Башҡорт халҡының йолалары

Башҡорттарҙың үҙҙәрен тотошонда тыйылыуҙар күп. Мәҫәлән, ҡышын ер йоҡлай, шуға был ваҡытта уны ҡаҙырға ярамай, оҙаҡ ятыуҙан ергә береккән ташҡа тейергә ярамай. Һул ҡул ауыр ҡул тип иҫәпләнгән. Шуға ниндәйҙер эшкә изге башланғыс һәм еңел эшләнеш юрап, уң ҡулдан тотонғандар: ризыҡ өләшкәндә лә, ризыҡ ашалып бөткәс тә хужа аш йәки аҙыҡ һалынған һауыттарҙы уң ҡулы менән таратҡан һәм алған. Ә һул ҡул менән, мәҫәлән, танауҙы һемгергәндәр.

Зыянлы тылсымға эйә, тип иҫәпләнгәнлектән, ҡатындарға ирҙәрҙең (хатта малайҙарҙың) юлын ҡыйыу, мәсеткә йөрөү, зыяратҡа барыу тыйылған.

Мәсеткә ингәндә, һәр башҡорт, башҡа мосолман кеүек үк, тупһаны уң, ә сыҡҡанда — һул аяғы менән ашаҡлап сығырға тейеш. Мәсеттәрҙә ишектәрҙе ябыу, бысраҡ майлы шәмдәр ҡулланыу, бәләкәй балаларҙы килтереү һ.б. тыйылған^[3].

Ашауға ҡағылышлы тыйыуҙар: иҫерткес эсемлектәр эсеү, сусҡа ите һәм үләкһә ите ашау, икмәкте бысаҡ менән телеү (һындырып ашарға ҡушылған), ике бармаҡ менән аҙыҡ тотоу (кәмендә — өс бармаҡ). Ураҙа айында көндөҙ ризыҡ ҡабул итеү һәм эсеү тыйылған, төкөрөк йотоу ғына мөмкин тип иҫәпләнгән. Ауырыуҙар һәм балаларҙан башҡалар, ваҡытында ураҙа тота алмаһа, бына башҡа ваҡытта ғәмәлләргә тейеш булған.

Башҡорттар ҡатындарына йомшаҡ, иғтибарлы булған. Ғаилә тыныслығы күп осраҡта ҡатындан торған. Ҡыҙҙарҙы бәләкәйҙән тыйнаҡ, сабыр, баҫалҡы итеп тәрбиәләгәндәр. Ирле ҡатындар баштарына яулыҡ ябынып йөрөргә, ирҙәре янында сит кешеләр менән һөйләшмәҫкә һәм уларҙың ҡайҙа булыуын, ни эшләп йөрөүен һорашмаҫҡа тейеш булған. Ҡатындарға ситтәр янында ирҙәренә күрһәтмәләр биреү тыйылған^[1].

Ҡатындың иренә хыянаты ҙур гөнаһ тип иҫәпләнгән, ә ирҙәр өсөн бындай тыйыуҙар булмаған. Ире, тәүге ҡатыны менән кәңәшләшеп килешһә, икенсегә лә ҡатын ала алған. Әгәр ире үлеп китһә, исеме сыҡмаһын тип, тол ҡатынды иренең ҡустыһына димләгәндәр. Ҡалым тулайым түләнелмәй ҡалып, ҡатын кеше үлеп китһә, уның атаһы, ҡатынһыҙ ҡалған иргә (кейәүенә) үҙенең башҡа ҡыҙын биргән. Был осраҡта ҡалым хаҡы кәметелгән.

Яңы өйләнешкән йәштәр ата-әсәләренә һирәк күренергә тырышҡан. Кейәү кеше килгәндә, ҡыҙҙың ата-әсәләре лә, өйҙән ваҡытлыса сығып китер булған һ.б. Бындай саҡтарҙа ҡалымдың түләнеп бөтөүе лә иҫәпкә алынған.

Ғаиләләге мөнәсәбәттәргә ҡағылышлы йолалар, әлбиттә, хәҙерге ваҡытта үҙгәрештәр кисерә, бары тик ауылдарҙа ғына уларҙың ҡайһы бер өлөштәре һаҡланып ҡала килә^[4].

Башҡорт ғаиләләрендә олатай һәм оләсәйҙәргә айырым ихтирам күрһәткәндәр. Башҡорттар ата-бабаларының исемдәрен ете быуынға тиклем белергә тейеш, тип иҫәпләнгән.

Ғөрөф-ғәҙәттәрҙе һаҡлау, төрлө байрамдар ойоштороу, көсөргәнешле хәлдәрҙе көйләп ебәреү һ.б. ололар өлөшөнә төшкән. Йәштәр һәр эштең уңышлы барып сығырына уларҙан фатиха алған.

Мосолман йолаларына ярашлы, үлгән кешене туғандары ҡәҙер-хөрмәт менән шул көндә үк, йә икенсе көнөнә (ҡояш байығанға тиклем) ергә тапшырырға, уны иҫкә алып йыназа уҡытырға тейеш.

Ерләүҙең үҙ тәртиптәре бар: мәйете өс тапҡыр йыуыу, мәйет күлдәген кейҙереү — кәфенгә төрөү, доға уҡыу, үҙенсәлекле итеп ҡәбер ҡаҙыу, мәйетте тейешле тәртиптә күмеү (ләхет алыу, йәрмә). Мосолмандар мәйетте табутһыҙ күмә.

Башҡорттарҙың мәйетте ерләгәндә «Аят уҡыу», мәрхүмде иҫкә алғанда — «өсөн», «етеһен», «ҡырҡын» һ.б. уҡытыу тигән йолалар бар. Шулай уҡ яңы өйҙә йәшәй башлағанда ла, алыҫ юлға сыҡҡанда ла аят уҡыла.

Балаларға һөйөү, ғаиләне ишәйтеү теләге — башҡорттарҙа ғәҙәти күренеш. Баланың тәбиғи юл менән донъяға килеүе күп төрлө йолалар менән оҙатылған. Йөклө ҡатындарҙың бар теләктәрен үтәргә тырышҡандар, улар ауыр эштән баш тарта алған. Уларға, йөклө саҡта, йәмһеҙ нәмәләргә ҡарау тыйылған — тик матур күренештәрҙе генә күрергә тейеш булғандар.

Бала тыуған ваҡытта атай кешенең бала тыуыуына ҡыуаныу йолаһына иғтибар биргәндәр. Атай кеше «Тиҙерәк еңел ҡотол, ҡатыным». Бала табыусы ҡатын алдында буш тоҡ һелкеткәндәр, уны тиренән яһалған буш һауыт менән һуҡҡылағандар. Атай кешене тәүләп һөйөнсөләүсегә бүләк биргәндәр. Ғаиләлә бишек туйы тип аталған йола байрамы башланған^[1].

Башҡорттар үҙ йолаларын быуындан-быуынға балаларына тапшырған^[2].

Балаларына тыуыу ваҡытын белдергән исем ҡушыу ҙа башҡорт йолаларының береһе: Ейән, Кинйә һ.б.

Башҡорттарҙың йомартлығы һәм ҡунаҡсыллығы үҙенсәлекле. Улар саҡырылған ҡунаҡтарға ла, саҡырылмай килгәндәренә лә берҙәй алсаҡлыҡ күрһәткән.

Саҡырылмаған ҡунаҡтарға башҡорттар айырыуса хөрмәтле. Уларҙың уйынса, өйгә инеүсе ҡиәфәтендә Хоҙай Тәғәлә үҙе, йә Уның тарафынан ебәрелгән пәйғәмбәр булыуы мөмкин. Шуға ла, килеүсегә ҡунаҡсыллыҡ күрһәтмәү, уны ҡундырып сығармау оло гөнаһ тип иҫәпләнгән. «Хоҙай ризығын шайтан ғына йәлләй», — тигән башҡорт мәҡәле лә бар. Ҡунаҡ килгәс, башҡорттар иң яҡшы ризыҡтарынан өҫтәл әҙерләргә тотонған. Ҡунаҡҡа өс көн буйы хөрмәт күрһәтелгән^[1].

Башҡорт, һыйыры ҡыҫыр ҡалмаһын өсөн, өҫтәленә үҙенең һөт аҙыҡтарын ҡуйырға, ә ҡунаҡтар хужаның һөт ризыҡтарын ашарға тейеш булмаған.

Ҡунаҡтарға аш алдынан, итле аштан һуң, ҡайтыр алдынан ҡулын йыуыу мотлаҡ булған. Ашарҙан алда ауыҙ сайҡау ҙа тейешле һаналған.

Хушлашҡанда ҡунаҡтарға ғәҙәти генә бүләктәр бирелгән. Хужа кеше, ҡунаҡтарҙың табындағы ризыҡ менән һыйлана алмаған имсәк балаһын айырыуса бүләкләргә тырышҡан, сөнки күккә ҡарап ятҡан бәләкәстең ҡарғауы ихтимал тип иҫәпләнгән^[2].

Башҡорттарҙа һәр бер эште бергәләшеп-өмәләп эшләү йолаһы йәшәп килә. Уның күп ерҙәрҙә бик яҡшы һаҡланған һәм бөгөнгө көндәрҙә лә ҡулланылғандырының миҫалы — «Ҡаҙ өмәһе»^[5].

Ҡаҙ өмәһен, ҡар ятҡас, көҙ аҙағында йә ҡыш башында үткәрелә. Өмәгә ҡыҙҙарҙы, йәш ҡатындарҙы (килендәрҙе) саҡыралар^[2]. Ҡоштарҙың түшкәһен эшкәрткәс, уларҙы йылғала (йәки күлдә) сайҡайҙар. Йылғаға барғанда «Ҡаҙ юлы» тигән йола ла үтәлә — балалар, йөнөнән һыҙырып алынған ҡауырһындарҙы, юл буйына ырғыта бара, ҡатындар, киләһе йылға ла ҡаҙҙар күп булһын, ошо юлдан оҙон итеп теҙелешеп йөрөһөн тигән теләктәр әйтә. Байрамда йырҙар йырланыла, парлап та, яңғыҙ ҙа бейеүҙәр башҡарыла, таҡмаҡтар әйтелә. Сәй табынына ҡаҙ майы менән майланған ҡоймаҡ бирелә. Кисен байрам өҫтәленә ҡаҙ итенән аш, бешерелгән баш-тояҡтар, ҡаҙҙың эс-бауырҙарынан бәлеш, шулай уҡ буҙа, бал, сәк-сәк, бауырһаҡ һәм ҡоймаҡ ултыртталар.

Яҙғы сәсеү эштәре башланғанға тиклем Ҡарға туйы^[6], баҫыу эштәре тамамланғас, Һабантуй байрамы^[7][2] уҙғарыла.

Төрлө дәүләт, дини, ҡала һәм район көндәрен, шулай уҡ календарҙа билдәләнгән төрлө байрамдарҙы билдәләү ҙә башҡорт халыҡ йолалары араһында үҙ урындарын алған^[1]..