учёта населения непризнанной Приднестровской Молдавской Республики (левобережья Днестра и муниципия Бендеры).
- ↑ Постановление Верховного Совета РСФСР от 12.12.1991 № 2015-I «О денонсации Договора об образовании СССР»
- ↑ s:Заявление ВС Республики Таджикистан от 09.09.1991
- ↑ s:Конституционный закон Туркменистана о независимости и основах государственного устройства Туркменистана от 27.10.1991
- ↑ Закон Республики Узбекистан от 31.08.1991 № 336-XII «Об основах государственной независимости Республики Узбекистан»
- ↑ Постановление Верховного Совета Украинской ССР от 24.08.1991 № 1427-XII «О провозглашении независимости Украины»
- ↑ Закон Эстонской ССР от 08.05.1990 «О символике Эстонии»
- ↑ Имеет как президентскую, так и исполнительную власть, поскольку прежняя роль Премьер-министра Туркмении была отменена
- ↑ 1 2 Report for Selected Countries and Subjects
- ↑ GDP growth (annual %). worldbank.org. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 2 декабрь 2015. Архивировано 11 май 2020 года.
Һылтанмалар
- Подборка статей и книг о конфликтах в республиках бывшего СССР в библиотеке научно-просветительского журнала «Скепсис»
- Паспорта стран постсоветского пространства
- Богатые и бедные. страны экс-СССР через призму статистики DELFI 2016
- Постсовет. RU — информационно-аналитический онлайн-ресурс, сочетающий форматы Интернет-газеты и социальной сети. Основная задача проекта — объективно и всесторонне освещать политические, экономические и социокультурные процессы, происходящие на постсоветском пространстве.
- НОЦ СНГ и Балтии СГУ — онлайн-портал Научно-образовательного Центра Сотрудничества со странами СНГ и Балтии Саратовского государственного университета имени Н. Г. Чернышевского. Содержит новости постсоветского пространства, статьи, экспертные комментарии по наиболее актуальным вопросам, материалы интернет-конференций и аналитические доклады. Дополнительный адрес сайта(недоступная ссылка)
- Зиверт Ш., Захаров С., Клингхольц Р. После СССР: от демографической сверхдержавы к очагу кризиса Демоскоп № 475—476
Тема буйынса өҫтәмә
Постсовет киңлеге | |
|---|---|
| БМО-ла ағза-дәүләттәр | |
| Өлөшләтә танылған дәүләттәр | |
| Танылмаған дәүләттәр | |
| Прекратившие существование частично признанные государства | |
| Юҡҡа сыҡҡан танылмаған дәүләттәр | |
| Юҡҡа сыҡҡан танылмаған автономиялар | |
| Халыҡ-ара ойошмалар | |
.svg){kind=small}
.svg){kind=small}
.jpg){kind=small}
