Рус телендәге версияМахсус проекттар
Телде алмаштырырға
РУВИКИ ТУРАҺЫНДА

Ҡырым тәбиғәт ҡурсаулығы

Ҡырым милли паркы (рус. Кры́мский национа́льный парк) — Ҡырымдағы айырыуса һаҡланыусы тәбиғәт биләмәһе.

Ҡырым ҡурсаулығы составына 5 урман хужалығы һәм Раздольненск орнитология бүлексәһе инә, уларҙың дөйөм майҙаны 44 175 гектар.

Администрацияһы Ҡырым ҡалаһы, Алушта урамы. Партизан урамы, 42 адресы буйынса урынлашҡан.

Тарихы

Ҡырым милли паркы[1] (Ҡырым ҡурсаулығы[2]) — Ҡырымда иң боронғоларҙың береһе. 1913 йылда «Император һунарсылары ҡурсаулығы» булдырыла һәм ҡурсаулыҡ ойоштороу башы һанала. Ул ваҡытта батша һунар заказнигы өсөн егерь хеҙмәте ойошторола, ә Оло Чучель тауында Ҡырымға килтерелгән хайуандарҙы күрһәтеү өсөн урман участкалары бүленә.

1917 йылдың 1 майында Симферополдә Таврия урмансылар һәм урман техниктары союзының беренсе съезы элекке Ҡырым батша һунарсылығы яҙмышы тураһында мәсьәлә ҡуя һәм уның урынында милли ҡурсаулыҡ булдырырға тәҡдим итә. В. Э. Мартино башҡа белгестәр менән бергә Ҡырым ҡурсаулығы тураһында положение әҙерләй, уны 1919 йылдың 10 мартында Ҡырым крайы хөкүмәтенең Министрҙар советы тарафынан раҫлана[4].

Ҡырымда Совет власы урынлаштырылғандан һуң, 1923 йылдың 30 июлендә РСФСР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советы декреты менән батша заказнигы урынында майҙаны 16 мең гектарҙан ашыу булған ҡурсаулыҡ төҙөлә. Һуңыраҡ 1923 йылда уның майҙаны 23 мең гектарға тиклем киңәйә. Бында ғилми-тикшеренеү эштәре ойошторола — метеостанция, лаборатория, тәбиғәт музейы барлыҡҡа килә.

1935 йылдың апрелендә ҡурсаулыҡҡа В. В. Куйбышев[5] исеме бирелә.

Бөйөк Ватан һуғышына тиклем һәм һуғыш осоронда ҡурсаулыҡ директоры А. В. Мокроусов[6] була.

1941 йылға ҡурсаулыҡ территорияһында 29 төр имеҙеүсе һәм 135 төр ҡош теркәлгән, шул иҫәптән 250 болан, 4 мең мышы, 500 муфлон[7] 14 зубробизон.

1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында ҡурсаулыҡ территорияһында тиҫтәләгән ҙур һәм йөҙҙәрсә ваҡ алыштар була[8]. Һөҙөмтәлә ҡурсаулыҡ янғындарҙан ныҡ зыян күрә (1,5 мең гектарҙан ашыу ҡурсаулыҡ урманы һәләк була), зубр тулыһынса юҡ ителә, болан, мышы һәм башҡа хайуандар күпләп һәләк була, ғилми база һәм музей юҡҡа сыға. Әммә 1944 йылда Ҡырым азат ителгәндән һуң ҡурсаулыҡ тергеҙелә башлай. Уның майҙаны 30,3 мең гектарға тиклем арттырыла.

1949 йылда Ҡара диңгеҙҙең төньяҡ өлөшөндә, Каркинит ҡултығының түбәнге яры буйындағы утрауҙарҙа, «Аҡҡош утрауҙары» (рус. Лебяжьи острова (заповедник))ҡурсаулығының филиалы асыла. Ул «ҡанатлылар батшалығы» булараҡ билдәле[9].

1956 йылда ҡурсаулыҡ В. В. Куйбышев[5] исемендәге Ҡырым дәүләт ҡурсаулыҡ-һунарсылыҡ хужалығы тип үҙгәртелә. Ул СССР-ҙың юғары дәрәжәле чиновниктарының һәм социалистик лагерь илдәре вәкилдәренең һунар итеү урынына әүерелә[10].

2014 йылдың мартында, Ҡырым Рәсәй Федерацияһына ҡушылғандан һуң, Ҡырым Республикаһы Дәүләт Советы һәм уның президиумы ҡурсаулыҡты дәүләт милкенә әйләндереү тураһында ҡарар ҡабул итә[11][12]. Ҡурсаулыҡ тәүҙә Ҡырым Республикаһының Урман һәм һунарсылыҡ хужалығы буйынса дәүләт комитеты ҡарамағына[13], ә һуңынан РФ Президентының эштәр идаралығы ҡарамағына тапшырыла[14][15]. 2018 йылда ҡурсаулыҡ территорияһы Ҡырым милли паркына һәм Аҡҡош утрауҙары дәүләт тәбиғәт ҡурсаулығына бүленә[16].

Тәбиғәт музейы һәм дендрозоопарк

44°40′49″ с. ш. 34°23′46″ в. д.GЯO

Алуштала ҡурсаулыҡ зонаһы идаралығы ҡарамағында тәбиғәт музейы һәм дендрозоопарк булдырылған. Хайуандар вольерҙарҙа тотола. Экскурсияға килеүселәрҙе типик һәм уникаль тау-урман тәбиғәт комплекстары, үҫемлектәрҙең һәм хайуандарҙың һирәк төрҙәре менән таныштыралар. Ҡурсаулыҡ территорияһында ойошҡан туризм өсөн рекреация участкалары һәм өс экологик-белем биреү маршруты бар. Музейҙың адресы: Алушта, ул. Партизанская, 42.[17].

Иҫкәрмәләр

  1. ↑ 1 2 Рәсәйҙең позицияһына ярашлы
  2. ↑ 1 2 Украинаның позицияһына ярашлы
  3. ↑ Приказ Управления делами Президента Российской Федерации от 13.11.2019 № 442 "Об утверждении Положения о национальном парке "Крымский" (Зарегистрирован 18.12.2019 № 56871). publication.pravo.gov.ru. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 3 июнь 2021. // Официальный интернет-портал правовой информации
  4. ↑ Мартино Владимир Эммануилович // Биографический словарь. Архив Александра Н. Яковлева. www.alexanderyakovlev.org. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 3 июнь 2021. Архивировано 3 июнь 2021 года.
  5. ↑ 1 2 Крымское государственное заповедно-охотничье хозяйство | База данных «Путеводители по российским архивам». guides.rusarchives.ru. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 9 март 2020. Архивировано 14 сентябрь 2020 года.
  6. ↑ Мокроусов Алексей Васильевич //. — Большая советская энциклопедия: [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохоров — 3-е изд.. — М.: Советская энциклопедия, 1969.
  7. ↑ Бабков, И. И. Горный Крым: Очерки природы Крыма. — Симферополь: Крымиздат, 1958. — С. 88 — 91 с., 1 л. карт.: ил.; 20 см. — «Из 4000 косуль едва уцелело 400, из 2250 оленей — лишь 740, а муфлоны (в 1941 г. их насчитывалось 500 голов) были истреблены почти полностью»
  8. ↑ Е. Н. Шамко. Партизанское движение в Крыму в 1941—1944 гг. Симферополь, Крымиздат, 1959. стр. 148—149
  9. ↑ В заповедных лесах Крыма. — Симферополь: Крымиздат, 1963. — С. 7.
  10. ↑ ПРИРОДА И ЗАПОВЕДНИКИ. krym.sarov.info. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 3 июнь 2021. Архивировано 21 апрель 2013 года.
  11. ↑ Решение Президиума ГС РК «О национализации предприятий и имущества лесного и охотничьего хозяйства сферы управления Государственного агентства лесных ресурсов Украины и иных государственных органов, расположенных на территории Республики Крым и г. Севастополя». crimea.gov.ru. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 3 июнь 2021. Архивировано 20 сентябрь 2018 года.
  12. ↑ «О национализации предприятий и имущества лесного и охотничьего хозяйства сферы управления Государственного агентства лесных ресурсов Украины и иных государственных органов, расположенных на территории Республики Крым и г. Севастополя». crimea.gov.ru. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 3 июнь 2021. Архивировано 16 май 2017 года.
  13. ↑ Распоряжение Совета министров Республики Крым от 08 октября 2014 года № 1045-р «Об отнесении Крымского природного заповедника к ведению Государственного комитета по лесному и охотничьему хозяйству Республики Крым». rk.gov.ru. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 3 июнь 2021. Архивировано 21 сентябрь 2018 года.
  14. ↑ Президентские госдачи и самый большой заповедник Крыма объединили в одно предприятие под руководством экс-мэра Алупки Карнауха. www.c-inform.info. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 20 сентябрь 2018. Архивировано 6 март 2016 года.
  15. ↑ Крымский природный заповедник передан в ведение Управделами. ТАСС. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 20 сентябрь 2018. Архивировано 20 сентябрь 2018 года.
  16. ↑ Постановление Правительства Российской Федерации от 13.09.2018 № 1091 «О создании особо охраняемых природных территорий федерального значения на территории Республики Крым». Официальный интернет-портал правовой информации (20 сентябрь 2018). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 20 сентябрь 2018. Архивировано 20 сентябрь 2018 года.
  17. ↑ Музей Природы. Крымский заповедник. Официальный сайт (2015-2019). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 22 июнь 2019. Архивировано из оригинала 15 июнь 2019 года.

Һылтанмалар

Тема буйынса өҫтәмә

Категориялар