Рус телендәге версияМахсус проекттар
Телде алмаштырырға
РУВИКИ ТУРАҺЫНДА

Мишин Василий Павлович

Васи́лий Па́влович Ми́шин (5 [18] ғинуар 1917, Бывалино ауылы (Мәскәү өлкәһе), Богород өйәҙе, Мәскәү губернаһы — 10 октябрь 2001, Мәскәү) — Ракета-йыһан техникаһы конструкторы. Рәсәй Фәндәр академияһы академигы, Социалистик Хеҙмәт Геройы. Ленин премияһы лауреаты.

Совет ғәмәли космонавтикаһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе була. С. П. Королёвтың хеҙмәттәше, уның космонавтика өлкәһендә эшен дауам итеүсе.

Биографияһы

Бала сағы һәм үҫмер йылдары

Васи́лий Па́влович Ми́шин 1917 йылдың 18 ғинуарында Элекке Абрамов торф шахталарында, Бывалино ауылы янында тыуған. Атаһы әсәһе менән айырылыша. Биш йәшенән алып уны бабаһы Арсений Старбеевола тәрбиәләй.

1923 йылда уҡырға бара. Күрше Лихачев ауылында дүрт йыл, һуңынан Химки эшсе йәштәр мәктәбендә уҡый. Бер йыл уҡығас, Мәскәүгә күсә. Уҡыуын Бауман районының 36-сы мәктәбендә дауам итә[1].

Йәшлеге

Ете йыллыҡ мәктәптән һуң 1932 йылда Үҙәк аэрогидродинамик институтының (ЦАГИ) фабрика-завод мәктәбенә уҡырға инә, слесарь һөнәрен ала һәм ЦАГИ-ның махсус заданиелар оҫтаханаһына эшкә ебәрелә. Бер үк ваҡытта Юғары техник университеттың киске әҙерлек курстарында уҡый һәм 1935 йылда Мәскәү авиация институтына инә. 1937 йылда атаһы Старбеевоға килә һәм яңы ғына асылған «һикһән дүртенсе» заводҡа эшкә урынлаша. Комбинатта самолёттар етештерелә — Америка лицензияһы буйынса «Дуглас» ДС-3 (ул Ли2 булараҡ билдәле) етештерелә. Атаһы уға "һикһән дүртенсе"гә эшкә урынлашырға кәңәш итә. Институтта уҡыған ваҡытта МАИ аэроклубында планёр һәм осоу секцияларында шөғөлләнә һәм инструктор-планерист була.

Конструктор бюроһында эшләүе

1941 йылда Мәскәү авиация институтын тамамлағандан һуң, В. Ф. Болховитиновтың авиация конструкторлыҡ бюроһына ебәрелә, унда һуғыш йылдарында авиация ҡоралы системаһын, шул иҫәптән беренсе ракета истребителе БИ-1-ҙе булдырыуҙа ҡатнаша. Уңышлы техник ҡарарҙары өсөн 1945 йылда Мишин Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнә. 1945 йылда Мишинды Германияға ебәрәләрр, унда махсус төркөм составында немецтарҙың ФАУ-2 (А-4) баллистик идара ителеүсе ракетаһын өйрәнеү менән шөғөлләнә. Унда ул С. П. Королёв менән таныша, һәм һәм улар беренсе совет баллистик ракеталарын, ракета йөрөтөүселәрен һәм йыһан аппараттарын булдырыуҙа иң яҡын хеҙмәттәштәр булып китә. 1946 йылда С. П. Королевты алыҫ араға осоусы баллистик ракеталарҙың баш конструкторы итеп тәғәйенләйҙәр. В. П. Мишин ОКБ-1 -ҙә (хәҙер — С. П. Королев исемендәге «Энергия» ракета-йыһан коорпорацияһы) начальниктың беренсе урынбаҫары була, һәм был вазифала 1966 йылдың ғинуарына тиклем эшләй. 1966 йылдан 1974 йылға тиклем В. П. Мишин ЦКБЭМ-дың баш конструкторы һәм начальнигы вазифаһында була.

Мишин 1945—1974 йылдарҙа ғилми эшмәкәрлектә ҙур уңыштарға өлгәшә. Уның ракета-йыһан техникаһын булдырыуға индергән өлөшө 1957 йылдың авгусында беренсе континент-ара Р-7 ракетаһын уңышлы осороуға, 1957 йылдың 4 октябрендә Ерҙең беренсе яһалма юлдашын орбитаға сығарыуға, 1961 йылдың 12 апрелендә кешенең космосҡа тәүге осоуына булышлыҡ итә.

Асыштары

Мишин 270 км тиклем оса алған беренсе ракета — Р-1 ракеталарынан башлап, баллистик ракеталар эшләү буйынса ҙур ғилми-тикшеренеү һәм проект комплексын етәкләй. Уны беренсе тапҡыр 1948 йылда башлап осоралар. 1949 йылдың апрелендә геофизик ракеталар серияһын: ғилми аппаратураны 110 км бейеклеккә күтәрә алған Р-1 А, −1Б, −1В, −1Е, осоу алыҫлығы 590 км булған Р-2А төҙөүгә тотоналар, 1950 йылдың октябрендә 210 км бейеклеккә тиклем атмосфераны −5Б, −5В, −5Р зондлау үткәрелә: (1953 йылдың мартынан йыһан киңлеген тикшереүҙәр башҡарыла). 1953 йылда 270 км диапазонлы Р-11 хәрәкәтсән ер өҫтөндә урынлашҡан оператив-тактик ракета эшләнә (1955 йылда ҡоралланыуға ҡабул ителә). Ул ҡайнаусы яғыулыҡ компоненттарында эшләй, был ракетаны әҙер хәлдә һаҡларға һәм ташырға мөмкинлек бирә. Осоу алыҫлығы 1200 километрға тиклем һәм баш өлөшө айырыла торған тәүге совет стратегик Р-5 ракетаһы 1953 йылда эшләнә, ә 1955 йылда R-11 FM ракетаһы барлыҡҡа килә, ул йәҙрә зарядын йөрөтөүсе һыу аҫты кәмәһенә урынлаштырыла. Был ракета совет ракета техникаһының диңгеҙ тармағы үҫешенә башланғыс һала. Йәҙрә зарядлы R-5M ракетаһы 1956 йылдың 2 февралендә һынау үтә. 1956 йылда Р-5 ракетаһын булдырғаны өсөн В. П. Мишинға Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.

Камиллаштырылған «Союз» ракета-йыһан комплексы «Салют», «Союз», «Союз» — «Аполлон», «Салют-6» — «Союз» — «Прогресс», «Мир» һәм Халыҡ-ара йыһан станцияларында программаларында ҡулланыла. Был проекттарҙың күбеһе академик Королев тере саҡта уҡ уйланылған.

Уның менән бергә бик күп ғалимдар һәм инженерҙар, шул иҫәптән В. С. Авдуевский, А. П. Абрамов, В. П. Бармин, К. Д. Бушуев, Л. А. Воскресенский, Б. А. Дорофеев, А. М. Исаев, В. И. Кузнецов, А. Ю. Ишлинский, В. П. Макеев, А. И. Осташев, Г. И. Петров, Н. А. Пилюгин, Б. В. Раушенбах, М. Ф. Решетнёв, С. С. Крюков, Б. Е. Черток, Е. В. Шабаров, И. Е. Юрасов һәм башҡа бик күп белгестәр эшләй. Был ижади союзда академик Мишин мөһим роль уйнай. Уның техник ҡарарҙары үҙенсәлеклелеге менән генә түгел, рационаллеге менән дә айырылып тора, уларҙың күбеһе хәҙерге ваҡытта ла проект-конструкторлыҡ эшләнмәләренең төп фондын тәшкил итә. В. П. Мишин «Н-1» ауыр йөк ташыу ракетаһын (ебәреү массаһы 2820 тонна) һәм пилотлылы ЛЗ комплексын (массаһы 95 тонна) төҙөүгә ҙур көс һала. Уны Айға «Н-1» ракетаһы ярҙамында осороу планлаштырыла. ОКБ-1-ҙә уның буйынса эштәр 1959 йылда уҡ башлана.

1974 йылдың майында КПСС Үҙәк Комитетына ОКБ-1 етәксе хеҙмәткәрҙәре, шул иҫәптән Дмитрий Ильич Козлов ҡул ҡуйған хаты нигеҙендә, Василий Павлович Мишин ЦКБЭМ менән етәкселек иткән осорҙа етди хаталары һәм йыһан программаһындағы уңышһыҙлыҡтары өсөн баш конструктор вазифаһынан бушатыла. Бынан һуң, ике ракета һынауға әҙер булыуға ҡарамаҫтан, «Н-1» ракета ташыусыһының эксперименталь эшләү туҡтатыла. Төп белгестәр фекеренсә, был ракеталарҙың һынауҙарҙы уңышлы үтеү мөмкинлеге бик юғары була. Эштәрҙе ябыу тураһында ҡарарҙы улар хаталы тип иҫәпләй, сөнки ул совет ракета-йыһан техникаһын күп йылдарға артҡа ташлай. Баш конструктор вазифаһынан бушатылған В. П. Мишин был проект буйынса ҡабул ителгән ҡарарҙы бик ауыр кисерә.

«1974 йылда Ай ярышында реванш алырға әле һуң түгел ине. H1-ҙе дүрт уңышһыҙ осороу ышаныслы ракета ташыусы булдырыу өсөн бай тәжрибә бирә. 1974 йыл аҙағында яңы күп тапҡыр ҡулланыла торған двигателдәр менән H1 № 8-ҙе сафҡа индереү әҙерләнә. Ракета ташыусыла алдағы дүрт осороу һөҙөмтәләре буйынса йөҙләгән өҫтәмә эш башҡарыла. Буласаҡ ай базаһы, Марсҡа экспедиция, диаметры йөҙҙәрсә метр антенналы йыһан радио телескоптары, геостационар орбитала осҡан күп тонналы элемтә юлдаштары — быларҙың барыһы ла H1 менән бәйле була. Тик хәҙер генә беҙ ысынлап та H1 менән бер рәттән планета-ара һәм башҡа фантастик булмаған перспективаларҙы юғалтыуыбыҙҙы аңлай башланыҡ», — тип яҙа Черток Б. Е.[2].

Мишиндың башҡа эштәрҙә ҡатнашыуы:

★ 1959 — «Луна-1-3» планета-ара станцияларын сафҡа индереү;

★ 1961 — «Венера-1» космос аппаратын ебәреү;

★ 1961 — ил оборонаһы өсөн бик мөһим булған МБР Р-9Р-9-ҙы беренсе тапҡыр эшләтеп ебәреү;

★ 1962 — «Зенит» йыһан автоматик разведка юлдашын булдырыу;

★ 1965 — «Молния-1» беренсе элемтә юлдашын орбитаға осороу;

★ 1966 — МБР РТ-2-не беренсе тапҡыр осороу;

★ 1968 — пилотлы «Зонд» корабының Айҙы урап үтеү һәм Ергә автоматик режимда ҡайтыуы.

1958 йылда Мишин СССР Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты, ә 1966 йылда академик итеп һайлана.

Королёв конструкторлыҡ бюроһының 1946—1974 йылдарҙа яңы ракета ҡоралын эшләү һәм хәрби һәм граждан ракета-йыһан проекттарын тормошҡа ашырыу өлкәһендәге эше бик һөҙөмтәле була. БЫЛ СССР-ҙа ракета техникаһы һәм космонавтиканың интенсив үҫеше һәм формалашыу осоро була.

Ғилми эшмәкәрлеге

1974 йылдан Мишин Мәскәү авиация институтында осоу аппараттарын проектлау һәм конструкциялау кафедраһы мөдире булып эшләй. Василий Павлович был кафедраны 1959 йылда булдырыусыларҙың береһе була (был йылдан профессор) һәм уны 30 йылдан ашыу етәкләй. Кафедрала көслө ғилми-педагогик коллектив барлыҡҡа килә, ул һәр ваҡыт сәнәғәт менән тығыҙ бәйләнештә булыуы менән айырылып тора. В. П. Мишин «Энергия» ракете йыһан коорпорацияһының билдәле белгестәрен — С. Охапкин, А. П. Абрамов, В. Ф. Рошчин, И. М. Рапопорт, Р. Ф. Аппазов, В. К. Безвербойҙы МАИ-ға эшкә йәлеп итә. Кафедрала меңәрләгән йәш белгестәр әҙерләнә, тиҫтәләгән докторлыҡ һәм йөҙҙән ашыу кандидатлыҡ диссертациялары яҡлана. Василий Павловичтың тәрбиәләнеүселәре араһында күп кенә билдәле ғалимдар һәм белгестәр, Рәсәй Фәндәр академияһының бер нисә ағзаһы бар.

Кафедрала эре ғилми-педагогик мәктәптәр, уникаль ғилми һәм уҡыу лабораториялары булдырыла, күп һанлы дәреслектәр һәм монографиялар нәшер ителә. Мишин — монографиялар, дәреслектәр һәм уҡыу әсбаптары авторы. Уларҙың иң билдәлеләре — «Баллистика управляемых ракет дальнего действия» (1966 йыл) һәм «Основы проектирования летательных аппаратов» (1985) — ракета-йыһан техникаһы белгестәренең бер нисә быуындың өҫтәл китаптары.

1968 йылда МАИ-ла осоу аппараттары факультеты, һуңынан аэрокосмос факультеты булдырыла. Ул һәр ваҡыт яңы, стандарт булмаған идеялар һәм ҡарарҙар башлаусыһы була. Ул күп тапҡыр ҡулланыла торған ракета ташыусыларҙы проектлауҙың заманса концепцияларын һәм вертикаль күтәрелеү һәм ултыртыуҙы тормошҡа ашырыусы реактив идара итеү органдары булған самолёттар төҙөүҙең яңы принциптарын эшләү буйынса ҙур һөҙөмтәләргә ирешә.

Мишин йәмәғәт һәм ғилми эштәр менән шөғөлләнә, атап әйткәндә, Ф. А. Цандерҙың фәнни мираҫы буйынса комиссияны етәкләй, С. П. Королевтың ижади юлы тураһында китап баҫтырыуға әҙерләй, Политехник музейында ғилми советты етәкләй, Фәндәр академияһы, Рәсәй Федерацияһы Юғары аттестация комиссияһының авиация һәм ракета-космос техникаһы буйынса эксперт советы эшендә, фәнни-техник конференцияларҙа даими ҡатнаша, «Белем» йәмғиәтенең бер нисә журналының мөхәрририәт коллегияһы ағзаһы була.

Мишин В. П. 2001 йылдың 10 октябрендә вафат була. Троекуров зыяратында ерләнә.

Эшмәкәрлегенә төрлө ҡараштар

Ҙур ғилми ҡаҙаныштарына ҡарамаҫтан, Василий Мишиндың эшмәкәрлеген ҡайһы бер ракета-йыһан тармағы ветерандары кире баһалай. Генераль конструктор вазифаһында уның 8 йыл эшләү осоро (1966—1974) технологик яҡтан ябай булмай. Королёв булдырған ойошманың ойоштороу көрсөгөнә кисерә.

Сергей Королевтың «Союз» йыһан карабы буйынса проектын тормошҡа ашырғанда, Мишин етәкселек баҫымы аҫтында етешһеҙлектәре булған йыһан аппараттарын осороу тураһында ҡарарҙар ҡабул итә. Был ике фажиғәгә килтерә, уларҙа 4 совет космонавы һәләк була (С. П. Королев ваҡытында булмай). Тап совет ай программаһының уңышһыҙлыҡҡа осрауы арҡаһында Мишин был вазифанан бушатыла һәм уның урынына Валентин Глушконы тәғәйенләнә. Н. П. Каманин шәхси көндәлектәрендә Мишинды ҡырҡа тәнҡитләй[3]: «Айға был осоштоң уңышһыҙлыҡҡа осрауына Мишиндың һәм уның ярҙамсыларының тупаҫ хатаһы сәбәпсе була. Тюлин ярһып, Мишин менән телефон аша тупаҫ һөйләшә. Хаталар һәм хаталарҙың өҙлөкһөҙ сылбыры, ойошҡанһыҙлыҡ, еңел-елпелек һәм кешеләрҙе планлы рәүештә эшләргә мәжбүр итә алмау — бына Мишин эшенең тулы булмаған йомғаҡтары исемлеге».

Етәксе сифатында В. П. Мишиндың шәхесен яҡлап шуны әйтергә була: уны Үҙәк конструкторлыҡ бюроһы хеҙмәткәрҙәре етәксе вазифаһына тәҡдим иткән, илдең юғары етәкселеге коллективтың теләген ҡәнәғәтләндерә. Шулай уҡ йыһан тармағы менән идара итеүҙең команда-бюрократик стиле уның үҫешен күп йәһәттән тотҡарлай. В. П. Мишин көндәлектәрендә ошо хаҡта ошолай һөйләй: «СССР-ҙа Айға экспедиция һәм Ергә ҡайтарыу программаһы менән АҠШ-ҡа ҡарағанда өс йылға һуңлап шөғөлләнә башлайҙар. тотош ил масштабында ОКБ һәм сәнәғәт предприятиеларын финансланыу һәм көстәрҙе туплау күпкә кәм була. Эшкә етәкселектең командалы-бюрократик стиле етди ҡамасаулай, етәкселектең бөтә кимәлдәрендә тикшерелгән мәсьәләләрҙе хәл итеүҙә ярҙам итә алмаған, күп һанлы партия-совет аппараты хеҙмәткәрҙәре ҡатнашҡан оҙайлы кәңәшмәләр үткәрелә… Бындай ултырыштарҙа „ҡиммәтле күрһәтмәләргә“ ҡаршы фекерҙәр менән сығыш яһаған иптәштәргә төрлө ярлыҡтар тағыла һәм улар етәкселектең эҙәрлекләүенә эләгә. Уларҙы һәр төрлө нәмәлә — баш-баштаҡлыҡта, коллектив фекергә буйһонмауҙа ғәйепләнеләр. Хәҙер беҙ уны тәнҡитте түбәндән ҡыҫырыҡлау тип атайбыҙ, әммә ул саҡта ҡағиҙә шулай булды. Һорау тыуа: был мәсьәләләрҙе хәл итеүҙе тиҙләтеү урынына, был программаны тормошҡа ашырыусы кешеләрҙең ваҡытын урлаған кәңәшмәләр кемгә кәрәк ине? Төрлө кимәлдәрҙә (СССР Фәндәр академияһынан алып хәрби-сәнәғәт комплексына һәм Советтар Союзы Коммунистар партияһы Үҙәк Комитетына тиклем) бер үк мәсьәләләргә арналған көндәр булды. КПСС Үҙәк Комитетына ошо мәсьәләләр менән етәкселек иткән Д. Ф. Устиновҡа мөрәжәғәт итергә тура килде. Әммә ул был мәсьәләләрҙе хәл итергә ашыҡманы, хәл ителмәгән мәсьәләләр өсөн яуаплылыҡты „баш министрлыҡҡа“ һәм „баш проект бюроһына“ йөкмәтте. Д. Ф. Устинов — „Сталиндың шәхес культы“ дәүеренең типик тәрбиәләнеүсеһе, илебеҙҙең космосты өйрәнеү һәм үҙләштереүҙә абруйын юғалтыуға килтергән „торғонлоҡ осоро“ партия етәксеһе».

Академик О. М. Алифановтың «аңлашылмаусанлыҡ» буйынса фекерҙәре: «Ваҡытты юғалтыу артта ҡалыуға һәм ашығыуға килтерә, һәм Н-1 ай ракетаһын беренсе баҫҡыстың стенд һынауҙарынан тыш эшләргә ҡарар итәләр. Күп осраҡта ошо сәбәптәр арҡаһында 1969—1972 йылдарҙағы осош һынауҙары авария менән тамамлана. Был ваҡытҡа Америка астронавттары Айға барып еткән булалар, ә беҙҙең ил етәкселеге, һынауҙарҙы дауам итеү өсөн ике киләһе ракета әҙер булһа ла, тағы ла биш ракета өсөн узелдар, агрегаттарҙың ҙур запасы булдырылһа ла һәм был ваҡытҡа яңы РЖД-1(шыйыҡ яғыулыҡлы двигатель) әҙер булһа ла һәм уның поставкаһы башланһа ла, Ай программаһын дауам итеүгә ҡыҙыҡһыныуын юғалта. Н-1 программаһы ябыла. Ай программаһын ябыу өсөн тырышлыҡ һалғандар Василий Павловичты эштән бушатыуға өлгәшә, ул ваҡытта 57 йәшлек була».

Был шыйыҡ яғыулыҡлы двигателдәрҙең (НК-33) документацияһы Н. Д. Кузнецов тарафынан һаҡланып ҡала һәм 40 йылдан һуң, ниһайәт, Американың «Антарес» ракетаһы һәм Рәсәй «Союз-2.1в» ракетаһында файҙаланыла. Техник үҙенсәлектәре буйынса улар һаман да иҫкермәгән, шулай уҡ Н-1 составында ла ышаныслы эшләйәсәгенә шик юҡ".

«ЦКБЭМ менән идара итеүҙәге етешһеҙлектәр арҡаһында предприятие хеҙмәткәрҙәре төркөмө (К. Д. Бушуев, Б. Е. Черток, К. П. Феоктистов, Д. И. Козлов и С. С. Крюков), КПСС Үҙәк Комитеты секретары Ф. Устинов менән килешеп, 1973 йылда Советтар Союзы Коммунистар партияһы Үҙәк Комитетына һәм Дөйөм машиналар төҙөү министрлығына хат менән мөрәжәғәт итә. Унда баш конструктор һәм предприятие етәксеһе В. П. Мишин яғынан ЦКБЭМ-дың бөтә темалары буйынса эштең ҡәнәғәтләнерлек булмауы билдәләнә. Хатта шулай уҡ В. П. Мишиндың предприятие менән идара итеүҙәге етешһеҙлектәр һәм шәхси план тураһындағы мөрәжәғәттәргә яуап бирмәүе билдәләнә. Хат ЦКБЭМ етәкселеген алмаштырыу үтенесе менән тамамлана», — ти Мишиндың ЦКБЭМ башлығы вазифаһынан бушатылыуы тураһында 2013 йылда А. С. Лоскутов[4].

Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

★ Социалистик Хеҙмәт Геройы — СССР Юғары Советы Президиумының 1956 йылдың 20 апрелендәге 235/13-сө указы менән «алыҫ араға баллистик ракеталар эшләүҙәге ҡаҙаныштары өсөн»[5].

★ өс Ленин ордены (1956, 1961, 1967);

★ Октябрь Революцияһы ордены (1971);

★ Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены;

★ Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1945);

★ Ленин премияһы (1957);

★ СССР Дәүләт премияһы (1984);

★ Рәсәй Федерацияһы Президентының Рәхмәт хаты (4 июнь 1999 йыл) — Рәсәй фәндәр академияһының 275 йыллығына бәйле һәм ватан фәнен үҫтереүгә ҙур өлөш индергәне, күп йыллыҡ намыҫлы хеҙмәте өсөн[6].

Әҫәрҙәре

  • Мишин В. П. Введение в машинное проектирование летательных аппаратов. — М.: Машиностроение, 1978. — 128 с.
  • Абгарян К. А., Калязин Э. Л., Мишин В. П., Рапопорт И. М. Динамика ракет. — изд. 2-е, перераб. и доп. — М.: Машиностроение, 1990. — 463 c. — 4400 экз. — ISBN 5-217-00354-5.
  • Мишин В. П. Основы авиационной и ракетно-космической техники: Учебное пособие. — М.: Изд-во МАИ, 1998. — 227 с. — ISBN 5-7035-2080-0.
Фәнни-популяр хеҙмәттәре
  • Мишин В. П. Почему мы не слетали на Луну?. — М.: Знание, 1990. — 61 с. — ISBN 5-07-001569-9.
  • Мишин В. П. От создания баллистических ракет к ракетно-космическому машиностроению. — М.: Информационно-издательский центр «Информ-Знание», 1998. — 126 с. — ISBN 5-8032-0001-8.

Көндәлектәре һәм хәтирәләре

Иҫкәрмәләр

  1. ↑ [1]
  2. ↑ Черток Б. Е. Ракеты и люди. Лунная гонка. — 2-е изд. — М.: Машиностроение, 1999. — 538 с. — 5027 экз. — ISBN 5-217-02942-0.
  3. ↑ «Космос-154». Мөрәжәғәт итеү датаһы: 25 февраль 2018. Архивировано 25 февраль 2018 года.
  4. ↑ Лоскутов, 2013, Подробности отстранения В. П. Мишина от занимаемой должности, с. 233—236
  5. ↑ Указ Президиума Верховного Совета СССР «О присвоении звания Героя Социалистического Труда т.т. Бармину В. П., Глушко В. П., Королёву С. П., Кузнецову В. Н., Мишину В. П., Пилюгину Н. А., Рязанскому М. С. за заслуги в деле создания дальних баллистических ракет» от 20 апреля 1956 года.
  6. ↑ Распоряжение Президента Российской Федерации от 4 июня 1999 года № 175-рп «О поощрении работников Российской академии наук». Мөрәжәғәт итеү датаһы: 10 апрель 2019. Архивировано 10 апрель 2019 года.

Әҙәбиәт

  • Белоглазова Е. Т. Совершенно секретный генерал. — М.: Герои Отечества, 2005. ISBN 5-98698-012-3;
  • Берег Вселенной / под редакцией А. С. Болтенко — Киев: Феникс, 2014. ISBN 978-966-136-169-9;
  • Иванченко Ю. В. России прерванный полёт. — М.: Рестарт, 2010. [2]
  • Каманин Н. П. Скрытый космос. — М.: Инфортекс-ИФ, 1995;
  • Мишин В. П. Записки ракетчика. Дневники, воспоминания, фотоархив / Лоскутов А. С.. — 2013. — 384 с. — 500 экз. — ISBN 978-5-904341-26-8.
  • Осташев А. И. Сергей Павлович Королёв — гений XX века. Прижизненные личные воспоминания об академике С. П. Королёве. — М.: ГОУ ВПО МГУЛ 2010. ISBN 978-5-8135-0510-2;
  • Позамантир Р. Д., Бондаренко Л. К. К космическим высотам — из глубины веков: Калининград — Королёв. — М: Московский журнал, 1998;
  • С. П. Королёв: Энциклопедия жизни и творчества / под редакцией В. А. Лопоты. РКК «Энергия» им. С. П. Королёва, 2014. ISBN 978-5-906674-04-3;
  • Черток Б. Е. Ракеты и люди. — М.: Машиностроение, 1999. — ISBN 5-217-02942-0.
  • Позамантир Р. Д. «Ракетно-космический наукоград Королёв». — М.: ИП Струченевская О.В., 2018. — 260 с. — ISBN 978-5-905234-12-5.

Һылтанмалар

Тема буйынса өҫтәмә

Категориялар