Рус телендәге версияМахсус проекттар
Телде алмаштырырға
РУВИКИ ТУРАҺЫНДА

Белоруссияла Холокост

Белоруссияла Холокост (бел. Халакост у Беларусі) — нацистарҙың һәм уларҙың союздаштарының Белоруссия территорияһында немец оккупацияһы осоронда, 1941 йылдың 22 июненән 1944 йылдың 28 июленә тиклем[комм 1], йәһүдтәрҙе юҡ итеү буйынса дөйөм сәйәсәтенең бер өлөшө.

Оккупацияланған территорияларҙа, йәһүдтәрҙе раса билдәләре буйынса изоляциялауҙы тормошҡа ашырырға тейеш булған Нюрнберг раса закондары ғәмәлдә була. Йәһүдтәрҙе иҫәпкә алыу уларҙы физик юҡ итеүгә беренсе аҙым була[1][2][3].

Немец ғәскәрҙәре килеү менән күмәк кешене үлтереүҙәр башлана һәм республика тулыһынса азат ителгәнгә тиклем шул вәхшилек дауам итә. Холокост башланған мәлдә Белоруссия территорияһында йәшәгән йәһүдтәрҙең дөйөм һаны һәм ҡорбандар һаны тураһында аныҡ мәғлүмәт юҡ. Әммә, күпселек фәнни сығанаҡтар мәғлүмәттәре буйынса, яҡынса 600 меңдән 800 меңгә тиклем кеше һәләк була, йәғни Белоруссияла йәшәгән йәһүд халҡының 74-82 %-ы[4][5][6][7][8][9].

Ваҡиғалар барышы

1941 йылдың 22 июнендә Германия СССР-ға һөжүм итә, һәм август аҙағына Белоруссия территорияһы тулыһынса немец ғәскәрҙәре тарафынан баҫып алына. Немец частарының яулап алыуы тиҙ башҡарылғанлыҡтан, йәһүдтәрҙең бик аҙ өлөшө генә эвакуациялана йәки илдең төпкөлөнә ҡаса алған.

Йәһүдтәрҙе эвакуациялау

Көнсығышта йәшәгән йәһүд халҡының күпмелер өлөшө эвакуациялана һәм оккупация ғазаптарынан ҡотҡарыла. Ир-егеттәр Ҡыҙыл Армияға саҡырыла[10]. 1939 йылдан һуң, СССР-ға ҡушылған 2 миллиондан ашыу йәһүд йәшәгән[комм 2]көнбайыш территорияларҙан 100 меңдән артыҡ кеше генә эвакуациялана. 1941 йылдың июнь аҙағына немецтар баҫып алған Белоруссия территорияһында 1939 йылға тиклемге сиктәрҙә 130 меңдән ашыу йәһүд йәшәгән, уларҙың 14-15 меңе генә эвакуациялана. Июль уртаһына немецтар баҫып алған Белоруссия территорияһында тағы ла 105 мең-110 меңгә тиклем йәһүд йәшәй, шуларҙың 45-48 меңе көнсығышҡа китеп өлгөрә. Эвакуацияның икенсе тулҡыны осоронда, 1941 йылдың июль уртаһынан август аҙағына тиклем, 125 мең йәһүдтең 80 меңен ул ваҡытта оккупациялаып өлгөрмәгән Белоруссия территорияһынан алып сығалар[11][12].

Яҡынса иҫәпләүҙәр буйынса, 1941 йылдың июнь аҙағына тиклем немецтар баҫып алған райондарҙан йәһүдтәрҙең ни бары 11%-ы ғына эвакуациялана; 1941 йылдың июль уртаһына оккупацияланған райондарҙан 43-44%-ы, ә республиканың көнсығыш өлөшөнән 63-64%-ы ҡотола[13].

Эвакуация мөмкинлектәре йәшәү урыны (мәҫәлән, тимер юлдың яҡынлығы), немец армияһының көнсығышҡа табан хәрәкәт итеү тиҙлеге һәм эвакуация сәйәсәтендә совет органдарының өҫтөнлөктәре менән билдәләнә. Боғоросландағы Үҙәк белешмә бюроһында төҙөлгән исемлектәрҙә 1941 йылдың октябрь — ноябрендә Белорус ССР-ССР 222 мең йәһүд ҡасаҡтары теркәлгән

Эвакуация мөмкинлектәре йәшәү урыны (мәҫәлән, тимер юлдың яҡынлығы), немец армияһының көнсығышҡа табан хәрәкәт итеү тиҙлеге һәм эвакуация сәйәсәтендә совет органдарының өҫтөнлөктәре менән билдәләнә. Боғоросландағы Үҙәк белешмә бюроһында төҙөлгән исемлектәрҙә 1941 йылдың октябрь — ноябрендә Белорус ССР-нан килгән 222 мең йәһүд ҡасағы теркәлгән[11].

Периодтар, территориаль һәм административ бүленеш

undefined
undefined

Белоруссияла Холокост периодизацияһы, Белоруссия 1944 йылдың июлендә азат ителгәнде аныҡлап, СССР территорияһында Холокост периодизацияһы менән тап килә.

Илья Александрович Альтман СССР территорияһында Холокостты тормошҡа ашырыуҙа түбәндәге этаптарҙы айырып күрһәтә[1]:

  1. 1941 йылдың 22 июне (СССР-ға һөжүм итеү) — 1942 йылдың ғинуары (Ванзей конференцияһы).
  2. 1942 йылдың феврале — 1943 йылдың көҙө (немец оккупацияһы зонаһында гетто һәм хеҙмәт лагерҙарын бөтөрөү).
  3. 1943/1944 йылдар ҡышы — 1944 йылдың көҙө (тере ҡалған йәһүдтәрҙе концлагерҙарға күсереү. Шул уҡ осорҙа СССР-ҙың оккупацияланған территорияһы тулыһынса азат ителә[комм 3]).

Ицхак Арад түбәндәге интервалдарҙа өс этапты билдәләй[14]:

  1. 1941 йылдың 22 июне (СССР-ға һөжүм итеү) — 1942 йылдың феврале. Был ваҡыт эсендә Литва, Латвия, Эстония, Молдавия йәһүдтәренең күпселеге, көнсығыш Белоруссия, көнсығыш Украина һәм немецтар баҫып алған РСФСР райондарының бөтә йәһүдтәре тиерлек юҡ ителә.
  2. 1942 йылдың яҙы — 1942 йылдың декабре. Көнбайыш Украина һәм Белоруссия йәһүдтәренең күпселеге, шулай уҡ 1942 йылдың йәйендә оккупацияланған РСФСР-ҙың көньяҡ райондары йәһүдтәре юҡ ителә.
  3. 1943 йылдың ғинуары — 1944 йылдың йәй аҙағы. Немецтар сигенгәнгә тиклем оккупацияланған территорияларҙа ҡалған йәһүдтәрҙе юҡ итеү.

Белоруссия территорияһы түбәндәге зоналарға бүленгән булып сыға[15][16][17]:

  • «Центр» («Үҙәк») армиялар төркөмөнөң тылы. Бында Витебск, Могилёв, Гомель, Минск өлкәһенең көнсығыш райондары һәм Полесье өлкәһенең бер нисә районы инә.
  • Белоруссия (Белорутения) Генераль округы Остланд Рейхскомиссариаты — БССР-ҙың яҡынса өстән бер өлөшө.
  • Украина Рейхскомиссариатына өлөшләтә инеү — Брест өлкәһенең көньяғы, Гомель өлкәһенең күпселек өлөшө һәм Пинск һәм Полесье өлкәләренең бер өлөшө.
  • Өсөнсө рейх составына өлөшләтә инеүе — бөтә Белосток һәм Гродно өлкәһенең бер өлөшө.

Төньяҡ-көнбайыштағы ҙур булмаған участка Литва Генераль комиссариатына индерелә.

  • Төньяҡ-көнбайыштағы ҙур булмаған участка Литва Генераль округына ингән.

Беренсе зонала хәрби властар яуызлыҡ ҡыла, ә ҡалғандарында йәһүдтәрҙе эҙәрлекләү һәм юҡ итеү менән граждандар оккупацион хакимиәте шөғөлләнә[18]. Белоруссияның генераль округы 10 округҡа (Gebiet) бүленә, уларҙың башында гебит комиссарҙары тора[19]. Белоруссия генераль округы территорияһында хәрби властарҙан Граждан властарына вәкәләттәр 1941 йылдың 1 сентябрендә тапшырыла[20].

Тарих фәндәре докторы Олег Валентинович Романько шулай уҡ властың өсөнсө тармағы — СС рейхсфюреры Генрих Гиммлерға буйһонған полиция тураһында яҙа. Остланд Рейхскомиссариаты территорияһында ул СС һәм полицияның Баш фюрерын (Hohere SS-und Polizeifuhrer; HSSPf) тәғәйенләгән. Белоруссия Генераль округында СС фюреры һәм Белоруссияның генераль округы полицияһы аппараты (SSPfWeissruthenien) булдырыла, уға именлек полицияһы һәм именлек хеҙмәте — СД (Kommandeur der Sicherheitspolizei und Sd Weissruthenien) һәм тәртип полицияһы начальнигы (Kommandeur der Ordnungspolizei Weissruthenien) буйһонған. Генераль округ сиктәрендә алты полиция округы булдырыла, улар Граждан хакимиәте округтарынан бер аҙ ҙурыраҡ була: Лида Новогрудок; Слоним; Барановичи — Ганцевичи; Вилейка; Глубокое; Минск — Слуцк[21]. Тап ошо структуралар граждандар властары яуаплылығы зонаһында юҡ итеү акцияларын төп башҡарыусылар була[5].

Беренсе период

«Центр» армиялар төркөмөнөң «тылдарын таҙартыу» маҡсатында оккупацияланған территорияларҙа йәһүдтәрҙе күпләп үлтереү көнсығыштан көнбайышҡа табан барған. Көнбайыш өлөшөндә йәһүдтәрҙе урындағы халыҡтан изоляциялау бара. Бер өлөшөн шунда уҡ үлтерәләр, ә ҡалғандарын йәһүдтәр өсөн махсус бүленгән урындарға — геттоға ҡыуып ебәрәләр. Йәһүдтәр өсөн кейемдәренә алғы һәм артҡы яҡтан беркетелгән һары төҫтәге нашивкалар — махсус таныу билдәләре индерелә[22].

Белоруссия йәһүдтәренең күпселек өлөшө 1941 йылда — 1942 йылдың беренсе яртыһында, башлыса республиканың көнсығыш өлөшөндә үлтерелә[23].

Күп кенә тораҡ пункттарҙа йәһүдтәрҙе үлтереү немецтар килгән тәүге көндәрҙән үк башлана. 28 июндә Белостокта 2 мең йәһүд үлтерелә, ә бер нисә көндән һуң — тағы бер нисә мең йәһүд үлтерелә[24]. 10 июлдә Брест-Литовскиҙа, төрлө мәғлүмәттәр буйынса, 5 меңдән 10 меңгә тиклем йәһүд атып үлтерелә. 5 августан 7-һенә тиклем Пинскиҙа 10 мең йәһүд үлтерелә[14][25].

14-15 августа СС рейхсфюреры Генрих Гиммлер Минскиға килә, һәм Минск геттоһының 100 тотҡонон атып үлтергәндәрен шәхсән күҙәтә[26][27].

Ҡыш башына тиклем 50 меңдән ашыу кеше үлтерелә. Оккупацияның тәүге айҙарында шулай уҡ Витебск, Гомель, Бобруйск һәм Могилёв йәһүдтәренең күпселеге юҡ ителә. Атап әйткәндә, 8 октябрҙә Витебск геттоһында 16 мең йәһүд, барыһы ла, үлтерелә[28]. 30 октябрҙә вермахт һалдаттары Несвиж геттоһында 4,5 мең йәһүдте атып үлтерә[29]. 1941 йылдың 8 декабрендә Новогрудкала йәшәгән 7 мең йәһүдтең 4,5 меңе үлтерелә[14].

1941 йылдың аҙағына утыҙ биш ҙур гетто йәһүдтәре тулыһынса юҡ ителә[30].

1942 йылдың 1 ғинуарынан 31 ғинуарына тиклем Белоруссияла айнзатцкомандалар 33 210 йәһүдте атып үлтерә. Белоруссия Генераль округының граждандар властары контроле аҫтында булған оккупацияланған территорияның ғинуар аҙағына 139 мең йәһүд иҫән ҡала[31].

Икенсе период

1942 йылдың йәйендә һәм көҙөндә Нацистар Көнбайыш Белоруссия геттоһын бөтөрөү буйынса акциялар башлай. Мир, Клецк, Ляховичи, Несвиж, Коссово һәм башҡа күп урындарҙағы йәһүдтәр юҡ ителә[32]. 1942 йылдың 17 июлендә Городея ҡасабаһы геттоһының бөтә 1137 йәһүде үлтерелә[33].

1942 йылдың 31 июлендә генераль комиссар Вильгельм Кубе Остланд рейхскомиссары Генрих Лозеға «һуңғы ун аҙна эсендә Белоруссияла 55 меңгә яҡын йәһүд юҡ ителгән. Минск өлкәһендә йәһүдтәр тулыһынса юҡ ителде», тип хәбәр итә[34].

1942 йылдың 15-18 октябрендә Брест геттоһы юҡ ителә, 19 кеше генә ҡотола[35]. 28 октябрҙә Пинск геттоһы юҡ ителә, 17 меңгә яҡын йәһүд үлтерелә[36].

Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, немецтар юҡ ителгән йәһүдтәр урынына голланд фермерҙарын күсерергә ниәтләгән була, әммә эш, моғайын, 1942 йылда генераль комиссар Кубеның танышыу сәфәре һәм миссия вәкилдәре алдында сығыш яһауы менән сикләнә[37][38].

Өсөнсө период

1943 йылдың 8 февралендә Слуцк геттоһы бөтөрөлә[39]. 12 мартҡа Гродноның йәһүд халҡы, 25 меңдән ашыу кеше, тулыһынса юҡ ителә. Ҡыш көнө, немец пропагандаһына ышанып, Ивье ауылынан ҡасҡан йәһүдтәр урмандан ҡайта һәм һуңынан юҡ ителә[40]. Ҡыш, немец пропагандаһына ышанып, Ивье ауылынан ҡасҡан йәһүдтәр урмандан ҡайта һәм һуңынан юҡ ителә[41].

1943 йылдың 21 июнендә СС рейхсфюреры Генрих Гиммлер 1 августан Остланд Рейхскомиссариатындағы бөтә геттоларҙы бөтөрөү һәм тере ҡалған йәһүдтәрҙе концентрацион лагерҙарға күсереү тураһында йәшерен бойороҡҡа ҡул ҡуя[42]. 16-20 августа Белосток геттоһының һуңғы тотҡондары үлтерелә[25].[25]. Йәй аҙағына көнбайыш Белоруссиялағы Глубокое һәм Лида ҡалаларындағы һуңғы геттолар бөтөрөлә[30].

1943 йылдың 7 авгусында Новогрудка геттоһында бөтә балалар һәм өлкән тотҡондарҙың бер өлөшө атып үлтерелә. Тик суд бинаһына алып кителгән белгестәрҙең ғаиләләре һәм Корелич урамындағы оҫтаханалар ғына иҫән ҡала. Улар 1944 йылдың февралендә үлтерелә[43].

1943 йылдың йәй аҙағына Белоруссия геттоларында бөтәһе 30 меңгә яҡын йәһүд ҡала[44]. Бобруйскиҙа иҫән ҡалған йәһүдтәр 1943 йылдың сентябрендә үлтерелә[30]. 1943 йылдың 21 октябрендә Минск геттоһында һуңғы ҡыйралыш башлана. Уның бөтә халҡы юҡ ителә, Минск азат ителгән ваҡытта ни бары 13 кеше генә иҫән ҡала[45]. 17 декабрҙә Барановичиҙа гетто бөтөрөлә (3 мең кеше үлтерелә, ҡалғандары концлагерҙарға күсерелә)[46].

1942 йылдың яҙынан уҡ Гиммлер бойороғо буйынса күпләп үлтереү эҙҙәрен йәшереү буйынса эштәр башлана, улар оккупация аҙағына тиклем дауам итә[47]. Атап әйткәндә, 1944 йылдың беренсе яртыһында «Метеосводка» операцияһы барышында элек ерләнгән мәйеттәрҙе яндырыу ойошторола[48].

Оккупацион властарҙың йәһүдтәргә ҡарата сәйәсәте

Оккупацион властарҙың сәйәсәте уларҙың контроле аҫтындағы бөтә йәһүдтәрҙе юҡ итеүгә йүнәлтелгән. Әммә тиҙ арала йөҙҙәрсә мең кешене үлтереү һәм быға бәйле бөтә мәсьәләләрҙе хәл итеү мөмкин түгел, шуға күрә башта йәһүдтәрҙе теркәйҙәр, һуңынан урындағы халыҡтан айырып алалар, талайҙар һәм оккупанттар мәнфәғәтендә файҙаланалар, ә шунан һуң ғына юҡ итәләр[3].

Йәһүдтәрҙе иҫәпкә алыу

Кемде йәһүд тип иҫәпләргә тигән билдәләмәлә нацистар ғәҙәттә 1935 йылдың 14 ноябрендәге Рейх гражданлығы тураһындағы законға беренсе төҙәтмәгә нигеҙләнә. Белоруссияла йәһүдтәрҙе билдәләү сәйәсәте 1941 йылдың 13 авгусындағы «Остланд» рейсхкомиссариаты территорияһында йәһүдтәр менән мөғәмәлә итеү буйынса ваҡытлыса директивалар"ға нигеҙләнә һәм күпкә ҡатыраҡ була. «Директива»ға ярашлы, дүрт кешенең береһе: бер олатаһы йәки өләсәһе йәһүд булған һәр кем йәһүд тип иғлан ителә. Шулай уҡ 1941 йылдың 20 июненә тиклем никахта торған ҡатындары ла йәһүдтәргә индерелә[49].

Изоляция

undefined

Йәһүдтәрҙе изоляциялауҙың төп инфраструктураһы — гетто, концентрацион һәм үлем лагерҙары тора.

Гетто

Белоруссияның бөтә ҡалаларында йәһүд геттолары булдырыла, уларҙың иң ҙуры — Минск геттоһы[19]. Уны булдырыу тураһында бойороҡ 1941 йылдың 20 июлендә барлыҡҡа килә. Биш көн эсендә Минск һәм уның тирә-яғындағы 80 меңгә яҡын йәһүд ошо геттола тупланған була[50].

Белоруссияла барлығы 111[51] 200-гә тиклем гетто булдырылған[52].

Геттолағы тормош
undefined

Геттола йәһүдтәр бик ауыр шарттарҙа йәшәй. Ҡағиҙә булараҡ, бер бүлмәлә бер нисә ғаилә йәшәй, бер кешегә бер квадрат метрҙан кәмерәк торлаҡ майҙаны тура килә. Иҙәндә йоҡлайҙар. Мунсалар булмау һәм һыу етмәү арҡаһында антисанитария хөкөм һөрә. Тиф һәм дизентерия эпидемияһы йөҙәтә. Электр энергияһын ҡулланыу тыйыла.

Гетто тотҡондары башлыса йәһүд булмаған халыҡ менән әйберҙәрен аҙыҡ-түлеккә алмаштырыу ысулы менән туҡлана. Полиция бындай бәйләнеш өсн ғәйеплеләрҙе шунда уҡ атып үлтерә. Йәһүдтәр өсөн оккупацион властар тарафынан билдәләнгән туҡланыу нормалары йәһүд булмаған халыҡҡа ҡарағанда бер нисә тапҡырға түбәнерәк була һәм даими рәүештә түбәнәйә. Эшләүселәр көнөнә 100—200 грамм икмәк һәм бер нисә ҡалаҡ һурпа ала, эшләмәгәндәр йыш ҡына бер нәмә лә алмай. Аслыҡтан һәм ауырыуҙарҙан үлем иң ғәҙәти күренеш була[35][53][54]. Слоним геттоһы тотҡоно Яков Исаакович Шепетинский 1941 йылдың август уртаһынан до начала ноябрь башына тиклем геттоларында аслыҡтан, һыуыҡтан һәм сирҙәрҙән 10 меңгә яҡын кеше һәләк булғанын раҫлаған[55].

Юденраттар

Юденраттар (нем. Judenrat — «йәһүд советы») немец оккупацион властары йәһүд геттоларында булдырған үҙидара органы[56].

Концентрацион лагерҙар һәм үлем лагерҙары

Белоруссия территорияһында нацистар кешеләрҙе юҡ итеү маҡсатында бер нисә концентрацион лагерь ойоштора. Уларҙың иң ҙуры Минскиҙан 10 километр алыҫлыҡта урынлашҡан Кесе Тростенец лагеры була. Был лагерҙа һәм уға яҡын Благовщина һәм Шашковка тәбиғи сигендә 206 500-ҙән ашыу кеше, башлыса йәһүдтәр һәм хәрби әсирҙәр, үлтерелә[57]. Һәләк булғандарҙың дөйөм һаны буйынса икенсе һәм өсөнсө урындарҙы Барановичи районындағы Леснян үлем лагеры (88 407 кеше) һәм Минскиҙағы Масюковщина үлем лагеры (80 меңдән ашыу кеше) биләй. Үлем лагерҙарында һәләк булғандарҙың байтаҡ өлөшөн йәһүдтәр тәшкил итә[58].

Белоруссияла барлығы 260-ҡа яҡын үлем лагеры була[19][59].

Талау һәм эксплуатациялау

undefined

Йәһүд халҡынан контрибуция алынған. Йәһүдтәр бөтә булған алтын, көмөш һәм башҡа аҫыл таштарын тапшырырға тейеш булған. Минск геттоһында контрибуциялар ике аҙна һайын һалынған, үтәлеш яуаплылығы аманаттар (заложник) иңенә һалынған. Йәһүд халҡының бөтә ҡиммәтле әйберҙәре бөткәс, аяҡ кейемдәәре, күн кейем, юрған, тире әйберҙәр, электр приборҙар һ. б. тапшырыу талап икәәндәр[53][60]. Башҡа геттоларҙа ла шундай талап ҡуйылған[35].

Геттола властар бойороғо буйынса Германия иҡтисадына килем килтергәән аяҡ кейеме, тегеү, ағас эше, слесарь һәм башҡа оҫтаханалар ойошторола. Йәһүд халҡын эксплуатациялауҙың радикаль варианттарының береһе булып «хеҙмәт лагерҙары» (концлагерь төрө) торған[61].

Юҡ итеү

1941 йылдың 24 ноябрендә Белоруссияның хәрби коменданты генерал-майор Густав фон Бехтольсхайм йәһүдтәр «ер йөҙөнән юҡҡа сығырға тейеш» тигән бойороҡҡа ҡул ҡуя. Бехтольсхайм бойороғона ярашлы, сиғандар ҙа юҡ ителергә тейеш була[62].

Башҡарыусылар

Вермахт

Хәрбиҙәренең Холокоста ҡатнашыуы тап Белоруссия территорияһында әүҙем була, тип билдәләй Илья Альтман[63]. 1941 йылдың июлендә 286-сы һаҡ дивизияһының 354-се пехота полкы һалдаттары Крупки һәм Холопеничи ҡасабаларында 2000 йәһүдте юҡ итә. Шул уҡ айҙа вермахт һалдаттары 2000 йәһүдте — балаларҙы, ҡарттарҙы, ҡатын — ҡыҙҙарҙы-Витебскиҙа Көнбайыш Двина аша сыҡҡанда батыра. 1941 йылдың 30 октябрендә пехота полкының 8-се ротаһы Несвиж геттоһының 4500 тотҡонон, 2 ноябрҙә — Ляховичиҙа йөҙләгән йәһүдте, 5 ноябрҙә —Турецта һәм Свержендә, 9 ноябрҙә — Мир ҡасабаһында 1800 гетто тотҡонон атып үлтерә[29][64].

Коллаборационистар

Белоруссия генераль округы территорияһында 3 украин һәм 8 балтик буйы (3 литва, 4 латыш һәм 1 эстон) һаҡ полицияһы батальоны — шуцманшафт эшләй[5].

Белорус коллаборационистары

Борисов йәһүдтәрен юҡ итеүҙә немецтар тарафынан тәғәйенләнгән ҡала бургомистры Станкевич Станислав «үтә ныҡ айырылып торған»[5][65][66].

Украин коллаборационистары

Беларусь Республикаһы Милли архивына материалдарына ярашлы, 1-се ярҙамсы полиция батальоны 1941 йылдың 10 июлендә Белостокта украин хәрбиҙәренән һәм «үҙ хәлен еңеләйтергә теләп, үҙен украиндар тип танытҡандарҙан» ойошторола. Һуңыраҡ Ул Минск ҡалаһына күсерелә һәм 41-се батальон тип үҙгәртелә. 1941 йылдың октябрендә 41-се батальондың 1-се ротаһы Минск геттоһы йәһүдтәрен атып үлтереүҙә ҡатнаша[5].

1941 йылдың 2 октябрендә Могилёвтың йәһүд халҡына ҡаршы акцияла, 2208 кешене үлтереүҙә 23 украин полицияһы офицеры һәм һалдаты ҡатнаша[5].

Балтик буйы коллаборационистары

1941 йылдың көҙөндә Белоруссияға Балтик буйы территорияһында ойошторолған полиция формированиелары килә башлай. Октябрь башында Минскиға 2-се литва һаҡ батальоны (артабан 12-се литва полиция батальоны, командиры майор Антанас Импулявичюс) килә. Партизандарға ҡаршы язалау акцияларында һәм йәһүд халҡын юҡ итеүҙә ҡатнашҡан батальон 1941—1943 йылдарҙа Белоруссияның 19 меңдән ашыу йәһүден юҡ итә[5][67]. 12-се батальондың литва полиция хеҙмәткәрҙәре Слуцк геттоһын юҡ иткәндә айырыусы ҡанһыҙлыҡ күрһәтә.[68]

СД-ның Минск бүлексәһе эргәһендә латыштарҙан торған махсус подразделение — «латыш ирекле ротаһы» булдырыла. Был подразделение һалдаттары Борисов геттоһын бөтөрөүҙә, Слоним округы, Слуцк һәм башҡа тораҡ пункттарҙа йәһүдтәрҙе юҡ итеүҙә әүҙем ҡатнаша[69].

1942 йылдың авгусында Новогрудок ҡалаһы районында йәһүд халҡын юҡ итеү буйынса акцияла 1942 йылдың башында Эстония территорияһында ирекмәндәрҙән ойошторолған 36-сы полиция батальоны һалдаттары һәм офицерҙары ҡатнаша. Батальон һалдаттары тарафынан Новогрудок районында, Новоельня станцияһында һәм Дятлово ауылы янында күп кешене язалай

Урыҫ коллаборационистары

Көнсығыш Белоруссияла йәһүдтәрҙе юҡ итеүҙә Рус милли халыҡ армияһы тип аталған урыҫ коллаборационистары ҡатнаша. Дубровенский районының Ляды ауылында 1942 йылдың 2 апрелендә 100—150 кешелек был формирование ағзалары 2000 йәһүдте үлтереүҙә ҡатнаша[70].

1941 йылдың 20-22 октябрендә Борисовский геттоһында полиция 7 мең кешене атып үлтерә. Йәһүдтәрҙе үлтереүселәр араһында иҫ киткес ҡанһыҙлығы менән айырылып торған ленинградлы Константин Пинин булған. Геттоны таҙартыуҙа бөтәһе 200 полицейский хеҙмәткәре ҡатнаша, уларҙың бер өлөшөн урыҫтар — Архип Орлов, Пётр Артемов, Геннадий Васильев, Леонид Глазов, Владимир Горбунов, Владимир Карасёв, Михаил Добровольский, Григорий Кононов һ. б. тәшкил итә[71]

Нацистарға ҡаршылыҡ күрһәтеү

undefined

Холокост осоронда йәһүдтәрҙең ҡаршылығы оккупацияның тәүге көндәрендә үк барлыҡҡа килә. Йәшерен ойошмалар 80-дән ашыу геттола булған[72].

Минск геттоһында Исай Казинец, Гирш Смоляр һәм Михаил Гебелев етәкселегендә 317 кешене берләштергән 22 йәшерен төркөм әүҙем эшләгән.

[73]. Уларҙың хәрби иҫәбендә немец предприятиеларында һәм тимер юл узелында диверсия акттары һәм саботаж, геттонан партизан отрядтарына сығарылған меңәрләгән кеше[74]. 1941 йылдың сентябренән 1943 йылдың октябренә тиклем Минск геттоһынан 10 меңгә яҡын кеше урманға сығарыла[75]. Был кешеләр 9 партизан отрядын ойошторған һәм бер айырым батальонды тулыландырған[51].

Партизан хәрәкәтенең Үҙәк Һәм Белорус штабы ҡарамағындағы махсус төркөм командиры майор Степан Иванович Казанцевтың отчётына ярашлы, Белорус округының генераль комиссары Вильгельм Кубе, фатирында төрлө хеҙмәт күрһәтеү эшсеһе, Минск геттоһы тотҡоно, Лев Либерман карауат матрасы аҫтына һалған мина шартлауынан һәләк була[45][комм 4].

1943 Йылда Глубокое геттоһында ҡораллы ихтилал була:

Ихтилал 1943 йылдың 19 авгусында башлана, уны иптәш Либерман ойоштора. Шартлы сигналдан һуң барыһы ла тимер сыбыҡ кәртәләрҙе өҙөүгә ташлана. Немецтар һәм полиция менән алыш башлана. Тәү сиратта гранаталар менән пулемёт оялары, вышкаларҙағы ҡарауылсылар, полиция участкаһы ташлана. Немецтар ҡаушап торғандан һуң, артиллерия уты аса. Танктар килә, әммә был һөжүмде бер нәмә лә тотҡарлай алмай, йәһүдтәр ҡаршылыҡ күрһәтә. Бер бункерҙы немецтар көнө буйына ала алмай… 100 гитлерсы үлтерелә һәм яралана. Йәһүдтәрҙең бер өлөшө урманға китә, ә күпселеге атып үлтерелә. Был ихтилалдың ойоштороусыһы Либерман да батырҙарса һәләк була. НАРБ, ФОНД 750, опись 1, һаҡлау берәмеге 231, 23-25 бит

Белоруссияның 14 йәһүд партизан отрядында һәм төркөмдәрендә генә кәм тигәндә 1 650 яугир һуғыша[76], ә, төрлө баһалар буйынса, Белоруссияның партизан отрядтарында 10 меңдән[1] 15 меңгә тиклем йәһүд хәрәкәт иткән[77]. 1500-гә яҡын йәһүд Белоруссия территорияһында БССР Именлек Хеҙмәте Халыҡ Комиссариаты (НКГБ) һәм Ҡыҙыл Армия Генераль штабының баш разведка идаралығы линияһы буйынса эшләгән махсус разведка һәм диверсия төркөмдәре составына инә. 2010 йылға 8468 йәһүд-партизандың исемдәре билдәле. Иоффе Иҫәпләүҙәре Буйынса, Белоруссияның оккупацияланған территорияһында немецтарға ҡаршы көрәштә бөтәһе 15 300 йәһүд ҡатнаша, ә бөтәһе урмандарға, төрлө мәғлүмәттәр буйынса, 25[30] алып 50 меңгә тиклем йәһүд ҡаса

Йәһүд-партизандарҙың күпселеге — гетто ҡасаҡтары. Фәҡәт йәһүдтәрҙән генә торған иң ҙур партизан отрядын ағалы-энеле Бельскийҙар 1941 йылда булдырған. Отряд 1944 йылдан алып Белоруссияны оккупациялау тамамланғанға тиклем эшләй һәм һуғыш аҙағына 1230 кешенән торған, шул иҫәптән, төрлө мәғлүмәттәр буйынса, 350-нән 500-гә тиклем ҡораллы яугир иҫәпләнә[78].

Фронтта 110 меңгә яҡын белорус йәһүде һуғыша, 48 меңе һәләк була. 23 белорус йәһүде Советтар Союзы Геройы, икеһе (Григорий Богорад һәм Ефим Минкин) Дан орденының тулы кавалеры[79].

Донъя ихсандары

undefined

Холокост ваҡытында үҙ ғүмерен ҡурҡыныс аҫтына ҡуйып йәһүдтәрҙе ҡотҡарған һәм Израиль институты «Яд ва-шем» ошо исемде биргән кешеләр 680[80]донъя ихсандары (тәҡүәлеләре) тип атала. «Яд ва-Шем» мәғлүмәттәре буйынса, был исем Белоруссияла 680 кешегә бирелгән, Ер шарында 28217 донъя тәҡүәлеһе (ихсаны) иҫәпләнә. Белоруссия донъя ихсандары һаны буйынса Польша, Голландия, Франция, Украина, Бельгия, Литва һәм Венгриянан ҡала 8-се урында тора.

Партизан Николай Киселёвтың батырлығы — Долгиново ауылы халҡының 218 йәһүден 1500 километр дауамында фронт һыҙығы аша алып сыға — Белорус йәһүдтәрен күпләп ҡотҡарыу осрағы. Был ғәмәл 2005 йылда ғына билдәлелек ала[152][81]. Барановичи католик зыяраты ҡарауылсыһы Эдуард Чаща кәм тигәндә 60 йәһүдте ҡотҡара[82].

Йәһүдтәргә ярҙам иткәндәрҙең күбеһе нацистар тарафынан үлтерелгән. Мәҫәлән, Партизандарҙы бикләү «Герман» операцияһы ваҡытында, 1943 йылдың 30 июлендә Налибок ҡалҡыулығында (пуща)[83] Минск геттоһынан ҡасҡан 30 йәһүдте йәшергән өсөн немецтар халҡы менән бергә Скирмонтово ауылын яндыра[84].

Белоруссияла донъя ихсаны исеменә беренсе булып 1965 йылдың 3 ноябрендә, Казинец ғаиләһен ҡотҡарғандары өсөөн, Андрей Николаев һәм уның ҡатыны Наталья Станько лайыҡ була.

[85]. 1967 йылда СССР һәм Израиль араһында дипломатик мөнәсәбәттәр өҙөлгәс, Белоруссияла донъя ихсандары исемен биреү туҡтатыла. Кешеләр, именлеге өсөн ҡурҡып, йәһүдтәрҙе ҡотҡарыуҙа ҡатнашҡанлығын йәшергән[86]. 1979 йылда исем биреү тергеҙелә.

Ихсандар тураһында мәғлүмәт эҙләү һәм уларға маҡтаулы исемдәр биреү бөгөнгө көнгә тиклем дауам итә.

Ҡорбандар статистикаһы

1939 йылға тиклем Белоруссия территорияһында 375 092 йәһүд йәшәгән[10], йәһүдтәр халҡыҡтың өлөшө 6,7 % тәшкил иткән. Көнбайыш Белоруссия территорияһы ҡушылғандан һуң, йәһүд халҡы һаны үҫкән, төрлө баһалар буйынса, 800 000 — 1 000 000 кеше, шул иҫәптән 1940 йыл башында 65 796 кеше Польшала йәһүд ҡасаҡтары теркәлгән. Польшанан СССР-ға йәһүд ҡасаҡтарының дөйөм һаны, төрлө сығанаҡтар буйынса, 200 меңдән 500 меңгә тиклем кеше тип баһалана, өҫтәүенә уларҙың барыһы ла теркәлмәгән булған[87]. Республикала йәһүдтәрҙең өлөшө яҡынса 10-12,8 %-ҡа тиклем арта. Белоруссиялағы йәһүд халҡының дөйөм һаны немец баҫып инеү мәлендә 940 меңдән миллионға тиклем кеше тип баһалана[8]. Илья Альтман оккупацияланған территорияла 800 меңдән ашыу йәһүд булған, тип яҙа[44].

Израиль институты Яд ва-Шем мәғлүмәттәре буйынса, немецтар оккупациялаған Белоруссия территорияһында (Һуғыштан һуңғы сиктәрҙә, шул иҫәптән 1939 йылда ҡушылған территорияларҙы индереп) 570 меңдән 600 меңгә тиклем йәһүд йәәшәгән. 1941 йылдан 1944 йылға тиклем туранан-тура юғалтыуҙар (йәғни немецтар һәм коллаборационистар тарафынан үлтерелгәндәр, шулай уҡ геттола һәм лагерҙарҙа аслыҡтан һәм ауырыуҙарҙан үлгәндәр) 556 меңдән 582 меңгә тиклем кеше тәшкил итә. Оккупацияланған территорияла ҡалған 14-18 мең кеше генә иҫән ҡала[88].

Тарих фәндәре докторы Эммануил Григорьевич Иоффе фекеренсә, Белоруссия территорияһында 1941 йылдың 22 июненә ҡарата, йәғни Белосток өлкәһен дә индереп, Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында 946 мең йәһүд, шуларҙың 898 меңе — Холокост һөҙөмтәһендә һәм 48 меңе — фронттарҙа һәләк була[7][89]. Белоруссияның хәҙерге сиктәрендә, Иоффе фекеренсә, 805 мең йәһүд, шул иҫәптән 90 мең сит ил йәһүдтәре һәләк була[90].

Холокост барышында һәләк булғандар һаны буйынса СССР-ҙа Украинанан ҡала икенсе урынды Белоруссия биләй.

Эҙемтәләре

Һуғыштан һуңғы йылдарҙа йәһүдтәрҙе юҡ итеүҙә ҡатнашҡан күп кенә енәйәтселәрҙе эҙләү һәм язалау үткәрелгәән. Атап әйткәндә, 1946 йылдың 15-29 ғинуарында Минскиҙа немец армияһының һәм полицияһының 18 хәрби хеҙмәткәре хәрби трибунал суды алдына баҫа. Уларҙың 14-е үлем язаһына, 4-һе — оҙайлы сроктарға хөкөм ителә[91].

1967 йылда Германияла Слоним геттоһының тиҫтәләрсә мең йәһүденең үлемендә ҡатнашлығы булған элекке гебитскомиссар Герхард Эррен таныла һәм 1973 йылда ғүмерлеккә төрмәгә хөкөм ителә[92]. Шул уҡ ваҡытта күпләп үлтереүҙәрҙә ҡатнашҡан бер нисә кеше язанан ҡотола йәки бик ҡыҫҡа сроктарға хөкөм ителә[93].

Холокост һөҙөмтәһендә республикала йәһүдтәрҙең өлөшө ҡырҡа кәмей. Был бигерәк тә көнбайыш өлкәләрҙә күҙәтелә, унда күп кенә тораҡ пункттарҙа йәшәүселәр тулыһынса юҡ ителә. Мәҫәлән, Брест өлкәһе оккупациянан азат ителгәндән һуң, бында 344 йәһүд кенә теркәлгән. 1959 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, Белоруссияла йәһүдтәр 150 100 кеше, йәки 1,9 % тәшкил итә[13].

Бынан тыш, көнбайыш һәм көнсығыш өлкәләрҙә йәһүд халҡы араһында киҫкен диспропорция урынлаша. Һуғышҡа тиклем ул тиң була, ә 1959 йылға Брест, Гродно һәм Минск өлкәләренең йәһүд халҡы (Минскиҙы иҫәпкә алмағанда) Белоруссияның бөтә йәһүд халҡының 12,4%-ын ғына тәшкил итә. Быға шулай уҡ СССР халыҡ комиссарҙары Советының Польшаның элекке граждандары репатриацияға хоҡуҡлы тигән 1945 йылдың 10 ноябрендәге Ҡарары булышлыҡ итә. Был хоҡуҡтан кәм тигәндә 136 579 йәһүд файҙалана[13].

Көнсығыш (күберәк советлаштырылған һәм урбанизацияланған) һәм көнбайыш өлкәләрҙәге йәһүд халҡы араһындағы һуғышҡа тиклемге айырманы иҫәпкә алып, Холокост һөҙөмтәһендә Белоруссияла йәһүд ҡаласыҡтары һәм идиш мәҙәниәте тулыһынса тиерлек юҡ ителә[94][95][96][97].

Хәтерҙе мәңгеләштереү

undefined

Белоруссияла Холокост ҡорбандары иҫтәлеген мәңгеләштереү буйынса системалы эш 1991 йылда йәһүд йәмәғәт берекмәләре Союзы ойошторолғандан һуң башлана[98]. 1992 йылда «Гетто һәм нацист концлагерҙарының элекке тотҡондары — Йәһүдтәр Ассоциацияһы» теркәлә[99].

2002 йылдың апрелендә был ойошма сиктәрендә «Беларусь йәһүдтәренең тарихы һәм мәҙәниәте музейы» асыла. Музейҙа «Беларуста Холокост. 1941—1944» даими экспозицияһы эшләй. Экспозицияла гетто тарихынан, нацизмға ҡаршы тороу һәм донъя ихсандары тураһында материалдар һәм документтар күрһәтелгән. Музей даими рәүештә Холокост менән бәйле тематик күргәҙмәләр үткәрә[72].

Белоруссияла Холокост ҡорбандарына һәйкәлдәрҙең иң билдәлеһе — «Яма» Гитлер геноциды ҡорбандарына мемориал. Ул һуғыштан һуң СССР территорияһында Холокост ҡорбандарына беренсе һәм оҙаҡ ваҡыт дауамында берҙән-бер һәйкәл була[100]. Бында йыл һайын 2 мартта, 21 октябрҙә (Минск геттоһындағы иң ҙур ҡыйралыш көндәре) һәм 9 майҙа (Еңеү Көнөндә) һәләк булғандар иҫтәлегенә арналған саралар үткәрелә[101].

Минскиҙа бөтә Минск подпольеһы етәксеһе Исай Казинец исеме менән урам һәм майҙан аталған. Уның язаланған урынында Үҙәк скверҙа мемориаль билдә ҡуйылған. 2005 йылдың 13 октябрендә Минск ҡалаһындағы урамдарҙың береһенә Минск геттоһы подпольеһының етәксеһе Михаил Гебелев исеме бирелә[102].

Һәләк булғандарҙың хәтерен мәңгеләштереү дауам итә. Мәҫәлән, 2008 йылда Берёзовский районында Смолярка үҙәнендә 1942 йылда үлтерелгән Берёзов геттоһы тотҡондарына иҫтәлекле билдә асыла, ә Минскиҙа Сухой урамындағы элекке йәһүд зыяраты территорияһында минск геттоһында үлтерелгән Кёльн һәм Бонн немец йәһүдтәре хөрмәтенә иҫтәлекле билдә асыла[103][104]. 2009 йылда һәйкәл Могилёв өлкәһенең Дараганово ауылында, ә 2010 йылда Глуск ҡалаһында[105][106] Брест өлкәһенең Каменецкий районының Высокое ҡалаһында асыла[107]. 8 июлендә Минск ҡалаһында Кальварийская урамында Минск геттоһы подпольщиктарына арналған мемориаль таҡтаташ асыла[108].

1999 йылға ҡарата Белоруссияның 170 тораҡ пунктында һәләк булған йәһүдтәргә һәйкәлдәр һәм мемориалдар ҡуйылған тип белдерә Белоруссия властары[77], әммә Белоруссияның йәһүд йәмәғәт берекмәләре Союзы рәйесе Леонид Менделевич Левин раҫлауынса, 2010 йыл башына белорус йәһүдтәре юҡ ителгән 500-гә яҡын урындың 50-һе генә мемориалдар, иҫтәлекле билдәләр һәм таҡталар менән билдәләнгән[109]. Бындай ҙур айырма, моғайын, дәүләт органдары йәһүдтәрҙең һәләк булған урындарындағы бөтә һәйкәлдәрҙе, ә йәһүд ойошмалары йәһүдтәр телгә алынған һәйкәлдәрҙе генә иҫәпләүенә бәйлелер.

Белоруссияла бер проблема бар — Холокост ҡорбандарына һәйкәлдәр даими рәүештә антисемит вандализмына дусар ителә[110][111][112][113][114]. Мәҫәлән, Брест үҙәгендә урынлашҡан йәһүд геттоһы тотҡондарына һәйкәл ете йыл рәттән боҙола[115].

Белоруссияла йыл һайын дөйөм дәүләт кимәлендә «Холокост Көнө» н билдәләү тәҡдиме 2001 йылдың июлендә Белоруссия министрҙар Советы тарафынан кире ҡағыла[116].

Холокостта һәләк булған белорус йәһүдтәренең иҫтәлеге Белоруссиянан ситтә лә мәңгеләштерелгән. Атап әйткәндә, 2007 йылдың 26 авгусында Нью-Йорктағы Холокост Мемориаль паркында 1941 йылдың 30 авгусында атып үлтерелгән Логойск йәһүдтәренә иҫтәлекле билдә асыла. Элек Мемориаль паркта Белыничи, Глуск, Ельск, Круглое, Минск һәм Шепелевичиҙа һәләк булған йәһүдтәр иҫтәлегенә билдәләр асыла[117][118]. Ашдод ҡалаһында (Израиль) парктарҙың береһенә 1941 йылдың көҙөндә үҙ-үҙҙәрен яндырған Мозырь геттоһы тотҡондары хөрмәтенә «Мозырь Геройҙары» исеме бирелә[119].

Белоруссияла билдәле Холокост ҡорбандары

Фильмдар

  • «Список Киселёва» — белорус партизан отряды командиры Николай Киселевтың батырлығы тураһында документаль фильм, ул 1942 йылдың авгусында Белоруссиялағы Долгиново ауылынан 218 йәһүд ғүмерен ҡотҡара, уларҙы фронт һыҙығынан алып сыға.
  • «Вызов» (2008) (ингл. Defiance) — Эдвард Цвиктың ағалы-ҡустылы Бельскийҙарҙың йәһүд партизан отряды тураһында нәфис фильмы.
  • «В поисках идиша» — Холокост эҙемтәләре тураһында билдәле рәсәй ғалимы һәм шағиры Александр Городницкий һәм белорус режиссеры Юрий Хащеватский төшөргән документаль фильм.
  • «Список Гиммлера» — Борис Герстендың Минск геттоһы тураһында документаль фильмы[120].
  • «Брестское гетто» — Ионас Мисявичус, Елена Якович һәм Илья Альтмандың документаль фильмы.[121].
  • «Праведники. Между адом и раем» — Элла Антонишинаның документаль фильмы[122].

Белоруссияла Холокост темаһы шулай уҡ «Триумф духа» (Феликс Зандман тарихы), «Изгои» һәм башҡа документаль фильмдарҙа ла күтәрелә.

Шулай уҡ ҡарағыҙ

Иҫкәрмәләр

Комментарийҙар
  1. ↑ Хотя сам термин «Холокост» часто применяется не только к геноциду евреев, но и других национальных и социальных групп, однако в отношении территории Белоруссии в подавляющем большинстве источников он используется только в контексте геноцида евреев. Это не означает, что представители других национальностей не подвергались преследованиям и убийствам во время оккупации, см. в частности Немецко-фашистский оккупационный режим в Белоруссии. 1941—1944 гг. Архивировано 2 март 2008 года., История войны: обзор событий Архивная копия от 21 октябрь 2013 на Wayback Machine, Невядомы генацыд: знішчэнне беларускіх цыганоў у 1941—1944 Архивная копия от 10 август 2010 на Wayback Machine (белор.). См. также Басин Я. З. К вопросу о дефинициях Холокоста // Сост. Басин Я. З. Уроки Холокоста: история и современность : Сборник научных работ. — Мн.: Ковчег, 2010. — Вып. 3. — С. 7. — ISBN 9789856950059.
  2. ↑ Кроме Западной Белоруссии это также Западная Украина, часть территории Финляндии, Литва, Латвия и Эстония, Бессарабия и Северная Буковина.
  3. ↑ За исключением Курляндского котла.
  4. ↑ Есть другие версии гибели Кубе, в частности официально считается что бомбу подложила Елена Мазаник
Сығанаҡтар
  1. ↑ 1 2 3 Полян П. М. Первая обобщающая монография о Холокосте на территории СССР // Заметки по еврейской истории : интернет-журнал. — сентябрь 2005. — Вып. 9 (58). Архивировано 23 июль 2011 года.
  2. ↑ Альтман, Жертвы ненависти, 2002, с. 59
  3. ↑ 1 2 Холокост в Беларуси. Документы и материалы, 2002, с. 5—6
  4. ↑ Басин Я. З. Холокост как предмет научного исследования // Сост. Басин Я. З. Уроки Холокоста: история и современность : Сборник научных работ. — Мн.: Ковчег, 2010. — Вып. 3. — С. 167-171. — ISBN 9789856950059.
  5. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 Литвин А. М. Местная вспомогательная полиция на территории Беларуси (июль 1941 — июль 1944 гг.) // Беларусь у XX стагоддзі : Сборник. — Минск, 2003. — Вып. 2. Архивировано 3 март 2016 года.
  6. ↑ Последствия Великой Отечественной войны для Беларуси. «Архивы Беларуси». Государственная архивная служба Республики Беларусь. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 26 август 2010. Архивировано 4 октябрь 2015 года.
  7. ↑ 1 2 Іофе Э. Г. Колькі ж яурэяў загінула на беларускай зямлі у 1941—1945 гг (белор.) // Беларускі гістарычны часопіс. — Мінск, 1997. — Вып. 4. — С. 49—52.
  8. ↑ 1 2 Өҙөмтә хатаһы: <ref> билдәһе дөрөҫ түгел; kozak төшөрмәләре өсөн текст юҡ
  9. ↑ От составителей // История Холокоста на территории Беларуси: библиографический указатель / Составители И. П. Герасимова, С. М. Паперная. — Витебск: УПП «Витебская областная типография», 2001. — С. 3—6. — 104 с. — 300 экз. — ISBN 978-985-6323-73-0.
  10. ↑ 1 2 Сколько евреев успели эвакуироваться и какое количество осталось на захваченных территориях Советского Союза? Мөрәжәғәт итеү датаһы: 1 ғинуар 2012. Архивировано 30 май 2011 года.
  11. ↑ 1 2 Смиловицкий Л. Л. Эвакуация и бегство из Турова. Лето 1941 г. // Сост. Басин Я. З. Уроки Холокоста: история и современность : Сборник научных работ. — Мн.: Ковчег, 2010. — Вып. 3. — С. 82. — ISBN 9789856950059.
  12. ↑ Altshuler M. Escape and Evacuation of the Jews Eastern Belorussia During the Holocaust (йәһ.) // Studies in Contemporary Jewry (Yahadut Zmaneinu). — Jerusalem: Hebrew University of Jerusalem, 1986. — Iss. 3. — P. 119—158.
  13. ↑ 1 2 3 Розенблат Е. С., Еленская И. Э. Динамика численности и расселения белорусских евреев в XX веке // гл. ред. Вишневский А. Г. Демоскоп Weekly : журнал. — Институт демографии Государственного университета - Высшей школы экономики, 17 - 30 марта 2003. — Вып. 105—106. Архивировано 22 сентябрь 2009 года.
  14. ↑ 1 2 3 Уничтожение евреев СССР в годы немецкой оккупации (1941—1944). Сборник документов и материалов / Ицхак Арад. — Иерусалим: Яд ва-Шем, 1991. — С. 9. — 424 с. — ISBN 978-965-308-010-2.
  15. ↑ Иоффе Э. Г. О некоторых специфических особенностях Холокоста на территории Беларуси. — Мн.. — Вып. 1. Архивировано 3 август 2012 года.
  16. ↑ Лейзеров А. Т. Структура германской гражданской администрации в оккупированной Белоруссии // Сост. Басин Я. З. Уроки Холокоста: история и современность : Сборник научных работ. — Мн.: Ковчег, 2010. — Вып. 3. — С. 181. — ISBN 9789856950059.
  17. ↑ Шыбека З. Нарыс гісторыi Беларусi, 1795—2002. — Мн. — P. 453. — ISBN 978-985-6599-43-2.
  18. ↑ Хеер Х. Вермахт и Холокост // Трагедия евреев Белоруссии в 1941— 1944 гг : сборник материалов и документов. — Мн.: Э. С. Гальперин, 1997. — С. 30—46. — ISBN 978-985-6279-02-0.
  19. ↑ 1 2 3 Зелинский П. И., Пинчук В. Н. Оккупационный режим на территории Беларуси // История беларуси (XX - начало XXI в.). — Мн. Архивная копия от 5 октябрь 2015 на Wayback Machine
  20. ↑ Ҡалып:Книга:Винница Г. Р.:Холокост на оккупированной территории Восточной Беларуси
  21. ↑ Романько О. В. Органы управления на оккупированной территории Белоруссии в 1941—1944 гг. // Военно-исторический журнал. — М., апрель 2008. — Вып. 4. — С. 39—44. — ISSN 0321-0626.
  22. ↑ Черноглазова, 1997, с. 17—29
  23. ↑ Ботвинник М. Б. Холокост в книгах «Память» Республики Беларусь. — Мн.: ООО «Ковчег», 2008. — С. 140. — 180 с. — 100 экз. — ISBN 978-985-6756-41-5.
  24. ↑ Михман Д. Еврейские лидеры и еврейское сопротивление // Катастрофа европейского еврейства. — 1. — Тель-Авив: Открытый университет Израиля, 2001. — Т. 4. — С. 374. — ISBN 978-965-06-0233-8.
  25. ↑ 1 2 Великовская И. Хроника белостокского гетто // Лехаим : журнал. — ноябрь1999. — Вып. 11 (91). Архивировано 29 декабрь 2017 года.
  26. ↑ Как Гиммлер и Кубе в Минске почивали. Программа «Минск и минчане». Столичное телевидение (7 май 2009). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 8 август 2022. Архивировано 8 август 2022 года.
  27. ↑ Browning C. R. The Origins of the Final Solution: The Evolution of Nazi Jewish Policy, September 1939-March 1942. — U of Nebraska Press, 2007. — P. 312. — 616 p. — (Comprehensive History of the Holocaust). — ISBN 978-0-8032-5979-9. Архивная копия от 1 октябрь 2014 на Wayback Machine
  28. ↑ Chronology of Jewish Persecution: 1941 (ингл.). Jewish Virtual Library. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 22 октябрь 2022. Архивировано 1 октябрь 2022 года.
  29. ↑ 1 2 Бартов О. Жестокость и менталитет. К поведению немецких солдат на «Восточном фронте», ВКН: Завоевание и истребление. Берлин. 1991. С. 187.
  30. ↑ 1 2 3 Белоруссия. Энциклопедия Холокоста. Яд ва-Шем. — Encyclopedia of the Holocaust, In Association with Yad Vashem, The Holocaust Martyrs’ and Heroes’ Remembrance Authority, Dr. Robert Rozett and Dr. Shmuel Spector, Editors, Yad Vashem and Facts On File, Inc., Jerusalem Publishing House Ltd, 2000. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 22 октябрь 2022. Архивировано 22 октябрь 2022 года.
  31. ↑ Из донесения начальника полиции безопасности и СД. Истребление евреев на оккупированных территориях // Уничтожение евреев СССР в годы немецкой оккупации (1941—1944). Сборник документов и материалов / Ицхак Арад. — Иерусалим: Яд ва-Шем, 1991. — С. 191. — 424 с. — ISBN 978-965-308-010-2.
  32. ↑ Смиловицкий, 2000, с. 119—129
  33. ↑ В Минской области на месте убийства 1137 евреев открыт мемориал жертвам Холокоста. Newsru.com (18 июль 2004). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 29 август 2010. Архивировано 2 сентябрь 2014 года.
  34. ↑ Минское гетто. ГМК «Хатынь». Мөрәжәғәт итеү датаһы: 1 сентябрь 2010. Архивировано 27 май 2011 года.
  35. ↑ 1 2 3 Розенблат Е. С. Палачи и жертвы Брестского гетто // Сост. Басин Я. З. Уроки Холокоста: история и современность : Сборник научных работ. — Мн.: Ковчег, 2010. — Вып. 3. — С. 105. — ISBN 9789856950059.
  36. ↑ Пинск — Ҡыҫҡа йәһүд энциклопедияһынан (рус.)
  37. ↑ Лашкевіч К. Знішчаных у Беларусі габрэяў нацысты хацелі замяніць галандскімі фермерамі (белор.) // ТUT.BY. — 13.08.2010. Архивировано 15 ноябрь 2010 года.
  38. ↑ Liphshiz C. White Jews', not 'good Nazis': How Germany rejected Holland's settler farmers (инг.) // Haaretz : newspaper. — Israel, 12.08.2010. Архивировано 7 июнь 2015 года.
  39. ↑ Өҙөмтә хатаһы: <ref> билдәһе дөрөҫ түгел; sl1 төшөрмәләре өсөн текст юҡ
  40. ↑ Ҡалып:Книга:Актуальные вопросы изучения Холокоста на территории Беларуси в годы немецко-фашистской оккупации
  41. ↑ Өҙөмтә хатаһы: <ref> билдәһе дөрөҫ түгел; Chiari төшөрмәләре өсөн текст юҡ
  42. ↑ Уничтожение евреев СССР в годы немецкой оккупации (1941-1944). Сборник документов и материалов / Ицхак Арад. — Иерусалим: Яд ва-Шем, 1991. — С. 262. — 424 с. — ISBN 978-965-308-010-2.
  43. ↑ Гринкевич Т. Туннель // Беларусь сегодня : газета. — Мн., 30 июня 2007.
  44. ↑ 1 2 Альтман, Холокост и еврейское сопротивление, 2002, с. 172
  45. ↑ 1 2 Иоффе Э. Г. 800 дней воли и борьбы // Беларусь сегодня : газета. — Мн., 21.10.2003. — Вып. 150 (23541). Архивировано 21 сентябрь 2010 года.
  46. ↑ Смиловицкий, 2000, с. 160
  47. ↑ Ҡалып:Книга:Актуальные вопросы изучения Холокоста на территории Беларуси в годы немецко-фашистской оккупации
  48. ↑ Холокост в Беларуси. Документы и материалы. — Мн.: НАРБ, 2002. — С. 203—205. — 276 с. — 1000 экз. — ISBN 978-985-6372-24-0.
  49. ↑ Өҙөмтә хатаһы: <ref> билдәһе дөрөҫ түгел; vin137 төшөрмәләре өсөн текст юҡ
  50. ↑ Польша — Ҡыҫҡа йәһүд энциклопедияһынан (рус.)
  51. ↑ 1 2 Белоруссия — Ҡыҫҡа йәһүд энциклопедияһынан (рус.)
  52. ↑ Альтман И. А. Жизнь под угрозой смерти: узники гетто // История Холокоста на территории СССР. — М.: Научно-просветительный центр «Холокост», 2001. — 80 с. — (Российская библиотека Холокоста). — ISBN 978-5-89897-007-9. Архивная копия от 3 март 2016 на Wayback Machine
  53. ↑ 1 2 Өҙөмтә хатаһы: <ref> билдәһе дөрөҫ түгел; trag51 төшөрмәләре өсөн текст юҡ
  54. ↑ Өҙөмтә хатаһы: <ref> билдәһе дөрөҫ түгел; ctv төшөрмәләре өсөн текст юҡ
  55. ↑ Койфман Г. Шепетинский Яков Исаакович. Я помню стр. 3. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 31 август 2010. Архивировано из оригинала 19 октябрь 2009 года.
  56. ↑ Өҙөмтә хатаһы: <ref> билдәһе дөрөҫ түгел; юденрат төшөрмәләре өсөн текст юҡ
  57. ↑ Тростенец. ГМК «Хатынь». Мөрәжәғәт итеү датаһы: 1 сентябрь 2010. Архивировано из оригинала 27 май 2011 года.
  58. ↑ Ҡалып:Книга:Иоффе Э. Г.:Белорусские евреи: трагедия и героизм: 1941—1945
  59. ↑ Политика геноцида. ГМК «Хатынь». Мөрәжәғәт итеү датаһы: 8 сентябрь 2010. Архивировано 17 апрель 2011 года.
  60. ↑ Өҙөмтә хатаһы: <ref> билдәһе дөрөҫ түгел; leiz1 төшөрмәләре өсөн текст юҡ
  61. ↑ Винница Г. Р. Экономическая эксплуатация еврейского населения на оккупированной территории восточной Беларуси // Сост. Басин Я. З. Уроки Холокоста: история и современность : Сборник научных работ. — Мн.: Ковчег, 2010. — Вып. 3. — С. 75-80. — ISBN 9789856950059.
  62. ↑ Альтман, Холокост и еврейское сопротивление, 2002, с. 79—80
  63. ↑ Альтман, Жертвы ненависти, 2002, с. 243
  64. ↑ Өҙөмтә хатаһы: <ref> билдәһе дөрөҫ түгел; ioffe2 төшөрмәләре өсөн текст юҡ
  65. ↑ Розенблюм А. Он не убивал. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 2 март 2010. Архивировано 8 август 2022 года.
  66. ↑ Лицкевич О. Станислав Станкевич — убить в себе бургомистра // Беларуская думка : журнал. — БелТА. — С. 72—77. Архивировано 8 ғинуар 2014 года.
  67. ↑ Шрайман Ш., Мозговая Н. Охота на палачей // Вести : газета. — Израиль, 2000. Архивировано 14 июль 2014 года.
  68. ↑ Чуев, 2003, с. 144
  69. ↑ Литвин А. М. Латышские полицейские батальоны (шутцманшафт) в Беларуси (1941—1944 гг.). mogilew.by (13 ноябрь 2021). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 22 октябрь 2022. Архивировано 27 сентябрь 2021 года.
  70. ↑ Винница Г. Р. Глава 4. Политика оккупационных властей в отношении еврейского населения Восточной Беларуси // Холокост на оккупированной территории Восточной Беларуси в 1941-1944 годах. — Мн.: Ковчег, 2011. — С. 184—185. — 362 с. — 150 экз. — ISBN 978-985-6950-96-7.
  71. ↑ Ботвинник М. Памятники геноцида евреев Беларуси. Минск, 2000. С. 34; Дин М. Пособники Холокоста. Преступления местной полиции Белоруссии и Украины, 1941—1944. СПб., 2008. С. 75
  72. ↑ 1 2 Музей истории и культуры евреев Беларуси. Союз белорусских еврейских общественных объединений и общин. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 1 сентябрь 2010. Архивировано из оригинала 17 март 2011 года.
  73. ↑ Иоффе Э. Г. О герое Минского гетто // Вечерний Минск : газета. — 23 августа 2010.
  74. ↑ Өҙөмтә хатаһы: <ref> билдәһе дөрөҫ түгел; melt1 төшөрмәләре өсөн текст юҡ
  75. ↑ Мельцер Д. Евреи в партизанском движении Белоруссии // Еврейский мир : газета. — Brooklyn NY, 29 июня 2004. Архивировано 27 апрель 2005 года.
  76. ↑ Альтман, Холокост и еврейское сопротивление, 2002, с. 250
  77. ↑ 1 2 Белорусские евреи в Великой отечественной войне. Посольство Республики Беларусь в Государстве Израиль. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 12 март 2010. Архивировано из оригинала 13 февраль 2010 года.
  78. ↑ Койфман Г. Окунь Леонид Исаакович. «Я помню» стр. 7. — Интервью с узником гетто, подпольщиком и партизаном. — «В отряде Бельского был семейный лагерь на 800 человек, женщин и детей, и очень сильные боевые и диверсионные группы, в общей сложности примерно 450-500 партизан-бойцов». Мөрәжәғәт итеү датаһы: 28 август 2010. Архивировано из оригинала 11 июнь 2010 года.
  79. ↑ Өҙөмтә хатаһы: <ref> билдәһе дөрөҫ түгел; trag363 төшөрмәләре өсөн текст юҡ
  80. ↑ Numbers of Righteous Among the Nations per Country & Ethnic Origin (ингл.) — Yad Vashem.
  81. ↑ Николай Киселёв — Праведник народов мира. Московский еврейский общинный центр (30 май 2008). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 13 сентябрь 2010. Архивировано из оригинала 9 ноябрь 2009 года.
  82. ↑ Өҙөмтә хатаһы: <ref> билдәһе дөрөҫ түгел; baranov төшөрмәләре өсөн текст юҡ
  83. ↑ Михайлов С. Станет ли Дзержинская гора святой? // Экспресс новости : портал. — 8 июля 2004. Архивировано 9 октябрь 2008 года.
  84. ↑ Өҙөмтә хатаһы: <ref> билдәһе дөрөҫ түгел; ioffe5 төшөрмәләре өсөн текст юҡ
  85. ↑ Козак К. И. Еврейское сопротивление нацизму на территории Беларуси в годы Великой Отечественной войны. — Мн.: Логинов И. П., 2011. — С. 23. — 192 с. — 99 экз. — ISBN 978-985-6991-38-0.
  86. ↑ Праведники. Между адом и раем (недоступная ссылка — история). ЗАО «Второй национальный телеканал» (13 октябрь 2008). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 13 сентябрь 2010.
  87. ↑ Іофе Э. Р. Яўрэйскія бежанцы з Польшчы на тэрыторыі Беларусі ў 1939-1941 гг. (белор.) : Зборнік. — Мінск, 2003. — Вып. 2. Архивировано 22 декабрь 2015 года.
  88. ↑ Часто задаваемые вопросы (FAQ). Яд ва-Шем (2010). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 22 октябрь 2022. Архивировано 24 июнь 2022 года.
  89. ↑ Иоффе Э. Г. Победу ковали вместе // Республика : газета. — Мн., 8 мая 2010. — Вып. 83 (4995).
  90. ↑ Ҡалып:Книга:Иоффе Э. Г.:Белорусские евреи: трагедия и героизм: 1941—1945
  91. ↑ Иоффе Э. Г. Белорусские евреи в 1945-1995 // Страницы истории евреев Беларуси. — Мн.: Арти-Фекс, 1996. — С. 164—165. — 294 с. — ISBN 978-985-6119-04-3.
  92. ↑ Шепетинский Я. И. Приговор. — Тель-Авив: Кругозор, 2002. — С. 140—150. — 169 с. Архивная копия от 8 август 2022 на Wayback Machine
  93. ↑ Койфман Г. Зимак Захар Ошерович. «Я помню». Мөрәжәғәт итеү датаһы: 22 октябрь 2022. Архивировано 19 апрель 2022 года.
  94. ↑ The Encyclopedia of Jewish Life before and during the Holocaust, vol. 1-3, New York — Jerusalem, 2001
  95. ↑ Басин Я. З. Катастрофа белорусского еврейства как социальный и исторический феномен // Сост. Басин Я. З. Уроки Холокоста: история и современность : Сборник научных работ. — Мн.: Ковчег, 2009. — Вып. 1. — ISBN 978-985-6756-81-1. Архивировано 4 март 2016 года.
  96. ↑ Городецкая О. Провозглашенная цель нацизма достигнута. Эхо Москвы (7 май 2010). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 13 декабрь 2010. Архивировано из оригинала 1 декабрь 2021 года.
  97. ↑ Полян П. М. Шоа – это беспримерная еврейскаЯ трагедия // Лехаим : журнал. — Октябрь 2008. — Вып. 10 (198). Архивировано 6 июль 2011 года.
  98. ↑ Левин Л. М. К вопросу о мемориализации мест массового уничтожения жертв Холокоста на территории Беларуси // Сост. Басин Я. З. Уроки Холокоста: история и современность : Сборник научных работ. — Мн.: Ковчег, 2010. — Вып. 3. — С. 174. — ISBN 9789856950059.
  99. ↑ Э. Г. Иоффе. Прошлое и настоящее евреев Беларуси. Сборник статей. jewish-heritage.org. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 24 март 2011. Архивировано из оригинала 4 сентябрь 2009 года.
  100. ↑ Воложинский В. Г. Памятник Яма. Минск старый и новый. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 1 сентябрь 2010. Архивировано 23 ғинуар 2013 года.
  101. ↑ Басин Я. З. «И прошлое я вновь переживаю…» Мөрәжәғәт итеү датаһы: 8 август 2022. Архивировано 10 май 2022 года.
  102. ↑ Воложинский В. Г. Улица Гебелева. Минск старый и новый. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 4 сентябрь 2010. Архивировано 13 сентябрь 2011 года.
  103. ↑ В Березовском районе открыт памятный знак жертвам Холокоста. Naviny.by. Белапан (24 ноябрь 2008). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 31 март 2010. Архивировано 31 октябрь 2020 года.
  104. ↑ В Минске открыт памятный знак немецким евреям — жертвам Холокоста. Naviny.by. Белапан (22 октябрь 2008). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 31 март 2010. Архивировано 31 октябрь 2020 года.
  105. ↑ Разумовский И. Памятник жертвам Катастрофы. Агентство еврейских новостей (28 июнь 2009). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 10 сентябрь 2010. Архивировано из оригинала 28 октябрь 2011 года.
  106. ↑ Последний еврей Глуска открыл памятник жертвам Холокоста. Jewish.ru. Федерация еврейских общин России (14 май 2010). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 10 сентябрь 2010.
  107. ↑ Разумовский И. И снова увековечена память. Агентство еврейских новостей (18 июль 2010). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 11 сентябрь 2010. Архивировано из оригинала 4 март 2016 года.
  108. ↑ Мемориальная доска подпольщикам Минского гетто открыта в Минске. Фотохроника. БелТА (8 июль 2010). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 11 август 2010. Архивировано 22 август 2014 года.
  109. ↑ У Менску – ўшанаваньне памяці ахвяраў габрэйскага пагрому 1942 году (белор.). Радио Свобода (2 март 2010). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 22 октябрь 2022. Архивировано 16 сентябрь 2018 года.
  110. ↑ Гебелева С. Легендарный Гебелев. Ассоциация «Уцелевшие в концлагерях и гетто». Мөрәжәғәт итеү датаһы: 28 август 2010. Архивировано 14 май 2012 года.
  111. ↑ Горевой М. В Слуцке осквернён мемориал жертвам Холокоста. БелаПАН (24 апрель 2008). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 15 август 2010. Архивировано 31 октябрь 2020 года.
  112. ↑ Достанко А. Леонид Левин: «Осквернение памятника в Слуцке – спланированная акция» // Инфо-курьер : газета. — 21 апреля 2008. Архивировано 26 май 2008 года.
  113. ↑ Бриман Ш. Вандализм на еврейских объектах Беларуси - накануне визита Либермана. Izrus. co.il (5 июнь 2009). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 15 август 2010. Архивировано 13 ғинуар 2010 года.
  114. ↑ Мельцер Д. Фальсификация Холокоста // Еврейский мир : газета. — Brooklyn NY, 11 февраля 2004. Архивировано 4 декабрь 2007 года.
  115. ↑ Разумовский И. Больно и обидно. Агентство еврейских новостей (24 май 2009). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 4 сентябрь 2010. Архивировано 16 сентябрь 2016 года.
  116. ↑ Басин Я. З. Документы по проблеме увековечения памяти жертв Холокоста // Сост. Басин Я. З. Уроки Холокоста: история и современность : Сборник научных работ. — Мн.: Ковчег, 2009. — Вып. 1. — ISBN 978-985-6756-81-1. Архивировано 20 апрель 2016 года.
  117. ↑ В Нью-Йорке почтили память евреев белорусского города Логойска. ФЕОР (28 август 2007). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 17 ноябрь 2022.
  118. ↑ В Нью-Йорке открылся памятный знак, посвященный уничтоженным евреям Ельска. Naviny.by. Белапан (3 май 2007). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 31 март 2010.
  119. ↑ Мозырские власти заменили памятный знак, установленный евреями США. Naviny.by. Белапан (19 май 2010). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 4 сентябрь 2010. Архивировано 30 октябрь 2020 года.
  120. ↑ Закрытый город. ОНТ (26 октябрь 2008). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 21 октябрь 2010. Архивировано из оригинала 25 август 2014 года.
  121. ↑ Брестское гетто. RTVI (18 апреля). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 21 октябрь 2010. Архивировано из оригинала 8 сентябрь 2012 года.
  122. ↑ Международная конференция «Уроки Второй Мировой войны и Холокоста: роль средств массовой информации в противодействии искажению истории ХХ века». beta.baltija.eu (22 июнь 2010). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 17 ноябрь 2022.

Әҙәбиәт

Ғилми әҙәбиәт
Мемуарҙар
  • Smoliar Н. Fun Minsker Geto. Moskve: Melukhe Farlag, 1946Ҡалып:Ref-yi; по-русски: Смоляр Г. Мстители гетто. Москва: ОГИЗ, 1947
  • ...На перекрёстках судеб: Из воспоминаний бывших узников гетто и праведников народов мира / Сост.: Аркадьева О. М. и др.. — Мн.: Четыре четверти, 2001. — 235 с. — ISBN 978-985-6089-83-4.;
  • Бен-Цион Д. Мы из восставшей Лахвы. — Тель-Авив: Кругозор, 2001. — 160 с.
  • Шепетинский Я. И. Приговор. — Тель-Авив: Кругозор, 2002. — 169 с.;
  • Архив Хаси Пруслиной: Минское гетто, антифашистское подполье, репатриация детей из Германии / составитель З. А. Никодимова; под редакцией К. И. Козака ; Минский международный образовательный центр имени Йоханнеса Рау, Дортмундский международный образовательный центр. — Минск, 2010. — 134 с.;
  • Краснаперка Г. Пісьмы маёй памяці. Мн., 1984 (белор.);
  • Завольнер Г. А. Судьбой написанные строки. Мн., 2007.
  • Бернард Пински. Обычная, необычная. Жизнь моего отца..;

Диссертации

  • Холявский Ш. «Еврейское подполье и гетто Западной Белоруссии во время Второй мировой войны», 1977 (диссертация на соискание степени PhD, Израиль, Еврейский университет в Иерусалиме, иврит)[1][2].
  • Савоняко М. Я. «Немецко-фашистские лагеря на территории Белоруссии в годы Великой Отечественной войны, 1941—1944 гг.», 1993 (диссерт. на соискание степени кандидата ист. наук, Минск)[3][4].
  • Розенблат Е. С. «Нацистская политика геноцида в отношении еврейского населения Западных областей Беларуси, 1941—1944 гг.», 1999 (диссерт. на соискание степени кандидата ист. наук, Минск, Институт истории НАН РБ)[1][3][5]
  • Фаталь-Кнаани Т. «Другой Гродно: гродненская община в период Второй мировой войны и Холокоста, 1939—1943», 2001 (диссертация на соискание степени PhD, Израиль, Яд ва-Шем, иврит)[1].
  • Винница Г. Р. «Геноцид еврейского населения Восточной и Центральной Беларуси», 2008 (диссерт. на соискание степени кандидата ист. наук, Минск)[6]
  • Корсак А. И. «Геноцид еврейского населения на территории Витебской области. 1941—1943 гг.», 2008 (диссерт. на соискание степени кандидата ист. наук, Минск)[6]
  • Тукало С. Н. «Геноцид и борьба евреев в Минском гетто в годы Великой Отечественной войны июль 1941 — октябрь 1943 года. 1941—1943 гг.», 2008 (диссерт. на соискание степени кандидата ист. наук, Минск)[6]

Һылтанмалар

Ҡалып:Холокост по странам

Ҡалып:Евреи в СССР

  1. ↑ 1 2 3 Өҙөмтә хатаһы: <ref> билдәһе дөрөҫ түгел; ioffe6 төшөрмәләре өсөн текст юҡ
  2. ↑ Иоффе Э. Г. Введение // Белорусские евреи в Израиле: Биографический справочник. — Мн.: Ковчег, 2000. — 290 с. — ISBN 978-985-6056-40-9. Архивная копия от 11 август 2010 на Wayback Machine
  3. ↑ 1 2 Литература по истории Великой Отечественной войны на территории Беларуси. Женщины. Память. Война. Европейский гуманитарный университет. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 10 сентябрь 2010. Архивировано 12 ғинуар 2009 года.
  4. ↑ Савоняко М. Я. Немецко-фашистские лагеря на территории Белоруссии в годы Великой Отечественной войны, 1941-1944 гг. Электронный каталог диссертаций. Российская государственная библиотека. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 10 сентябрь 2010. Архивировано из оригинала 23 ноябрь 2010 года.
  5. ↑ Розенблат Е. С. Нацистская политика геноцида в отношении еврейского населения западных областей Беларуси. 1941-1944 гг. Электронный каталог диссертаций. Российская государственная библиотека. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 10 сентябрь 2010. Архивировано из оригинала 4 март 2016 года.
  6. ↑ 1 2 3 Сегодня День памяти жертв Холокоста: в Беларуси погибли 805 тысяч евреев - Хартия'97 :: Новости из Беларуси - Белорусские новости - Республика Беларусь - Минск. Хартия-97 (27 ғинуар 2009). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 2011-4-18. Архивировано 15 сентябрь 2009 года.

Тема буйынса өҫтәмә

Холокост тураһында мәҡәләләр серияһы
Идеология һәм сәйәсәт

Раса гигиенаһы · Раса антисемитизмы · Нацистская расовая политика · Нюрнбергские расовые законы

Шоа

Белжец · Дахау · Майданек · Малый Тростенец · Маутхаузен · Освенцим · Собибор (үлем лагеры) · Треблинка · Хелмно · Юнгфернхоф · Ясеновац

Гәлсәр төн · Бухарест · Дорохой · Яссы · Каунас · Едвабне · Львов · Кельц · Краков · Рига · Щучин

Брест · Будапешт · Варшава · Вертюжены · Вильнюс · Калуга · Каунас · Краков · Лодзь · Львов · Несвиж · Новогрудок · Пинск · Рига · Слуцк · Трохимброд · Шанхай

Бабий Яр · Бутримонис · Одесса · Понары · Румбула

Ванзей конференцияһы · Рейнхард операцияһы

Восстания в еврейских гетто · (Варшава)

Нацизм ҡорбандары

Йәһүдтәр · Славяндар (урыҫтар, сербтар, поляктар, белорустар, украинцдар) · Цыгане · Совет әсирҙәре · Свидетели Иеговы · Чернокожие · Политические противники · Лица с психическими расстройствами и инвалиды

Ғәйеплеләр

Гитлер · Эйхман · Гейдрих · Гиммлер · СС · Гестапо · СА

Нюрнберг процесы · Денацификация
Отрицание Холокоста

Исемлектәр

Спасатели · Обвиняемые Нюрнбергского процесса · Отрицатели Холокоста

Категории:

Холокост · Нацизм · Геноцид

Икенсе донъя һуғышы

Портал Проект

Категориялар