Рус телендәге версияМахсус проекттар
Телде алмаштырырға
РУВИКИ ТУРАҺЫНДА

СССР халҡы

СССР халҡы (рус. Население СССР) — Советтар Союзы демографияһы

Халыҡ һаны

undefined
undefined
undefined

Беренсе донъя һәм Граждандар һуғыштарында төрлө баһалар буйынса 8 миллиондан алып 10 миллионға тиклем кеше һәләк була. күп кешенең ғүмерен аҡ һәм ҡыҙыл террор, граждандар һуғышы, эпидемия, аслыҡ өҙә. Ф. Лоример 1946 йылда баланс ысулы менән 1914—1926 йылдарҙа Рәсәй халҡының дөйөм демографик юғалтыуҙарын 28 млн кеше тип баһалай, ә һуңынан был юғалтыуҙарҙың структураһын тәҡдим итә: 18 млн кеше юғалтыуҙары (14 млн. — граждан халҡының артыҡ үлеме, 2 млн. — хәрбиҙәрҙең һәләк булыуы, 2 млн эмиграция), һәм 10 млн. — тыуым дефициты[1].

1917 йылда Рәсәй империяһында 170 миллион кеше йәшәй тип иҫәпләнә. 1926 йылғы СССР-ҙың Бөтә Союз халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса СССР халҡы 147 миллион кеше тәшкил итә. Шулай итеп, Польша, Финляндия, Көнбайыш Украина, Көнбайыш Белоруссия, Балтик буйы илдәре, граждандар һуғышы, күпләп эмиграция, 1921-22 йылдарҙағы аслыҡ арҡаһында СССР халҡы 1926 йылда Рәсәй империяһы халҡынан 1917 йылда 20 миллиондан ашыу кешегә кәмерәк була.

1920-се йылдарҙа тыуым һуғышҡа тиклемге кимәлгә етә.

1932—1933 йылдарҙағы аслыҡ арҡаһында үлем арта. Һандар теүәл түгел һәм төрлө тикшеренеүселәрҙә төрлөсә: 1932—1933 йылдарҙағы аслыҡ ҡорбандары һаны УССР, БССР, Урал, Волга буйы, Ҡаҙағстан һәм Советтар Союзының башҡа төбәктәрендә 3 миллионға тиклем кеше тәшкил итә[2]. 1937—1938 йылдар осоронда («Оло террор» тип атала) яҡынса 681 мең граждан атып үлтерелә[3][4]. Урбанизация һәм индустриалләштереү процестары һөҙөмтәһендә артабанғы йылдарҙа тыуым әкренләп кәмей бара: әгәр 1925 йылда бер ғаиләгә 6,8 бала тура килһә, 1940 йылда — 4,25, 1955 йылда — 2,8. 1935 йылда Рәсәйҙә дөйөм тыуым коэффициенты 1927 йыл менән сағыштырғанда 40 процентҡа тиерлек түбәнерәк була, ә тәбиғи үҫеш ике тапҡырға тиерлек түбәнерәк[5].

1937 йылдың 6 ғинуарында СССР-ҙа икенсе Бөтә Союз халыҡ иҫәбен алыу үткәрелә. Уның яҡынса һөҙөмтәләре буйынса СССР халҡы 162 млн кеше тәшкил итә (дөрөҫөрәк мәғлүмәттәр буйынса, 163,8 — 164,5 млн кеше). Ул бик ҡатмарлы шарттарҙа үткәрелә (атап әйткәндә, был донъя тарихында бер көнлөк иҫәп алыу була), һөҙөмтәлә халыҡ тулы иҫәпләнмәй (А. Г. Волков иҫәпләүҙәре буйынса — яҡынса 700 мең кеше). Һөҙөмтәлә халыҡ иҫәбен алыу «зыянлы» тип иғлан ителә, уның һөҙөмтәләре йәшерелә, ә уны үткәреүселәр репрессиялана[6][7].

1940 йылда СССР-ға Көнбайыш Белоруссия, Көнбайыш Украина, Бессарабия һәм Балтик буйы илдәре территориялары (22,3 миллион кеше) ҡушыла[8].

СССР халҡы Бөйөк Ватан һуғышы һәм һуғыштан һуңғы 1946—1947 йылдарҙағы аслыҡ осоронда ҙур юғалтыуҙар кисерә. Оборона министрлығында булған мәғлүмәттәргә ярашлы, Дәүләт Думаһы депутаты профессор Е. П. Ишченко баҫтырып сығарған мәғлүмәттәргә ярашлы, донъяның 24 илендә 9 миллион 71 мең 171 совет хәрбиһе һәм 1 миллион 385 мең 860 совет хәрби әсире ерләнгән[9].

1930—1940 йылдар — һуғыштар, аслыҡ һәм күпләп репрессиялар йылдары. СССР-ҙа демографик процестар тураһында мәғлүмәт йәшерелгә, хатта илдең дөйөм халҡы билдәле булмай[10][11].

Сираттағы халыҡ иҫәбен алыу тик 1959 йылда ғына үткәрелә. 1959 йылда СССР-ҙың Бөтә Союз халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса СССР халҡы 208,8 миллион кеше тәшкил итә.

А.Вишневский фекеренсә, әгәр XX быуатта аслыҡ, репрессиялар һәм һуғыштар арҡаһында демографик юғалтыуҙар булмаһа, хәҙерге Рәсәй территорияһында ғына халыҡ һаны 1990 йыл менән сағыштырғанда 126,0 миллионға күберәк булыр ине[12].

Йыл Һаны, кеше[13][14][15][8] Үҙгәрештәр
1897 (ғинуар) (Рәсәй империяһы) 125 640 021[16]
1913 (Рәсәй империяһы Финляндияһыҙ) ↗170 902 00[17]
1920 (ғинуар) ↘137 727 000[8]
1921 (ғинуар) ↗137 795 000[8]
1922 (ғинуар) ↘136 909 000[8]
1923 (ғинуар) ↗137 487 000[8]
1924 (ғинуар) ↗139 969 000[8]
1925 (ғинуар) ↗143 003 000[8]
1926 (17 декабрь) ↗147 027 915[8]
1927 (декабрь) ↗150 478 000[18]
1928 (ғинуар) ↗151 622 000[8]
1929 (ғинуар) ↗154 226 000[19]
1930 (ғинуар) ↗157 432 000[8]
1931 (ғинуар) ↗159 841 000[8]
1932 (ғинуар) ↗161 851 000[8]
1933 (ғинуар) ↗162 902 000[8]
1934 (ғинуар) ↘156 797 000[8]
1935 (ғинуар) ↗158 167 000[8]
1936 (ғинуар) ↗160 134 000[8]
1937 (ғинуар) ↗164 500 000[8]
1938 (ғинуар) ↗165 492 000[8]
1939 (17 ғинуар) ↗170 467 186[20]
1940 (ғинуар) ↗192 598 000[8]
1941 (ғинуар) ↗198 712 700[21]
1941 (июнь) ↘195 392 000[8]
1941 (декабрь) ↘170 000 000[22]
1946 (ғинуар) ↗170 548 000[8]
1950 (ғинуар) ↗179 229 000
1951 (ғинуар) ↗182 321 000[8]
1953 (ғинуар) ↗188 700 000
1959 (15 ғинуар) ↗208 808 000[8]
1970 (15 ғинуар) ↗241 720 000
1979 (17 ғинуар) ↗262 436 227
1985 (ғинуар) ↗276 300 000
1989 (12 ғинуар) ↗286 700 000
1991 (декабрь) ↗294 008 571 +7 308 571
1992 (Совет осоронан һуңғы киңлек) ↘291 810 000[23] -2 198 571
1995 (Совет осоронан һуңғы киңлек) ↗293 073 000[23] +1 263 000
2002 (Совет осоронан һуңғы киңлек) ↘286 877 000[24] -6 196 000
2005 (Совет осоронан һуңғы киңлек) ↘285 000 000[25] -1 877 000
2012 (Совет осоронан һуңғы киңлек) ↗291 466 400 +6 466 400
2013 (Совет осоронан һуңғы киңлек) ↗292 176 767 +710 367
2014 (Совет осоронан һуңғы киңлек) ↘291 731 926 -444 841
2015 (Совет осоронан һуңғы киңлек) ↗292 810 227 +1 078 301
2016 (Совет осоронан һуңғы киңлек) ↗295 259 191 +2 448 964
2017 (Совет осоронан һуңғы киңлек) ↘294 823 965 -435 226
2018 (Совет осоронан һуңғы киңлек) ↗297 336 536 +2 512 571
2019 (Совет осоронан һуңғы киңлек) ↗297 774 741 +438 205
2020 (Совет осоронан һуңғы киңлек) ↗298 776 305 +1 001 534
2021 (Совет осоронан һуңғы киңлек) ▼298 283 135 -493 170

Түбәндә килтерелгән таблицала йыл башына ҡарата СССР халҡы һаны тураһында мәғлүмәт бирелгән. (1913 йылда —йыл аҙағына)[26].

undefined
Йыл СССР халҡы, млн кеше Ҡала халҡы Ауыл халҡы
1897 (Рәсәй империяһы) 124,6 18,4 106,2
1913 (Рәсәй империяһы) 159,2 28,5 130,7
1926 147 26,3 120,7
1939 170,6 56,1 114,5
1940 194,1 63,1 131,0
1950 179 69,6 109,4
1951 181,6 73 108,6
1952 185 77 108
1953 188,1 80,3 107,8
1954 191,6 84,4 107,2
1955 194,4 86,3 108,1
1956 197,9 88,2 109,7
1957 201,4 91,4 110
1958 205 95,7 109,3
1959 208,8 100 108,8
1960 212,4 103,6 108,8
1961 216,3 107,9 108,4
1962 220 111,2 108,8
1963 223,5 114,4 109,1
1964 226,7 117,7 109
1965 229,6 120,7 108,9
1966 232,2 123,7 108,5
1967 234,8 126,9 107,9
1968 237,2 129,8 107,4
1969 239,5 132,9 106,6
1970 241,7 136 105,7
1971 243,9 139 104,9
1972 246,3 142,5 103,8
1973 248,6 146,1 102,5
1974 250,9 149,6 101,3
1975 253,3 153,1 100,2
1976 255,5 156,6 98,9
1977 257,9 157,9 100
1978 260,1 160,6 99,5
1979 262,4 163,6 98,8
1980 264,5 166,2 98,3
1981 266,6 168,9 97,7
1982 268,8 171,7 97,1
1983 271,2 174,6 96,6
1984 273,8 177,5 96,3
1985 276,3 180,1 96,2
1986 278,8 182,9 95,9
1989 286,7 188,8 97,9
1990 288,6 190,6 98,0
1991 290,1 191,7 98,4

СССР республикалары буйынса халыҡ һаны[15][27].

undefined
Республика 1959 1970 1979 1989 1990 1991
СССР 208 827 241 720 262 436 286 731 288 624 290 077
РСФСР 117 534 130 079 137 551 147 400 148 041 148 543
Украина ССР-ы 41 869 47 126 49 755 51 707 51 839 51 944
Белорус ССР-ы 8055 9002 9560 10 200 10 259 10 260
Үзбәк ССР-ы 8106 11 799 15 391 19 905 20 322 20 708
Ҡаҙаҡ ССР-ы 9310 13 009 14 684 16 536 16 691 16 793
Грузин ССР-ы 4044 4686 5015 5443 5456 5464
Әзербайжан ССР-ы 3698 5117 6028 7038 7131 7137
Литва ССР-ы 2711 3128 3398 3690 3723 3728
Молдаван ССР-ы 2884 3569 3947 4338 4362 4367
Латвия ССР-ы 2093 2364 2521 2680 2687 2681
Ҡырғыҙ ССР-ы 2066 2934 3529 4290 4367 4422
Тажик ССР-ы 1980 2900 3801 5109 5248 5358
Әрмән ССР-ы 1763 2492 3031 3288 3293 3376
Төркмән ССР-ы 1516 2159 2759 3534 3622 3714
Эстон ССР-ы 1197 1356 1466 1573 1583 1582

Тыуым

РСФСР-ҙың 100 кешеһенә тыуым һәм сабыйҙар үлеме[28]
Йыл Тыуым Ғүмеренең беренсе йылында вафат булғандар

һаны (1000 сабыйға бүленгән).

1927 49,4 205
1928 48,33 219
1929 46,53 240
1930 43,58 227
1931 42,99 239
1932 39,15 233
Рәсәйҙә 1 ҡатын-ҡыҙға тыуымдың кәмеүе. 1925—2000[29].
Осор Осор башында тыуым һаны 15 йылда тыуым һанының кәмеүе
1925—1940 6,8 2,55
1940—1955 4,25 1,42
1955—1970 2,83 0,86
1970—1985 1,97 +0,08
1985—2000 2,05 0,84
2000 1,21
Элекке союздаш республикаларҙа төп милләт ҡатын-ҡыҙҙарының яңы тыуған (көтөлгән) балаларының уртаса һаны (100 ҡатын-ҡыҙға)[30].
Ҡатын-ҡыҙҙарҙың тыуған йылы
1909—1913 1914—1918 1919—1923 1924—1928 1929—1933 1934—1938 1939—1944 1945—1949 1950—1954 1955—1959 1960—1964
Урыҫтар 321 281 239 227 214 201 194 194 200 198 194
Украиндар 290 263 236 224 222 213 210 209 209 206 199
Белорустар 363 327 292 270 254 238 224 214 211 208 202
Литвалар 293 281 268 244 234 226 218 219 218 210 205
Латыштар 218 211 194 179 179 185 190 207 210 218 212
Эстондар 219 220 205 196 198 200 205 219 222 227 225
Молдавандар 407 408 398 363 338 310 282 271 267 259 242
Грузиндар 334 312 285 279 269 259 250 258 266 270 278
Әрмәндәр 477 435 374 377 356 322 295 285 281 280 281
Әзербайжандар 545 538 525 555 573 538 488 433 397 357 340
Ҡаҙаҡтар 484 501 576 628 670 674 601 488 435 381 357
Ҡырғыҙҙар 511 511 597 682 743 788 724 642 587 518 499
Үзбәктәр 541 552 598 628 705 720 674 631 581 528 513
Тажиктар 642 698 677 720 760 784 744 707 632 562 531
Төркмәндәр 543 559 621 686 747 763 728 712 644 600 583

Этник төркөмдәр

СССР-ҙың этник картаһы
Этник төркөм Иҫәпкә алыу йылы
1926[31] 1939[32] 1959[33] 1970[34] 1979[35] 1989[36]
Иҫәп % Иҫәп % Иҫәп % Иҫәп % Иҫәп % Иҫәп %
Көнсығыш

славяндар

113 725 023 77,3 % 132 977 920 78 % 159 279 997 76,2 % 178 820 141 74 % 189 207 191 72,2 % 199 377 746 69,8 %
Урыҫтар 77 791 124 52,9 % 99 591 520 58,4 % 114 113 579 54,6 % 129 015 140 53,4 % 137 397 089 52,4 % 145 155 489 50,8 %
Украиндар 31 194 976 21,2 % 28 111 007 16,5 % 37 252 930 17,8 % 40 753 246 16,9 % 42 347 387 16,2 % 44 186 006 15,5 %
Белорустар 4 738 923 3,2 % 5 275 393 3,1 % 7 913 488 3,8 % 9 051 755 3,7 % 9 462 715 3,6 % 10 036 251 3,5 %
Балттар 347 539 0,2 % 290 689 0,2 % 4 714 249 2,3 % 5 102 144 2,1 % 5 309 793 2 % 5 553 025 2 %
Литвалар 41 463 – 32 624 – 2 326 094 1,1 % 2 664 944 1,1 % 2 850 905 1,1 % 3 067 390 1,1 %
Латыштар 151 410 0,1 % 114 476 0,1 % 1 399 539 0,7 % 1 429 844 0,6 % 1 439 037 0,5 % 1 458 986 0,5 %
Эстондар 154 666 0,1 % 143 589 0,1 % 988 616 0,5 % 1 007 356 0,4 % 1 019 851 0,4 % 1 026 649 0,4 %
Үҙәк Азия 10 429 583 7,1 % 10 872 278 6,3 % 13 004 209 6,3 % 19 607 300 8,1 % 25 844 301 9,9 % 34 306 926 12 %
Үзбәктәр 3 955 938 2,7 % 4 845 140 2,8 % 6 015 416 2,9 % 9 195 093 3,8 % 12 455 978 4,8 % 16 697 825 5,8 %
Ҡаҙаҡтар 3 968 289 2,7 % 3 100 949 1,8 % 3 621 610 1,7 % 5 298 818 2,2 % 6 556 442 2,5 % 8 135 818 2,8 %
Ҡырғыҙҙар 762 736 0,5 % 884 615 0,5 % 968 659 0,5 % 1 452 222 0,6 % 1 906 271 0,7 % 2 528 946 0,9 %
Тажиктар 978 680 0,7 % 1 229 170 0,7 % 1 396 939 0,7 % 2 135 883 0,9 % 2 897 697 1,1 % 4 215 372 1,5 %
Төркмәндәр 763 940 0,5 % 812 404 0,5 % 1 001 585 0,5 % 1 525 284 0,6 % 2 027 913 0,8 % 2 728 965 1 %
Кавказ 5 095 986 3,5 % 6 678 174 3,9 % 8 418 590 4 % 11 184 388 4,6 % 13 199 075 5,1 % 15 374 680 5,4 %
Әзербайжандар 1 706 605 1,2 % 2 275 678 1,3 % 2 939 728 1,4 % 4 379 937 1,8 % 5 477 330 2,1 % 6 770 403 2,4 %
Грузиндар 1 821 184 1,2 % 2 249 636 1,3 % 2 691 950 1,3 % 3 245 300 1,3 % 3 570 504 1,4 % 3 981 045 1,4 %
Әрмәндәр 1 568 197 1,1 % 2 152 860 1,3 % 2 786 912 1,3 % 3 559 151 1,5 % 4 151 241 1,6 % 4 623 232 1,6 %
Башҡалар 8 002 282 5,4 % 9 659 773 5,7 % 12 399 881 6,1 % 13 594 778 5,7 % 14 002 349 5,3 % 14 544 393 5,1 %
Молдавандар 278 905 0,2 % 260 418 0,2 % 2 214 139 1,1 % 2 697 994 1,1 % 2 968 224 1,1 % 3 352 352 1,2 %
Йәһүдтәр 2 672 499 1,8 % 3 028 538 1,8 % 2 267 814 1,1 % 2 099 833 0,9 % 1 761 724 0,7 % 1 378 344 0,5 %
Немецтар 1 238 549 0,8 % 1 427 232 0,8 % 1 619 655 0,8 % 1 846 317 0,8 % 1 936 214 0,7 % 2 038 603 0,7 %
Татарҙар 3 029 995 2,1 % 4 313 488 2,5 % 4 917 991 2,4 % 5 783 111 2,4 % 6 185 196 2,4 % 6 648 760 2,3 %
Поляктар 782 334 0,5 % 630 097 0,4 % 1 380 282 0,7 % 1 167 523 0,5 % 1 150 991 0,4 % 1 126 334 0,4 %
Ҡалғандар 9 437 502 6,4 % 10 078 259 5,9 % 11 009 724 5,3 % 13 411 383 5,5 % 14 521 945 5,5 % 16 585 741 5,8 %
Бөтәһе 147 037 915 100 % 170 557 093 100 % 208 826 650 100 % 241 720 134 100 % 262 084 654 100 % 285 742 511 100 %

Шулай уҡ ҡарағыҙ

Иҫкәрмәләр

  1. ↑ Демографические катастрофы XX века
  2. ↑ Постановление ГД ФС РФ от 02.04.2008 № 262-5 ГД "О заявлении государственной думы федерального собрания российской федерации "памяти жертв голода 30-х годов на территории СССР". duma.consultant.ru. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 5 февраль 2019.
  3. ↑ Справки 1 спецотдела МВД СССР о количестве арестованных и осужденных в период 1921–1953 гг // Фонд Александра Н. Яковлева.
  4. ↑ Историко-документальная выставка "ХХ съезд КПСС. Преодоление..." Архивы России. portal.rusarchives.ru. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 24 ноябрь 2019.
  5. ↑ А. Вишневский. Демография сталинской эпохи
  6. ↑ Волков А. Г. Перепись населения 1937 года: вымыслы и правда // Экспресс-информация. Серия «История статистики». Выпуск 3—5 (часть II). — М., 1990. — C. 6—63
  7. ↑ Блюм А., Меспуле М. Бюрократическая анархия: статистика и власть при Сталине. Пер. с фр. — М.: РОССПЭН, 2006
  8. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 Андреев Е. М., et al., Население Советского Союза, 1922—1991. Москва, Наука, 1993. ISBN 5-02-013479-1
  9. ↑ Ищенко Е. П. Беседы с математиком и философом на фоне недавнего прошлого. — М.: Московская государственная юридическая академия, 2009. — Т. 1. — С. 353.
    Примечание: названия 24 стран не указаны, состав похороненных не раскрыт (являются ли они и в каком количестве: погибшими в боевых действиях, умершими от болезней или несчастных случаев или по иным причинам)
  10. ↑ Демографические катастрофы как норма жизни
  11. ↑ Время большой лжи
  12. ↑ Вишневский А. (ред). Демографическая модернизация России: 1900-2000. — Новое издательство, 2006. — С. 406—444.
  13. ↑ Народное хозяйство СССР в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг. — М.: Госкомстат СССР, 1990(недоступная ссылка)
  14. ↑ Народное хозяйство СССР в 1960 году, — М.: Госстатиздат ЦСУ СССР, 1961
  15. ↑ 1 2 Народное хозяйство СССР в 1990 году, — М.: Финансы и статистика, 1991
  16. ↑ Результаты первой всеобщей переписи населения Российской империи 1897 г. на Демоскоп.ру
  17. ↑ Россия 1913 год. Статистико-документальный справочник | Проект «Исторические Материалы»
  18. ↑ http://www.ras.ru/FStorage/download.aspx?Id=52d2ba5b-6d08-4aef-afc2-1787dc4f3257
  19. ↑ Араловец Н. А. Потери населения советского общества в 1930-е годы
  20. ↑ Таблицы с предварительными итогами переписи населения 1939 года. (1939).
  21. ↑ Справка с численностью населения СССР на 1 января 1941 года. Стат Управление Госплана СССР (22 апрель 1941).
  22. ↑ Ориентировочный расчет численности населения СССР на 1 декабря 1941 г. (без территории временно занятых на эту дату немцами). (1942).
  23. ↑ 1 2 О. Д. Захарова Демографические процессы в Российской Федерации и странах нового зарубежья // Социологические исследования, 1997. C. 60—69.
  24. ↑ Михаил Тульский Десятилетие после распада СССР: адекватны ли источники информации о численности населения? // Демоскоп Weekly
  25. ↑ Шломо Громан Прогноз: население постсоветского пространства уменьшится к 2025 году на 13 млн
  26. ↑ Россия 1913 год, (Статистико-документальный справочник)
  27. ↑ Всесоюзная перепись населения 1959 года. Национальный состав населения по республикам СССР
  28. ↑ Прохоров Б.Б. Здоровье населения России в прошлом, настоящем и будущем. cyberleninka.ru. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 25 сентябрь 2022.
  29. ↑ Демография сталинской эпохи Рождаемость: великий перелом
  30. ↑ Леонид Дарский. Ожидаемое число детей у женщин разных национальностей и перспективы рождаемости в населении бывшего СССР = Неопубликованная статья Л.Е. Дарского. Доклад, подготовленный для международного семинара "Population of the former USSR in the 21st century" (29 September - 2 October 1992, Amsterdam, The Netherlands). // Демоскоп Weekly : сайт. — 21 февраля - 6 марта 2005. — № 191—192.
  31. ↑ Nationalities in 1926 and 1937 — Seventeen Moments in Soviet History
  32. ↑ Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей
  33. ↑ Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей
  34. ↑ Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей
  35. ↑ Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей
  36. ↑ Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей

Әҙәбиәт

Һылтанмалар

Тема буйынса өҫтәмә

Категориялар