СССР етәкселәре исемлеге

СССР-ҙың Төп ҡанунына ярашлы, бер нисә тиҫтә йыл дауыамында илдең юғары власть органы булып коллегиаль органдар тора:

• 1992 йылдың 30 декабрендә дәүләт ойошторолғандан алып 1924 йылда Конституция ҡабул ителгәнгә тиклем (СССР-ҙың ойошторолоуы тураһындағы килешеүгә ярашлы^[1]) —
  • Советтар съезы,
  • съездар араһында — СССР-ҙың Үҙәк Башҡарма Комитеты,
  • съезд сессиялары араһында — 19 ағзанан торған СССР Үҙәк Башҡарма Комитет Президиумы,
  • СССР Үҙәк Башҡарма Комитет Президиумы ағзалары араһынан һайланған СССР Үҙәк Башҡарма Комитеты рәйестәре — һәр дүрт союздаш республиканан берәр;
• 1924 йылдың 31 ғинуарынан 1936 йылда яңы Конституция ҡабул иткәнгә тиклем (1924 йылғы СССР Конституцияһына ярашлы^[2]):
  • Советтар съезы,
  • съездар араһында — Союз Советынан һәм Милләттәр Советынан торған СССР-ҙың Үҙәк Башҡарма Комитеты,
  • съезд сессиялары араһында — Союз Советы һәм Милләттәр Советы Президиумдарының барлыҡ ағзалары ла ингән 19 ағзанан торған СССР Үҙәк Башҡарма Комитет Президиумы,
  • СССР Үҙәк Башҡарма Комитет Президиумы ағзалары араһынан һайланған СССР Үҙәк Башҡарма Комитеты рәйестәре Председатели — һәр дүрт союздаш республиканан берәр;
• 1936 йылдың 5 декабренән алып 1977 йылда яңы Конституция ҡабул иткәнгә тиклем (1936 йылғы СССР Конституцияһына ярашлы^[3]):
  • Ике: Союз Советы һәм Милләттәр Советынан торған СССР Юғары Советы,
  • сессиялар араһында — СССР Юғары Советы Президиумы Рәйесе, уның 15 урынбаҫарынан торған СССР Юғары Советы Президиумы — һәр союздаш республиканан берәр һәм СССР Юғары Советы Президиумының 20 ағзаһы;

• 1977 йылдың 7 октябрендә ҡабул ителгән яңы Конституциянан алып уға 1988 йылдың 1 декабрендә үҙгәрештәр индергәнгә тиклем (1977 йылғы СССР Конституцияһына ярашлы^[4]):
  • Ике: Союз Советы һәм Милләттәр Советынан торған СССР Юғары Советы,
  • сессиялар араһында — СССР Юғары Советы Президиумы Рәйесе, Рәйестең Беренсе һәм 15 урынбаҫарынан торған СССР Юғары Советы Президиумы — һәр союздаш республиканан берәр, Президиум Секретары һәм СССР Юғары Советы Президиумының 21 ағзаһы (1981 йылдан башлап Президиум составына шулай уҡ СССР Хөкүмәте ағзалары ла инә ала^[5]).

1977 йылғы СССР Конституцияһына артабан үҙгәрештәр индереү һөҙөмтәһендә илдең коллегиаль юғары власть органы һәм юғары вазифалар түбәндәгесә билдәләнә:

• СССР-ҙың Төп Ҡанунына 1988 йылдың 1 декабрендә индерелгән үҙгәрештәрҙән алып 1990 йылдың 14 мартында индерелгән үҙгәрештәргә тиклем^[6]:
  • СССР Халыҡ депутаттары съезы — СССР-ҙың иң юғары дәүләт власы органы,
  • СССР Юғары Советы Рәйесе — СССР-ҙың «юғары вазифа биләгән шәхесе»;
• 1990 йылдың 14 мартында СССР-ҙың Төп Ҡанунына үҙгәрештәр индерелгәндән һуң һәм 1991 йылдың 26 декабрендә СССР тарҡалғанға тиклем^[7]:
  • СССР Халыҡ депутаттары съезы — СССР-ҙың иң юғары дәүләт власы органы,
  • СССР Президенты — «Совет дәүләте башлығы».

СССР-ҙа Коммунистар партияһының етәксе ролен иҫәпкә алып, фатик рәүештә дәүләт менән партияның үҙәк органдары, тәү сиратта, Үҙәк Комитеттың Генераль секретары һәм Политбюро идара итә^[8]. Шуныһы ҡыҙыҡ — ғәҙәттә СССР етәкселәре араһында иҫкә алынған Владимир Ленин рәсми рәүештә СССР-ҙың коллегиаль власть органдарында ла етәксе булмай, партия менән дә идара итмәй. Бөйөк Октябрь революцияһынан һуң, барлыҡ ғәмәлдәге власть Ленин етәкләгән СССР Халыҡ комиссарҙары советында (1917 йылдың октябренән 1923 йылдың июленә тиклем — РСФСР Халыҡ комиссарҙары советы)^[9] туплана.

Яҡынса 1922 йылдың майынан Ленин ҡаты ауырый, партияла уның урынын КПСС Үҙәк Комитеты Политбюроһы ағзалары «триумвираты»: Иосиф Сталин, Лев Каменев һәм Григорий Зиновьев ала^[10].

Коммунистар партияһының генераль секретары вазифаһы 1922 йылдың апрелендә булдырыла һәм уны тиҙҙән рәсми рәүештә, яҡынса күҙаллауҙар буйынса, Лениндың тәҡдиме менән, Сталин биләй^[11]. 1930 йылдар башында Сталин Алексей Рыковтан, Никола Бухариндан, Михаил Томскийҙан торған "уң оппозиция"нан ҡотолғас, СССР-ҙа генсек вазифаһы ғәмәлдә иң юғарыһы булып ҡала, ә Иосиф Сталин, бик күп баһалауҙар буйынса, был ваҡытҡа сикһеҙ власҡа тиерлек эйә була^[11][12].

Сталин үлгәндән һуң күптәр Минитсрҙар Советы рәйесе вазифаһында булған Геогий Маленковты ил лидеры итеп ҡабул итә. Аныҡлап әйткәндә, 1953 йылда СССР Юғары Советы сессияһында Маленковтың доклады программа документы итеп ҡабул ителә^[13][14].

Артабан партияның етәксе посын Никита Хрущёв биләй^[14], һуңынан тәүҙә беренсе, аҙаҡ инде генераль секретарь статусында Леонид Брежнев, Юрий Андропов, Константин Черненко эшләй. СССР-ҙың һуңғы етәксеһе КПСС Үҙәк Комитетының һуңғы генераль секретары һәм тарихта СССР-ҙың беренсе президенты Михаил Горбачёв була^[15].

• Калинин Михаил Иванович (30 декабрь 1922 йыл — 12 ғинуар 1938 йыл) — РСФСР-ҙан
• Петровский Григорий Иванович (30 декабрь 1922 йыл — 12 ғинуар 1938 йыл) — Украина ССР-ынан
• Червяков Александр Григорьевич (30 декабрь 1922 йыл — 16 июня 1937 йыл) — Белорус ССР-ынан
• Стакун Михаил Иосифович (17 июнь 1937 йыл — 14 ноябрь 1937 йыл) — Белорус ССР-ынан
• Нариманов Нариман Кербалаи Наджаф оглы (30 декабрь 1922 йыл — 19 март 1925) — Кавказ аръяғы Совет Федератив Социалистик Республикаһынан
• Мусабеков Газанфар Махмуд оглы (21 май 1925 йыл — 12 ғинуар 1938 йыл) — Кавказ аръяғы СФСР-ынан
• Айтаков Недирбай (21 мая 1925 йыл — 21 июль 1937 йыл) — Төркмән ССР-ынан
• Ходжаев Файзулла Губайдулла улы (21 май 1925 йыл — 17 июнь 1937 йыл) — Үзбәк ССР-ынан
• Максум (Лутфуллаев) Нусратулло (18 март 1931 йыл — 4 ғинуар 1934 йыл) — Тажик ССР-ынан
• Рахимбаев Абдулло Рахимбай улы (4 ғинуар 1934 йыл — 7 сентябрь 1937 йыл) — Тажик ССР-ынан^[16]

• Калинин Михаил Иванович (17 ғинуар 1938 йыл — 19 март 1946 йыл) — «Бөтә союз старостаһы» ҡушаматын ала^[17]

• Шверник Николай Михайлович (19 март 1946 йыл — 15 март 1953 йыл)

• Ворошилов Климент Ефремович (15 март 1953 йыл — 7 май 1960 йыл)

• Брежнев Леонид Ильич (7 май 1960 йыл — 15 июль [[1964 йыл])

• Микоян Анастас Иванович (15 июль 1964 йыл — 9 декабрь 1965 йыл)

• Подгорный Николай Викторович (9 декабрь 1965 йыл — 16 июнь 1977 йыл)

• Брежнев Леонид Ильич (16 июнь 1977 йыл — 10 ноябрь 1982 йыл) — тарихта беренсе тапҡыр дәүләттең рәсми һәм рәсми булмаған етәксеһе тап килә

• Кузнецов Василий Васильевич (10 ноябрь 1982 йыл — 16 июнь 1983 йыл) — СССР Юғары Советы Президиумы Рәйесе вазифаһын башҡарыусы

• Андропов Юрий Владимирович (16 июнь 1983 йыл — 9 февраль 1984 йыл)
• Кузнецов Василий Васильевич (9 февраль [[1984 йыл] — 11 апрель 1984 йыл) — СССР Юғары Советы Президиумы Рәйесе вазифаһын башҡарыусы
• Черненко Константин Устинович (11 апрель 1984 йыл — 10 март 1985 йыл)
• Кузнецов Василий Васильевич (10 март 1985 йыл — 2 июль 1985 йыл) — СССР Юғары Советы Президиумы Рәйесе вазифаһын башҡарыусы
• Громыко Андрей Андреевич (2 июль [[1985 йыл] — 1 октябрь [[1988 йыл])

• Горбачёв Михаил Сергеевич (1 октябрь 1988 йыл — 1 декабрь 1988 йыл)^[16]

• Горбачёв Михаил Сергеевич (1 декабрь 1988 йыл — 15 март 1990 йыл)^[16]

• Горбачёв Михаил Сергеевич (15 март 1990 йыл — 25 декабрь 1991 йыл)^[16][18]

СССР менән идара иткән етәкселәрҙең иң киң таралған исемлеге булып шартлы рәүештә «ете юлбашсы» тип аталған исемлек һанала^[19]. Әммә Иосиф Сталин үлгәндән һуң КПСС Үҙәк Комитетының беренсе секретары итеп Никита Хрущёв тәғәйенләнгәнгә тиклем сәйәси системала Георгий Маленковтың өлөшөн билдәләгәндә, уны күптәр шул осорҙа илдең рәсми лидеры тип ҡабул итә^[13][14][20].

№	Рәсем	Исем-шәрифе (йәшәгән йылдары)	Осор	Мөҙҙәт	Вазифа
1		[[Ленин (Ульянов) Владимир Ильич]] (1870—1924)	30 декабрь 1922 йыл[1] — 21 ғинуар 1924 йыл[10]	1 йыл 22 көн	РСФСР Халыҡ комиссарҙары советы рәйесе (27 октябрь (9 ноябрь) 1917 йыл — 21 ғинуар 1924 йыл)[18] СССР Халыҡ комиссарҙары советы рәйесе (6 июль 1923 йыл — 21 ғинуар 1924 йыл)[10]
2		Сталин Иосиф Виссарионович (1878—1953)	ғинуар 1924[10] — 5 март 1953 йыл[21][13]	29 йыл 1 ай 12 көн	РКП(б)-ВКП(б) Үҙәк Комитетының генераль секретары (3 апрель 1922 йыл — 10 февраль 1934 йыл)[18] КПСС Үҙәк Крмитеты Секретариаты (10 февраля 1934 — 5 марта 1953)[18] СССР Министрҙар Советы Рәйесе (15 март 1946 йыл — 5 март 1953 йыл)[14]
3		Маленков Георгий Максимилианович (1901—1988)	5 март 1953 йыл[13] — 7 сентябрь 1953 йыл[14]	6 ай 2 көн	КПСС Үҙәк Комитеты Секретариаты (22 май 1939 йыл — 6 май 1946 йыл) (1 июль 1948 йыл — 14 март 1953 йыл)[18] СССР Министрҙар Советы Рәйесе (5 март 1953 йыл — 8 февраль 1955 йыл)[14]
4		Хрущёв Никита Сергеевич (1894—1971)	7 сентябрь 1953 йыл — 14 октябрь 1964 йыл[14]	11 йыл 1 ай 7 көн	КПСС Үҙәк Комитетының Беренсе секретары (7 сентябрь 1953 йыл — 14 октябрь 1964 йыл)[18] СССР Министрҙар Советы Рәйесе (27 март 1958 йыл — 15 октябрь 1964 йыл)[14]
5		Брежнев Леонид Ильич (1906—1982)	14 октябрь 1964 йыл — 10 ноябрь 1982 йыл	18 йыл 27 көн	Беренсе (һуңынан - Генераль) КПСС Үҙәк Комитеты секретары (14 октябрь 1964 йыл — 10 ноябрь 1982 йыл)[18] СССР Юғары Советы Президиумы Рәйесе (16 июнь 1977 йыл — 10 ноябрь 1982 йыл)[16]
6		Андропов Юрий Владимирович (1914—1984)	12 ноябрь 1982 йыл — 9 февраль 1984 йыл	1 йыл 2 ай 28 көн	КПСС Үҙәк Комитетының Генераль секретары (12 ноябрь 1982 йыл — 9 февраль 1984 йыл)[18] СССР Юғары Советы Президиумы Рәйесе (16 июнь 1983 йыл — 9 февраль 1984 йыл)[16]
7	Файл:Черненко Константин Устинович, партия билеты (cropped).jpg	Черненко Константин Устинович (1911—1985)	13 февраль 1984 йыл — 10 март 1985 йыл	1 йыл 25 көн	КПСС Үҙәк Комитетының Генераль секретары (13 февраль 1984 йыл — 10 март 1985 йыл)[18] СССР Юғары Советы Президиумы Рәйесе (11 апрель 1984 йыл — 10 март 1985 йыл)[16]
8		Горбачёв Михаил Сергеевич (1931—2022)	11 март 1985 йыл — 25 декабрь 1991 йыл	6 йыл 9 ай 14 көн	КПСС Үҙәк Комитетының Генераль секретары (11 март 1985 йыл — 24 август 1991 йыл)[18] СССР Президенты[22] (15 март 1990 йыл — 25 декабрь 1991 йыл)[18]