Рус телендәге версияМахсус проекттар
Телде алмаштырырға
РУВИКИ ТУРАҺЫНДА

Рәсәй агломерациялары

Рәсәй агломерациялары (рус. Агломера́ции Росси́и). Рәсәй Федерацияһы — башлыса ҡала халҡы йәшәгән ил. Яҡынса 73 % халыҡ ҡала тибындағы ҡалаларҙа һәм ҡасабаларҙа йәшәй, улар үҙ сиратында агломерациялар барлыҡҡа килтерә. 2014 йылда Рәсәйҙә барлыҡҡа килгән һәм ойошторолоусы 124 агломерация иҫәпләнә, уларҙа 85 миллион кеше йәшәй, шул иҫәптән: 17 агломерацияла халыҡ һаны һәр береһе 1 миллион кешенән ашыу; 28 агломерацияла — 500 меңдән 999 мең кешегә тиклем; 45 агломерацияла — һәр береһе 250 меңдән 499 мең кешегә тиклем; 34 агломерацияла — 100 меңдән 249 мең кешегә тиклем[1]

Рәсәйҙә агломерацияларҙы бүлеү критерийҙары һәм үҙенсәлектәре

Ҡала агломерацияһы — күп төрлө бәйләнештәр (етештереү, хеҙмәт, мәҙәни-көнкүреш, рекреацион) менән ҡатмарлы системаға берләшкән тораҡ пункттарҙың компактлы төркөмө. Ҡағиҙә булараҡ, ул төп ҡала тирәләй барлыҡҡа килә. Агломерация составына ингән тораҡ пункттар араһында йыш ҡына юлдаш ҡалалар барлыҡҡа килә.

Ҡайһы бер сит илдәрҙән айырмалы рәүештә, Рәсәй Федерацияһында агломерацияларҙың рәсми статистик иҫәбе юҡ, һәм бөтә эксперт баһалауҙары, шул иҫәптән Фәндәр академияһының география институты, Үҙәк ҡала төҙөлөшө ғилми-тикшеренеү институты, Территориаль үҫеш һәм транспорт инфраструктураһы ғилми-тикшеренеү институты, Мәскәү дәүләт университетының география факультеты, өлкә һәм ҡала урындағы үҙидара органдары һәм башҡа сығанаҡтар буйынса эксперт баһаһы авторлыҡ хоҡуғына эйә һәм бер аҙ айырыла.

Рәсәй методикаһына ярашлы, әгәр төп ҡаланың халҡы 100 меңдән ашыу кеше тәшкил итһә, ә унан транспорт менән 1,5 сәғәтлек алыҫлыҡта ҡала тибындағы кәмендә ике ҡала йәки ҡасаба булһа, ул ҡала агломерацияһы сифатында айырыла[2]. Агломерацияларҙың күләм үҙенсәлеге булып халыҡ һаны һәм территорияһы торһа, ә үҫеш коэффициенты булып сифат үҙенсәлеге һанала. Ошо параметрҙарҙы иҫәпкә алып, агломерациялар көслө үҫеш кимәленән көсһөҙ кимәлгә (бәйләнешле) классификациялана, шулай уҡ формалашып килеүсе агломерацияларҙы (протоагломерациялар) айыралар.

Әммә совет осоронда уҡ тәҡдим ителгән агломерацияларҙың сиктәрен билдәләү ысулдары иҫкергән. Ҡала агломерацияларын сикләү буйынса сит ил тәжрибәһе морфологик алымға — территорияның бәйләнешенә нигеҙләнеп агломерацияның үҙәген билдәләүгә һәм агломерацияның үҙәге менән периферияһы араһындағы нығынған бәйләнештәрҙе анализлауға — функциональ алымға нигеҙләнгән[3][4][5].

Рәсәйҙә, донъялағы кеүек үк, бер үҙәк ҡалалы моноцентрик агломерациялар өҫтөнлөк итә, улар үҙенең ҡала яны биләмәһендәге бөтә тораҡ пункттарҙы үҙ йоғонтоһона буйһондора. Был осраҡта үҙәк ҙурлығы һәм иҡтисади үҫеше буйынса тирә-йүнендәгеләрҙән күпкә ҙурыраҡ.н күпкә өҫтөнөрәк була. Рәсәй агломерациялары араһында полицентрик агломерациялар (конурбациялар) күпкә аҙыраҡ. Ике осраҡта ла ҡала ситтәре үҫеш өсөн тулыландырыусы һәм резерв булып хеҙмәт итә.

Европаның башҡа илдәренән айырмалы рәүештә, Рәсәйҙә әлегә бер нисә мегалополис формалаша, ул Мәскәү агломерацияһының Мәскәү өлкәһендәге һәм уны уратып алған өлкәләрҙәге тораҡ пункттарын[6][7], шулай уҡ Мәскәү — Владимир — Түбәнге Новгород күсәрендәге тораҡ пункттарҙы үҙ эсенә ала[8][9].

Донъя агломерациялары кеүек үк, Рәсәйҙең ҡала агломерациялары ла юғары кимәлдәге индустриялаштырыу, транспорт һәм башҡа инфраструктура, ғилми һәм уҡыу йорттары тупланыуы, шулай уҡ халыҡ тығыҙлығы менән айырылып тора.

Совет осоронда Рәсәй агломерациялары географик урынлашыу өҫтөнлөктәрен файҙаланыу, шулай уҡ бер нисә төп ҡала һәм яңы ойошторолған ҡалаларҙың иҡтисади һәм социаль үҫешенең тиҙләтелгән темптары арҡаһында формалаша. Советтар Союзынан һуңғы осорҙа Рәсәй агломерациялары ҡала яны зонаһында хеҙмәт урындарының ҡырҡа кәмеүе, субурбанизацияланған биләмәләрҙең әүҙем төҙөлөүе, тәьмин ителгән социаль ҡатламдарҙың индивидуаль коттеджлы торлаҡ төҙөлөшө, автомобилдәрҙең үҫеше һәм халыҡтың башҡа транспорт мобиллеге менән бәйле формалаша һәм нығына.

Әлеге ваҡытта дәүләт өҫтөнлөктәренең рәсми һәм йәшерен ранжированиеһы, шәхси эшҡыуарлыҡ өсөн инвестиция йәлеп итеүсәнлеген һәм абруйын күтәреү ынтылышы арҡаһында ҡайһы бер ҡалаларҙың властары йә рәсми агломерация статусына өлгәшергә (мәҫәлән, Иркутск беренселәрҙән булып ошондай ғариза бирә, уның артынан Томск һәм башҡалар), йә ғәмәлдәге агломерация тораҡ пункттарының күпселеге иҫәбенә эретелә торған берҙәм ҡала муниципаль берәмеге ойошторорға ниәтләй.

Рәсәй хөкүмәте (Төбәк үҫеше министрлығы һәм Иҡтисади үҫеш министрлығы) агломерация процестарына ярҙам итергә ниәтләй[10][11], шулай уҡ агломерацияны үҫтереү проблемаларын өйрәнеү һәм хәл итеү өсөн (шул иҫәптән 16 пилот проекты) Ҡала агломерацияларын социаль-иҡтисади үҫтереү буйынса ведомство-ара эшсе төркөм ойошторола һәм төбәк үҫеше министрлығы, Иҡтисади үҫеш министрлығы һәм Рәсәй ҡалалары союзы берекмәһе эгидаһы аҫтында Рәсәй Федерацияһы агломерацияларының социаль-иҡтисади үҫеше буйынса агентлыҡ ойошторола[12][13].

Иң эре агломерациялар исемлеге

Урыны Агломерация Халҡы,
мең кеше
1990[14] 		Халҡы,
мең кеше
2001[14] 		Халҡы,

мең кеше 2022[15]

Майҙаны,
мең км²
2001[14]
1 Мәскәү 14356 13848 20404 25
2 Санкт-Петербург 5802 5456 6421 22
3 Һамар-Тольятти 2767 2767 2708 20
4 Екатеринбург 2393 2346 2328 26
5 Новосибирск**[16] 2193 2145 2237 51
6 Ростов 2100*[17] 2092*[17] 2113 14
7 Түбәнге Новгород 2475 2353 1787 21
8 Силәбе 1745 1658 1657 19
9 Ҡазан 1598 1602 1605 17
10 Краснодар 1443 1525 1539 13
11 Өфө 1517 1533 1492 23
12 Волгоград 1588 1622 1481 24
13 Красноярск**[16] 1195 1245 1466 48
14 Омск**[16] 1746 1748 1437 45
15 Пермь 1430 1353 1355 17
16 Воронеж 1350 1344 1346 11
17 Новокузнецк*[17] 1267 1125 1269 20
18 Һарытау 1462 1446 1204 22
19 Иркутск (Иркутск-Черемховск)*[17] 1076 1046 1058 37
20 Ульяновск (Ульяновск-Димитровград)**[16] 974 1008 952 (2018)[18] 18
21 Яр Саллы (Кама)*[17] 1123 1185 950 [сығанаҡ 1258  көн күрһәтелмәгән] 19
22 Барнаул**[16] 1137 1142 824 (2021)[19] 40
23 Тула-Яңы Мәскәү*[17] 1093 1012 10
24 Ставрополь**[16] 887 971 945 (2020)[20] 17
25 Ижевск**[16] 957 970 12
26 Кавказ-Минераловодск|*[17] 878 942 7
27 Брянск (Брянск-Людиновка)**[16] 955 940 18
28 Владивосток 985*[17] 934*[17] 858 9
29 Төмән**[16] 887 906 985 42
30 Пенза**[16] 864 899 16
31 Стәрлетамаҡ (Көньяҡ Башҡортостан)*[17] 886
32 Чебоксар*[17] 826 859 6
33 Ивановск*[17] 897 848 9
34 Рязань**[16] 874 845 17
35 Махачкала 1210 837 7
36 Кировск**[16] 858 815 18
37 Ырымбур**[16] 819 808 27
38 "стерхан**[16] 820 805 21
39 Ярославль 825 797 8
40 Курск 800 793 11
41 Калуга (Калуга-Обнинск)**[16] 780 791 13
42 Хабаровск**[16] 805 790 75
43 Липецк 766 789 9
44 Томск**[16] 705 785 57
45 Тверь**[16] 794 773 19
46 Архангельск (Архангельск-Төньяҡ Двина)*[17] 863 768 83
47 Белгород**[16] 702 766 11
48 түбәнге Тагиль**[16] 770 766 17
49 Калининград 662 715 8
50 Новороссийск*[17] 712
51 Кемерово 738 706 12
52 Владимир 703 689 10
53 Абакан (Абакан-Минусинск, Көньяҡ Себер)*[17] 700
54 Владикавказ 637 679 8
55 Смоленск**[16] 695 677 25
56 Орел**[16] 654 652 13
57 Улан-Удэ**[16] 632 642 49
58 Курган**[16] 623 619 23
59 Тамбов 633 619 10
60 Сорғот (Сорғот-Нефтеюганск)*[17] 606
61 Нальчик 585 598 10
62 Орск*[17] 582
63 Саранск 586 576 9
64 Мурманск**[16] 669 575 29
65 Магнитогорск**[16] 581 567 14
66 Сочи*[17] 508 549 6
67 Златоуст (Златоуст-Миәс)*[17] 535
68 Балаково (Балаково-Вольск)*[17] 532
69 Әлмәт)*[17] 530
70 Череповецк**[16] 486 482 31
71 Вологда**[16] 491 481 21
72 Канск 475
73 Чита**[16] 515 437 44
74 Ачинск 434
75 Көньяҡ Сахалин**[16] 428
76 Серов**[16] 351

* — полицентрик агломерациялар һәм конурбациялар
** — киң территориялы һәм байтаҡ субурбанизацияланған һәм ауыл зоналарын үҙ эсенә алған агломерация системалары

Миллионлы агломерациялар

Миллиондан ашыу халҡы булған агломерациялар башында миллиондан ашыу кеше йәшәгән ҡалалар ҙа, был статусҡа эйә булмаған ҡалалар ҙа тора.

Урыны Агломерация Халҡы,
мең кеше
2010[21] ([22]) 		Халҡы,
мең кеше
2017[23] 		Майҙаны,
км²
2017[23]
1 Мәскәү 16023 (13800[14], 14500, 14700[22]) / 17316 (16800[22]) 20000 25798
2 Санкт-Петербургск 5681 (5400[22], 5500[14]) / 6230 6930 57258
3 Һамар-Тольятти[17] 2300[22]; 2500 (2738[22], 2800[14]) Һамар-Тольятти-Сызрань конурбацияһында]] 3290 Һамар-Тольятти-Сызрань конурбацияһында 19564
4 Екатеринбург 2054 / 2211[22] (2400[14]); 2784 (2600[22]) Екатеринбург тораҡ пункттары системаһында 2600 24205
5 Ростов[17] 1714 / 2096 (2160[22]); 2570 (2700[22]) Ростов-Шахта конурбацияһында 1760 7011
6 түбәнге Новгород 1928 / 2097 (2020, 2081[22], 2300[14])
7 Новосибирск 1736 (1645[22]) / 1997 (1916, 1930, 2050, 2070[22], 2200[14]) 2070 (2019 г.) 15896
8 Ҡазан 1352 (1496, 1546[22]) / 1560 (1600[14], 1665[22]) 1550 18148
9 Силәбе 1322 / 1535 (1400, 1564[22], 1600[14])
10 Волгоград 1355 (1412[22]) / 1517 (1600[14])
11 Өфө 1087 / 1391 (1384, 1430[22], 1500[14])
12 Краснодар* 1046 / 1344 (1500[14])
13 Омск 1182 / 1261 (1700[14] Омск тораҡ пункттары системаһында)
14 Новокузнецк*[17] 1096 / 1318 (1300[14])
15 Воронеж 976 / 1175 (1300[22][14])
16 Красноярск 1061 / 1155 (1200[14], 1340[22])
17 Пермь 1044 / 1144 (1180, 1306[22], 1400[14]) 1310 10352
18 Һаратау*[17] 1070 / 1117 (1233[22], 1400[14])
19 Владивосток*[17] 817 (807[22], 900[14]) / 1125—1199 Владивосток-Находка конурбацияһында 790 3767
20 Яр Саллы
(Түбәнге Кама)*[17] 		1010 / 1100 (1130[22])
21 Иркутская
(Иркутск-Черемхово)*[17] 		1041 (954[22]) / 1081 (1074, 1088[22], 1200[14])
22 Тула-Яңы Мәскәү*[17] 1026 (1000[14]) / 1060[22])

* менән күрһәтелгән 7 миллионлы агломерация үҙҙәре миллионер булмаған ҡалаларҙан: Һарытау, Краснодар, Иркутск, Владивосток, Новокузнецк, Яр Саллы, Туланан барлыҡҡа килгән. Әммә уларҙың барыһы ла тирә-яҡ төбәктәр өсөн социаль-иҡтисади үҫеш һәм йәлеп итеүҙең төбәк-ара үҙәктәре булып тормай йәки был статусҡа дәғүә итмәй.

undefined

Ҡайһы бер эксперттар тарафынан миллионлы тип башҡа агломерациялар ҙа баһалана (ултыраҡ системаһы) — Ижевск, Ярославль, Брянск, Барнаул, Ульяновск (ҡара: түбәндә һәм[24]), әммә был башҡа сығанаҡтар менән тап килмәй.

Махачкала агломерацияһының халҡы миллионға етә[23], шулай уҡ Кавказ Минеральные Воды полицентрик агломерация-конурбацияһы (Кавказ-Минеральные Воды) һәм Ставрополь агломерацияһы яҡынлаша.

Мәскәү агломерацияһы составында икенсе дәрәжә «агломерациялар» бар, уларҙың икәүһендә (Мытищи — Пушкино — Щёлково, шулай уҡ Балашиха-Люберец) 1 млн ашыу кеше йәшәй.

Агломерацияларҙың иҡтисади күрһәткестәр буйынса рейтингы

Тулайым ҡала продукты — бер йылда ҡала иҡтисады етештергән бөтә тауарҙарҙың һәм хеҙмәттәрҙең баҙар хаҡын баһалаусы күрһәткес. Ул агломерацияның бөтә ҡалаларында етештерелгән бөтә тауарҙарға һәм хеҙмәттәргә баһа биреүҙе үҙ эсенә ала. 2017 йылда «Ҡала иҡтисады институты» фонды Рәсәйҙең иң ҙур ҡала агломерацияларын тикшерҙе, уның барышында Росстат, бюджеттан тыш дәүләт фондтары, Федераль һалым хеҙмәте һәм Рәсәй ҡаҙнасылығы мәғлүмәттәре буйынса индикаторҙарҙы баһаланы.[25].

Фондтың тикшеренеүҙәренә ярашлы, 2015 йылда Рәсәйҙең 20 иң ҙур агломерацияһы илдең 40 процентҡа яҡын эске тулайым продуктын (33 триллион һум) етештергән, уларҙа 49 миллион самаһы кеше йәки халыҡтың 34 проценты йәшәгән.[25].

Урыны Агломерация Тулайым ҡала продукты, млн халыҡ-ара $
(2015 йыл)[25] 		Тулайым ҡала продукты йән башына, мең халыҡ-ара $
(2015 йыл)[25] 		Тулайым ҡала продукты, трлн һум
(2015 йыл)[25] 		Тулайым ҡала продукты йән башына,
мең һум
(2015 йыл)[25] 		Күсемһеҙ милек хаҡы, $ 1 м²
(2017 йыл)[23] 		Эш урындарының тығыҙлығы, 1 кешегә км²
(2017 йыл)[23] 		Бюджет йән башына, $ 1 кешегә
(2017 йыл)[23]
1 Мәскәү агломерацияһы 747,0 44,1 16,4 969,2 1842 220 303
2 Санкт-Петербург агломерацияһы 191,2 34,3 4,2 755,6 1052 35 65
3 Новосибирск агломерацияһы 50,8 21,6 0,8 460,9 723 51 305
4 Екатеринбург агломерацияһы 50,7 25,4 1,1 559,0 615 27 381
5 Түбәнге Новгород агломерацияһы 37,6 21,6 1,1 475,3
6 Ҡазан агломерацияһы 36,3 20,9 0,6 457,7 692 22 98
7 Краснодар агломерацияһы 30,7 25,1 0,5 551,9
8 Һамар-Тольятти агломерацияһы 28,4 20,8 1,1 438,8 585 81 213
9 Омс агломерацияһы 27,2 19,6 0,5 409,6
10 Ростов агломерацияһы 26,0 22,9 0,8 475,8 769 56 323
11 Пермь агломерацияһы 25,9 24,3 0,5 507,3 531 286 289
12 Красноярск агломерацияһы 0,7 552,0
13 Өфө агломерацияһы 24,9 23,1 0,6 504,8
14 Иркутск агломерацияһы 24,7 25,1 0,6 535,0
15 Владивосток агломерацияһы 22,8 24,4 0,5 537,5 1 123 58 291
16 Һарытау агломерацияһы 21,9 18,2 0,4 386,6
17 Новокузнецк агломерацияһы 21,7 18,6 0,5 399,4
18 Силәбе агломерацияһы 21,1 19,6 0,6 430,3
19 Волгоград агломерацияһы 18,6 17,6 0,5 351,4
20 Воронеж агломерацияһы 18,6 19,9 0,5 431,9

Иҫкәрмәләр

  1. ↑ Концепция Стратегии пространственного развития Российской Федерации на период до 2030 года. Москва, 2016 Архивная копия от 18 апрель 2018 на Wayback Machine стр. 42
  2. ↑ Официальный сайт МГУ. Геоурбанизационные процессы в современном мире.
  3. ↑ Антонов Е. В., Куричев Н. К., Трейвиш А. И. Исследования городской системы и агломераций в России. Известия Российской академии наук. Серия географическая. 2022;86(3):310-331. https://doi.org/10.31857/S2587556622030037
  4. ↑ Антонов Е. В., Махрова А. Г. Крупнейшие городские агломерации и формы расселения надагломерационного уровня в России. Известия Российской академии наук. Серия географическая. 2019;(4):31-45. https://doi.org/10.31857/S2587-55662019431-45
  5. ↑ Райсих А. Э. (2020). К вопросу об определении границ городских агломераций: мировой опыт и формулировка проблемы. Демографическое обозрение, 7(1), 27-53. https://doi.org/10.17323/demreview.v7i1.10819
  6. ↑ 6.1.1. Проблемы территориального управления в России. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 17 октябрь 2008. Архивировано 19 октябрь 2008 года.
  7. ↑ https://web.archive.org/web/20081031032357/http://www.csr-nw.ru/content/data/article/file/st57_1078.pdf
  8. ↑ Архивированная копия. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 17 октябрь 2008. Архивировано из оригинала 24 апрель 2009 года.
  9. ↑ Архивированная копия. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 17 октябрь 2008. Архивировано 28 ғинуар 2007 года.
  10. ↑ Архивированная копия. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 7 октябрь 2008. Архивировано из оригинала 29 июнь 2008 года., [1]
  11. ↑ [2] Архивная копия от 13 апрель 2012 на Wayback Machine, [3]
  12. ↑ АСЭРА. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 8 сентябрь 2017. Архивировано 8 сентябрь 2017 года.
  13. ↑ Союз российских городов принял участие в III Всероссийской конференции «Развитие городских агломераций России: проекты и эффекты». Мөрәжәғәт итеү датаһы: 8 сентябрь 2017. Архивировано 8 сентябрь 2017 года.
  14. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 Российский институт градостроительства и инвестиционного развития «Гипрогор». Мөрәжәғәт итеү датаһы: 7 сентябрь 2017. Архивировано из оригинала 9 август 2017 года.
  15. ↑ Численность населения регионов и городских агломераций | Институт экономики города. www.urbaneconomics.ru. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 18 март 2023.
  16. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 субурбанизированные системы расселения
  17. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 полицентрические агломерации
  18. ↑ В Ульяновской области реализуется программа по развитию Ульяновско-Димитровградской инновационной агломерации. ulgov.ru. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 19 март 2023.
  19. ↑ Барнаульская агломерация // Википедия. — 2022-06-06.
  20. ↑ География населения и поездки. Население Ставропольской агломерации (билдәһеҙ). Dzen (25 июль 2020).
  21. ↑ согласно экспертам Президента и Правительства — по данным газеты «Ведомости». Мөрәжәғәт итеү датаһы: 19 ноябрь 2010. Архивировано из оригинала 1 ғинуар 2011 года.
  22. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 по другим данным — см.соответствующие статьи
  23. ↑ 1 2 3 4 5 6 Исследования «Агломерации. Мир > Россия > Москва», Moscow Urban Forum 2017. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 7 сентябрь 2017. Архивировано из оригинала 8 сентябрь 2017 года.
  24. ↑ Система расселения России: тенденции к переменам. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 11 ғинуар 2015. Архивировано 4 март 2016 года.
  25. ↑ 1 2 3 4 5 6 Экономика российских городов и городских агломераций. Фонд «Институт экономики города». Мөрәжәғәт итеү датаһы: 8 август 2017. Архивировано 25 сентябрь 2019 года.

Әҙәбиәт

  • Лаппо Г. М. География городов. — М.: Гуманит. изд. центр ВЛАДОС, 1997. — 480 с. — ISBN 5-691-00047-0.

Һылтанмалар

Тема буйынса өҫтәмә

Категориялар