Рус телендәге версияМахсус проекттар
Телде алмаштырырға
РУВИКИ ТУРАҺЫНДА

Намаҙ

Намаҙ (рус. Намаз; фарс. نماز) йәки сәләт (ғәр. الصلاة‎, әс-сәләт) — исламдағы ҡануни доға, Аллаһҡа табыныуҙың төп формаһы[1][2]. Сөнниҙәр традицияһында фарыз биш намаҙ исламдың биш нигеҙенең береһе булып тора, ә шиғыйҙарҙа диндең мөһим ғәмәли күрһәтмәләре иҫәбенә инә. Доғанан (үҙ һүҙҙәрең менән ирекле доға ҡылыуҙан) айырмалы рәүештә, намаҙ — билдәле ваҡыты, аныҡ хәрәкәттәре, Ҡөрьән уҡыу менән ҡәтғи регламентланған йола.

Этимологияһы

Мосолман донъяһында параллель рәүештә көндәлек ҡануни намаҙҙың ике төп билдәләмәһе ҡулланыла: ғәрәпсә «сәләт» һүҙе һәм фарсы мәҙәниәте (рус.)баш. аша килгән «намаҙ» һүҙе.

Классик ғәрәп лексикографияһында ṣ-l-w / ṣ-l-y (ص-ل-و / ص-ل-ي) тамырының төп һүҙлек мәғәнәһе булып «ялбарыу» (доға) тора. Әммә ислам белгесе Мэрион Холмс Кац, Урта быуаттар ғәрәп грамматиктарының хеҙмәттәрен анализлап, йоланың эске логикаһын аңлатырға маташҡан бер нисә үҙенсәлекле филологик гипотезаны айырып күрһәтә[3]:

  1. Ҡоймос теорияһы (анатомик): һүҙҙе боронғо ғәрәп термины ṣalā (صلى) — «ҡоймос» йәки «хайуан ҡойроғоноң ике яғындағы ике һөйәк» менән бәйләй. Боронғо ғәрәп ат сабыштарында финишҡа икенсе килгән ат әл-мөсәлли (المصلي) тип атала, сөнки уның башы еңеүсе аттың ҡоймос һөйәге тапҡырында була (әс-сәбик). Был аңлатма буйынса, доға ҡылыусы (мөсәлли) Аллаһ йәки имам артынан алдынғы ат артынан эйәргән мал кеүек үк тайпылышһыҙ бара. Ошо уҡ гипотезаның икенсе фаразы буйынса, тамыры эйелеү мәлендә билдең (ҡулдың) физик бөгөлөүен аңлата[4].
  2. Термик йомшартыу теорияһы: һүҙҙе «утта йылытыу» йәки «ҡыҙҙырыу» ҡылымы мәғәнәһенә килтереп тоташтыра. Боронғо заманда ғәрәптәр һөңгө өсөн кәкрәйгән ағас һаптарҙы усаҡ (тәслиә) өҫтөндә яйлап ҡына йомшартып турайта. Образлы мәғәнәлә сәләт кешенең йөрәген «йомшарта» һәм йәндең әхлаҡи кәкрелеген турайта[3].

Намаҙ термины һинд-иран сығышлы һәм урта фарсы һүҙе namāc-ҡа барып тоташа, ул үҙ сиратында боронғо һинд-европа тамыры *nem-ҙан («бөгөү», «эйелеү») барлыҡҡа килгән. Санскрит телендә этимология буйынса иң яҡыны булып namas (намас) — «баш эйеү», «ихтирам» (намасте тип сәләмләүҙең нигеҙендә ятҡан) һүҙе тора[5]. Иран исламлаштырылғандан һуң, һүҙ фарсы телендә ғәрәпсә сәләттең тура эквиваленты булараҡ нығына, ә һуңынан, фарсы ислам әҙәбиәте менән бергә төрки телдәрҙә, Һиндостанда һәм Балҡанда тарала.

Үҙләштереү гипотезаһы

Көнбайыш шәрҡиәт ғилемендә (Теодор Нёльдеке (рус.)баш., Артур Джеффери) терминдың арамей-сүриә сығышлы булыуы тураһындағы гипотеза өҫтөнлөк итә[6]. Уға ярашлы, исем элекке ғәрәп һүҙе түгел, ә исламға тиклем боронғо ғәрәптәр тарафынан сүриә теленән үҙләштерелгән, унда ṣlōthā (ܨܠܘܬܐ) һүҙе көнсығыш христиандарының литургик доғаһын аңлата.

Ҡөрьәндең орфографияһы үҙләштереү яҡлыларҙың төп аргументы булып тора: бөтә боронғо исемлектәрҙә «сәләт» һүҙе ғәрәп грамматикаһы закондары буйынса әлиф (صلاة) аша түгел, ә вав (صلوة) хәрефе аша яҙыла. Артур Джеффери билдәләүенсә, вав аша яҙыу — «о» оҙон һуҙынҡыһын аңлатҡан сүриә ялғауы -ōthā-ның график рудименты[6].

Дини бәхәс

Имандың төп терминының сит ил сығышлы булыуы идеяһы ғәҙәттә ислам догмасылары тарафынан тәнҡитләнә (атап әйткәндә, имам әш-Шәфиғи хеҙмәттәрендә). Төп аргумент булып Изге Китаптың илаһи тәбиғәтен күп тапҡырҙар һыҙыҡ өҫтөнә алған Ҡөрьән тексы тора:

«…асыҡ ғәрәп телендә» (Ҡөрьән, 26:195; 12:2, 16:103).

Классик ортодоксия күҙлегенән ҡарағанда, Ҡөрьәндә арамей телдәренән ингән һүҙҙәрҙе таныу уның ғәрәп теленең камиллығы тураһындағы тезисты шик аҫтына ҡуя. Был парадоксты хәл итеү өсөн һуңғы экзегеттар (мәҫәлән, Йәләлетдин әс-Суйүти) «тағриб» (ғәрәпләштереү) компромисс концепцияһын булдыра: лексеманың тамыры үҙләштерелһә лә, яһилиәт дәүерендәге ғәрәптәр уны шул тиклем тәрән ассимиляциялай, хатта Ҡөрьән аяттары төшөрөлгән мәлдә ул саф ғәрәп һүҙе булып киткән була[7].

Исламға тиклемге ҡулланыу

Тарихи сығанаҡтар раҫлауынса, сәләт һүҙе Хижәздә Мөхәммәттең пәйғәмбәрлек миссияһы башланғанға тиклем булған. Ул исламға тиклемге шиғриәттә (христиан шағиры әл-Әшә һәм мәжүси ән-Нәбиға әз-Зүбйәниҙә) осрай, унда йә илаһҡа абстракт доға ҡылыуҙы, йә аныҡ христиан ғибәҙәтен аңлата[8].

Ҡөрьән үҙе Мәккә мәжүсиҙәрендә «сәләт»тең исламға тиклем ғәмәлдә булыуын теркәп, уға бәхәсле-ирониялы төҫ бирә: «Уларҙың Йорт янындағы намаҙы [сәләт] бары тик һыҙғырыу һәм ҡул сабыу ғына була» (Ҡөрьән, 8:35). Ошо нигеҙҙә дин тарихсылары ислам лексеманы яңынан уйлап сығармаған, ә семантика йәһәтенән үҙгәрткән тигән һығымтаға килә: дөйөм семит «фатиха/ялбарыу» төшөнсәһен йәҙүәл буйынса ҡәтғи регламентланған йолаға әйләндерә[3].

Намаҙҙың тарихи үҫеше

Ислам тарихнамәһенә һәм академик дин ғилеменә ярашлы, намаҙ институты шәхсән ғибәҙәт ҡылыуҙың иртә регламентланмаған ғәмәлдәренән алып мосолман өммәтенә ҡарауҙың төп билдәһенә әйләнгән ҡәтғи тәртипкә һалынған системаға тиклем юл үтә.

Ҡөрьән контексы һәм пәйғәмбәрҙәрҙең күсәгилешлеге

Ҡөрьәндә йола намаҙы (сәләт) VII быуаттың дини инновацияһы түгел, ә боронғо монотеистик традицияны тергеҙеү һәм таҙартыу булараҡ билдәләнә. Изге яҙма ибраһими диндәрҙең бөтә төп пәйғәмбәрҙәренә намаҙ уҡыуҙың мотлаҡ булыуын күп тапҡырҙар һыҙыҡ өҫтөнә ала[9]:

  • Ялбарыусы Ибраһимға (Авраамға): «Йә, Раббы! Мине намаҙ уҡыусы ит һәм [шулай уҡ] — минең нәҫелемде» (Ҡөрьән, 14:40);
  • Мусаға (Моисейға), Янмаҫ ҡыуаҡтан Аллаһ күренгәнендә: «…Минең турала иҫләр өсөн намаҙ уҡы» (Ҡөрьән, 20:14);
  • Ғайсаға (Иисусҡа), сәңгелдәктә һөйләшеп ятҡанында: «Ул миңә иҫән сағымда намаҙ һәм зәкәт васыят итте» (Ҡөрьән, 19:31);
  • Исмәғилгә, ул «үҙенең ғаиләһенә намаҙ уҡырға ҡуша» (Ҡөрьән, 19:55).

Доға йәҙүәленең ҡәтғилегенең төп ҡануни нигеҙен аят тәшкил итә: «Ысынлап та, намаҙ билдәле бер ваҡытта уҡылырға тейеш» (Ҡөрьән, 4:103). Шул уҡ ваҡытта Ҡөрьәндә йоланы башҡарыу ҡағиҙәләренең берҙәм йыйынтығы юҡ, әммә тәүлек циклы сиктәре күрһәтелә. Был йәһәттән «Әл-Исра» сүрәһенең 78-се аяты мөһим әһәмиәткә эйә: «Төш ваҡытынан ҡараңғыға тиклем намаҙ ҡыл һәм таң менән Ҡөрьән уҡы…», шулай уҡ тәүлекте Аллаһты маҡтау осорҙарына бүлгән «Әр-Рум» сүрәһенең аяттары (30:17-18)[10].

Биш тапҡырҙан торған цикл булдырыу: Миғраж төнө

Ислам ғибәҙәт ҡылыу тарихында төп һынылыш мәле тип Миғраж төнө ваҡиғалары — Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең Мәккәнән Иерусалимға төнгө сәйәхәте һәм уның яҡынса 621 йылда (һижрәткә тиклем бер йыл элек) Аллаһ тәхетенә күккә ашыуы һанала[11].

Хәҙистәрҙең ҡануни йыйынтыҡтарына (Әл-Бохари, Мөслим) ярашлы, күккә ашыуының иң юғары баҫҡысында Мөхәммәткә уның шәкерттәре өсөн көн һайын 50 доға ҡылыу бурысы йөкмәтелә. Ҡайтышлай Мөхәммәт Муса пәйғәмбәрҙе осрата, ул, Израиль халҡы менән етәкселек итеү тәжрибәһенә таянып, «Һинең өммәтең быға түҙә алмаясаҡ» тип иҫкәртә һәм Аллаһтан еңеллек һорарға кәңәш итә.

Мөхәммәт тәхеткә ҡабат менә, һөҙөмтәлә доғалар һаны бишәрләп-унарлап эҙмә-эҙлекле кәмей, бишәүгә ҡала. Муса артабан кәметеүҙе һорарға тәҡдим иткәс, Мөхәммәт, Аллаһ алдында оялыу тойғоһо кисереүенә һылтанып, баш тарта. Хәҙистә әйтелгәнсә, Аллаһтың яуабында былай тиелә: «Улар — бишәү, әммә иллегә [бүләк хаҡы буйынса] тиңләшә»[12]. Ислам белгестәре (рус.)баш. был сюжетта мөһим дини метафора күрә: көндәлек намаҙҙың, Ябраил фәрештә ҡатнашлығынан тыш, туранан-тура Аллаһ бүләге итеп бирелеүе.

Иртә ислам осоронда фиҡһта тотороҡло системаға һалыныу процесы

Иртә Мәккә осоронда мосолмандарҙың доғаһы аныҡ хронометражға эйә булмай һәм башлыса төнгө уяулыҡтан (тәһәжжүд) һәм ике тапҡыр доға ҡылыуҙан (иртән һәм кис) тора. Өммәттең Мәҙинәгә күсеп килеүе менән (622 йыл) намаҙ, ҡаланың йәмәғәт социаль-биологик ритмы булараҡ, тотороҡло ғәмәлгә әйләнә:

  1. Йәһүд борғоһон һәм христиан ҡыңғырауын алмаштырған аҙан (намаҙға ҡысҡырып саҡырыу) индерелә[13];
  2. 624 йылда ҡибла алмашына — намаҙҙы уҡыу йүнәлеше Иерусалимдан Мәккәләге Ҡәғбәгә үҙгәртелә (Ҡөрьән, 2:144), был ислам ғибәҙәтен тулыһынса айырым ғәмәл итә.

Намаҙҙың визуаль һәм текст ҡануны Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең тәртип моделе (сөннәт) аша хәҙистә нығытыла: «Намаҙҙы минең кеүек уҡығыҙ»[14].

Ислам хоҡуҡ тәғлимәте (фиҡһ) сәскә атҡан VIII—X быуаттарҙа фаҡиһтар (юристар) ғәмәлде ҡәтғи юридик номенклатура яҫылығына күсерә. Классик мәктәптәр (мәҙһәбтәр) трактаттары намаҙҙы хоҡуҡи категорияларға бүлеп, уны системалы үҙгәртеүгә дусар итә[15]:

  • Шарт (алдан ҡуйылған шарттар) — намаҙға инеү өсөн кәрәк булған тышҡы факторҙар (ҡағиҙәләр буйынса тәһәрәт алыу, ғәүрәтте ҡаплау, ваҡыттың етеүе, ҡиблаға ҡарау, ниәтләү);
  • Фарыз (рөкөндәр) — ғәҙәттең айырылғыһыҙ эске ғәмәлдәре (тәкбир әйтеү, тура баҫып тороу, «Фатиха» сүрәһен уҡыу, рөҡуғ, сәждә, ҡәғдә);
  • Важиб / Сөннәт — мәжбүри һәм тәғәйен өҫтәмәләр, уларҙы үтәмәү йә кисереү һорап ергә эйелеүҙе (сәждә) талап итә, йәки ғәмәлдең рухи ҡиммәтен кәметә;
  • Мөфсид — намаҙҙы шунда уҡ юҡҡа сығарыусы факторҙар (эргәләге һөйләшеү, көлөү, ҡибланан ситкә ныҡ тайпылыу, тәһәрәттең боҙолоуы).

Хоҡуҡи мәктәптәр ҡул менән хәрәкәттәр яһауҙың ваҡ деталдәрендә (ҡулдарҙы күтәреү бейеклеге, устарҙы ҡушыу ысулы, «Әмин» формулаһының әйтелеше) рөхсәт ителгән мөмкинлектәрҙе теркәй, шул рәүешле бөтә мосолман донъяһында бөгөнгә тиклем үҙгәрешһеҙ булған берҙәм структуралы намаҙ тәртибен нығыта.

Диндәге ҡануни статусы һәм урыны

Ислам тәғлимәте системаһында намаҙ үҙәк урынды биләй, ул — мөьминдең төп ғәмәле һәм уның дини ҡарашын күрһәтеп торған билдә.

Ислам нигеҙе булараҡ намаҙ

Сөнни ҡанунында биш ваҡыт намаҙ исламдың биш нигеҙе иерархияһында икенсе урынды биләй, әһәмиәте буйынса тик иман килтереүҙән генә ҡалыша (шәһәҙәт)[16]. Дини тәғлимәттә ул кеше һәм Аллаһ араһындағы экзистенциаль бәйләнештең фундаменталь формаһы (хабл мин Аллах — «Аллаһтан һуҙылған бау») булараҡ аңлатыла.

Намаҙ уҡыу һәр бәлиғ һәм үҙ аҡылында булған мосолман өсөн фарыз күрһәтмә булып тора (мөкәлләф). Абруйлы дини трактаттарҙа был бурыстың айырым статусы һыҙыҡ өҫтөнә алына: классик ижмә (ислам ғалимдарының ризалығы) буйынса, намаҙҙың фарызлығын аңлы рәүештә инҡар итеү кешене исламдан сығара, ул диндән яҙыу тип баһалана, ә вайымһыҙлыҡ йәки ялҡаулыҡ буйынса намаҙҙы ҡалдырыу ысын күңелдән тәүбә итеүҙе талап иткән иң ауыр гонаһ (кәбирә) тип һанала[17].

Мөьминдең ижтимағи тормошонда тәүлеклек доға циклы әхлаҡи деградациянан һаҡлаған рухи нигеҙ функцияһын үтәй, был Ҡөрьәндәге яҙмаға таяна: «Ысынлап та, намаҙ боҙоҡлоҡтан һәм хурлыҡлы ғәмәлдәрҙән һаҡлай» (Ҡөрьән, 29:45)[18].

Доғаларҙы мәжбүрилек дәрәжәһе буйынса бүлеү

Ислам хоҡуғында намаҙ ғәмәлдәре дүрт хоҡуҡи категорияға бүленә[19]:

  • Фарыз (ғәр. فرض — «ҡәтғи бойороҡ») — Ҡөрьән һәм сөннәттең бәхәсһеҙ дәлилдәре менән билдәләнгән мотлаҡ бурыс. Фарызды инҡар итеү кешене иманһыҙ итә, ә үтәмәү язаға тарттырыуға килтерә. Был төркөмгә көндәлек биш намаҙ һәм йома намаҙы инә.
  • Важиб (ғәр. واجب — «кәрәкле») — төрлө аңлатмаларға юл ҡуйған дәлилдәргә нигеҙләнгән мотлаҡ күрһәтмә (был төркөм башлыса хәнәфи мәҙһәбендә айырылып тора; башҡа мәктәптәр уны фарыз менән берләштерә). Важибты үтәмәү — гонаһ, әммә уның мотлаҡ булыуын инҡар итеү динһеҙлек тип иҫәпләнмәй. Быға төнгө витр намаҙы һәм байрам намаҙҙары (Ураҙа һәм Ҡорбан ғәйеттәре) инә.
  • Сөннәт (ғәр. سنة — «йола буйынса кәрәкле») — Мөхәммәт пәйғәмбәр даими рәүештә уҡыған намаҙҙар (мәҫәлән, рәтибәт — фарыз намаҙҙарға тиклем һәм һуңынан уҡыла торған). Уларҙы үтәү диндарға өҫтәмә рухи сауап килтерә, ә даими рәүештә сәбәпһеҙ ҡалдырыу ҡануни шелтәләүгә лайыҡ.
  • Нәфел (ғәр. نفل — «ирекле өҫтәмә») — мөьминдең рөхсәт ителгән теләһә ҡайһы ваҡытта шәхси теләге буйынса уҡыған өҫтәмә доғалары (мәҫәлән, мәсеткә сәләм биреү намаҙы — тәхиәтел-мәсжид, йәки иртәнге духа намаҙы). Рухи яҡтан камиллашыу ҡоралы булараҡ һаналалар.

Ваҡытында үтәү иң яҡшыһы

Фарыз намаҙҙың үтәлеүенең төп шарты булып ҡәтғи хронометраж (ваҡыт) тора. Ислам әҙәбиәте (рус.)баш. намаҙҙағы теүәллек кешенең донъяуи эштәренә ҡарағанда илаһи ихтыярҙың тулыһынса өҫтөн булыуын күрһәткән юғары рухи тәртип дәрәжәһенә күтәрелә[20].

Бында төп ҡағиҙә-дәлил булып Әл-Бохари һәм Мөслим йыйынтыҡтарында теркәлгән Ғабдулла ибне Мәсғүдтең ҡануни хәҙисе тора[21]:

Сәхәбәнең: «Аллаһ өсөн иң һөйөклө ғәмәл ниндәй?» — тигән һорауына Мөхәммәт пәйғәмбәр: «Ваҡытында уҡылған намаҙ» (әс-сәләтү ли-ваҡытиһа), — тип яуап биргән һәм уны дәрәжәһе буйынса ата-әсәгә булған хөрмәтле мөнәсәбәттән һәм изге көрәштә (йыһатта) ҡатнашыуҙан да юғарыраҡ ҡуйған.

Был тексҡа комментарийҙарҙа абруйлы экзегеттар (атап әйткәндә, Ибн Хәжәр әл-Әскәләни һәм имам ән-Нәүәүи) ваҡытында башҡарыу (әҙәт) һәм ҡалдырылғанды башҡарып ҡуйыу (ҡаза) араһындағы айырманы һыҙыҡ өҫтөнә ала[22]. Дини белгестәр фекеренсә, ҡалдырған намаҙҙы уҡып ҡуйыу мөьминдән Аллаһ алдындағы юридик бурысын алып ташлай, әммә Ҡөрьәндә билдәләнгән ваҡыт арауығында намаҙ уҡыған өсөн бирелгән сауап һәм рухи таҙарыныу дәрәжәһен ҡапламай.

Намаҙҙың үтәлеү шарттары

Ислам хоҡуғында (фиҡһта) үтәлеү шарттары (ғәр. شروط, берлектә: шарт) намаҙ уҡыусыға мотлаҡ тышҡы талаптар ҡуя. Ғибәҙәт ҡылыуҙың бер өлөшө булған "фарыз"дан (рөкөн) айырмалы рәүештә, шарттар намаҙҙың башланыуына тиклем үтәлергә һәм уның бөтә дауамында һаҡланырға тейеш. Уларҙың береһен генә лә ҡануни яҡтан кисерерлек сәбәпһеҙ үтәмәү намаҙҙы юридик йәһәттән юҡҡа сығара (бәтил)[15].

Ғәҙәти фиҡһ биш төп шартты айырып күрһәтә:

  • Ритуаль һәм физик паклыҡ (тәһәрәт): ике аспектты үҙ эсенә ала. Беренсенән, намаҙ уҡыусы бысраҡ булмаҫҡа (хәдәс) тейеш, быға кесе (тәһәрәт) йәки тулы (ғөсөл) тәһәрәт алыу менән өлгәшелә. Икенсенән, мөьминдең тәне, кейеме, ғибәҙәт ҡыла торған урыны ҡануни бысраҡлыҡтан (нәжестәр — быға ҡан, тиҙәк, сусҡа ите һ.б. инә) таҙартылырға тейеш[20].
  • Ғәүрәт урындарын ҡаплау (сатр әл-ғәүрәт): мосолмандар башҡалар алдында ҡапларға тейешле ағзалар. Ир-ат өсөн кендек менән тубыҡ араһы тулыһынса ғәүрәт һанала; ҡатын-ҡыҙ өсөн — йөҙөнән, ҡул суҡтарынан башҡа тотош тәне (хәнәфи мәҙһәбе буйынса, аяҡ табандары ла ғәүрәт һаналмай)[23].
  • Ҡиблаға боролоу (истиҡбал әл-ҡибла): намаҙ уҡыусының күкрәк ситлегенең Мәккәләге Ҡәғбә яғына йүнәлтелеүе.
undefined
  • Намаҙ ваҡыты башланыуы (дүхүл әл-ваҡыт): ҡәтғи рәүештә тәүлек астрономик интервалы эсендә ғибәҙәт ҡылыу. Астрономик ваҡытҡа тиклем башланған намаҙ ғәмәлдә түгел[24].
  • Ниәт: мөьминдең ғибәҙәт ҡылыуҙың аныҡ ғәмәлен башҡарырға эске тәүәккәллеге. Дин белгестәре консенсусына (ижмә) ярашлы, ниәтте йөрәк аша үткәрергә кәрәк; уны телдән әйтеүҙең юридик көсө юҡ[25].
undefined

Мәҙһәбтәрҙә шарттарҙы аңлатыуҙағы айырмалар

Шарттарҙың берҙәм исемлеге булыуға ҡарамаҫтан, төрлө мәҙһәбтәрҙә уларҙы ентекләп аңлатыу буйынса етди методологик айырмалар барлыҡҡа килә:

  1. Ҡәғбәгә йүнәлеш алыу. Фиҡһта талап ителгән геометрик теүәллек дәрәжәһе буйынса бүленеш булдырыла. Шәфиғи һәм хәнбәли мәҙһәбтәре ҡәтғи рәүештә «Ҡәғбә бинаһының үҙенә» (’әйн әл-Ҡәғбә) йүнәлеш алыуға баҫым яһайҙар, был Мәккәнән алыҫта теүәл математик иҫәпләүҙәр талап итә. Хәнәфи һәм мәлики мәҙһәбтәре бындай ҡарашты артыҡ тип таба, улар «Ҡәғбә яғы» төшөнсәһен индерә (йыһат әл-Ҡәғбә): алыҫтағы илдәр өсөн тура һыҙыҡ нурының дөйөм квадрантҡа төшөүе етерлек тип иҫәпләй (идеаль азимуттан һулға йәки уңға 45 градусҡа тиклем тайпылыш намаҙҙы боҙмай)[26].
  2. Ваҡытты иҫәпләү. Төштән һуңғы намаҙ икенденең (ғәсер) башланыу ваҡыты мәҙһәбтәр араһында иң ҙур бәхәс тыуҙыра. Күпселек (шәфиғиҙәр, мәликиҙәр, хәнбәлиҙәр) ул предметтың күләгәһе уның үҙенең оҙонлоғона тигеҙләшкәс уҡыла башлай тип һанай (төшкө күләгәне һанамайынса). Классик хәнәфи мәҙһәбе, хәҙистәрҙең башҡаса тапшырылыу сәбәбенә таянып, предметтарҙың күләгәһе үҙҙәренән ике тапҡырға оҙонайғас уҡыла башлай тип раҫлай. Ошондай уҡ бәхәс төнгө намаҙ йәстү (ғишә) буйынса ла бара: хәнәфиҙәр уның башланыу мәле тип күк йөҙөндә аҡ горизонталь шәфәҡтең юҡҡа сығыуын иҫәпләй, ә башҡа мәҙһәбтәр — унан алдағы ҡыҙыллыҡтың бөтөүен[27].
  3. Ниәттең аныҡлығы. Дини белгестәр араһында намаҙға инеү мәлендә (тәғйин) мөьминдең уй-ниәте ни ҡәҙәр аныҡ булыуы тураһында бәхәстәр бара. Иң ҡәтғи ҡарашта шәфиғиҙәр тора: намаҙ уҡыусы аңында ғәмәлдең хоҡуҡи статусын («фарыз»), уның аныҡ исеме өйләне («зуһр») аныҡ билдәләргә һәм быны күңелдән тәкбирҙең тәүге хәрефен әйтеү мәле (мөкәрәнә) менән тура килтерергә тейеш. Хәнәфи фаҡиһтары был ғәмәлдең психологик яҡтан ауырлыҡ тыуҙырыуын (хараж) билдәләй һәм әгәр мөьмин уҡыласаҡ намаҙҙан уйҙарын ситкә йүнәлткән ғәмәлдәр яһамаһа, тәкбир әйткәнгә тиклем бер нисә минут эсендә ниәт ҡыла ала, тип ҡарар итәләр[28][25].

Намаҙҙың структураһы һәм элементтары

Намаҙ циклының берҙәм үлсәү берәмеге булып рәкәғәт (ғәр. ركعة) кеше тәненең киңлектә ҡәтғи билдәләнгән торошоноң эҙмә-эҙлелеген берләштергән ғибәҙәт ҡылыуҙың бөтөн структур өлөшө тора[29]. Тәғәйен намаҙға ҡарап, уның һаны икәүҙән дүртәүгә хәтлем була (өҫтәмә төнгө намаҙҙарҙа — берҙән һигеҙгә тиклем һәм күберәк)[30].

Классик рәкәғәт мөьминдең киңлектәге дүрт төп фаза аша күсеү циклынан тора[24]:

  1. Ҡыям — тура баҫып тороу;
  2. Рөҡүғ — билдән бөгөлөп (рус.)баш., тубыҡтарға таянып тороу;
  3. Сәждә — маңлайҙы, танауҙы, ике ҡулды, ике тубыҡты һәм ике аяҡ бармаҡтарын ергә тейгеҙеп эйелеү;
  4. Ҡәғдә / Жөлөс — сәждәләр араһында һәм намаҙ аҙағында ултырыу.

Фарыз (рөкөндәр) һәм сөннәттәр

Ислам хоҡуғында намаҙҙың эске төҙөлөшө айырылғыһыҙ нигеҙҙәргә — фарыздарға (ғәр. أركان, берлектә рөкөн — «фарыз») һәм икенсе дәрәжәләге кәрәкле элементтарға (сөннәт һәм әҙәп) бүленә[15].

Фарыздар ғибәҙәт ҡылыуҙың хоҡуҡи нигеҙен билдәләй. Уларға: Аллаһты данлап баш һүҙ (тәкбир әл-ихрам) әйтеү, тура баҫып тороу, «Әл-Фатиха» сүрәһен уҡыу, билдән һәм ергә тиклем эйелеп рөҡүғ һәм сәждә ҡылыу, намаҙ аҙағында ултырыу һәм сәләмләү (тәслим). Фарыз ғәмәлдәрҙең берәүһен генә булһа ла үтәмәһәң, намаҙ ҡабул булмай.

Кәрәкле ғәмәлдәр (тәкбир әйткәндә ҡул суҡтарын ҡолаҡ кимәленә күтәреү, Ҡөрьәндән өҫтәмә сүрә уҡыу, эйелеүҙәр араһында билдәле маҡтау һүҙҙәрен әйтеү) намаҙҙың рухи тулылыҡ дәрәжәһен билдәләй. Яңылышлыҡ менән бер нисә мөһим сөннәтте ҡалдырған хәлдә фиҡһ быны кисереүсе «иғтибарһыҙлыҡ сәждәһен» (сәһү сәждәһе) ҡылыуҙы талап итә[8].

Вербаль корпус

Намаҙҙағы һәр физик хәрәкәт ғәрәп телендә дини формулалар әйтеү менән ҡәтғи синхронлаштырылған. Доғаның тексы үҙең теләгәнсә импровизацияларға ярамай, ул өс төркөм әйтеүҙәрҙән тора: Ҡөрьәндән цитаталар, ҡыҫҡа маҡтау доғалары (Тәсбих) һәм ултырып уҡыла торған иман килтереү шаһитлыҡтары (Тәшәһһүд йәки Әт-Тәхиәт һәм пәйғәмбәргә Салауат әйтеү). Ҡулланылған текстарҙы дини яҡтан тикшереү предмет күрһәткестәренең тематик мәҡәләләрендә килтерелә[31].

Формаларҙың төрлөлөгө

Рәкәғәттең төп ҡалыбы ижтимағи-дини контекстҡа ҡарап киңәйтелә йәки үҙгәртелә:

  • Йома йәмәғәт намаҙында фарыз ике рәкәғәт алдынан вәғәз (Хөтбә) һөйләнелә[32];
  • Йыназа намаҙында рөҡүғтар һәм сәждәләр бөтөнләй юҡ — доғалар баҫҡан килеш кенә уҡыла[27];
  • Сәфәргә сыҡҡанда дини тәғлимәт мосафирҙарға дүрт рәкәғәтле намаҙҙы ике тапҡырға ҡыҫҡартырға (Ҡәсер) ҡуша, ә экстремаль һуғыш шарттарында ғүмерҙе һаҡлап ҡалыу маҡсатында рәкәғәт һандарын радикаль рәүештә боҙорға рөхсәт ителә (Хәүеф намаҙы)[27].

Намаҙ төрҙәре

Төп мәҡәлә: Намаҙҙар

Ислам хоҡуғында доға ғәмәлдәре, уларҙы башҡарыуҙың дини тейешлегенә ҡарап, дүрт төп категорияға бүленә[8].

Мәжбүриләре (фарыз)

Был категорияға һәр бәлиғ һәм үҙ аҡылында булған иманлы кешегә туранан-тура бурыс итеп йөкмәтелгән ғибәҙәт ҡылыуҙар ҡарай (фарыз әл-әйн — шәхси бурыс). Уларҙы үтәмәү ауыр гонаһ тип баһалана. Исламда ғибәҙәт ҡылыу нигеҙен көндәлек биш намаҙ тәшкил итә[15]:

  • Фәжер, сабах (иртәнге) — таң атҡандан алып, ҡояш ҡалҡа башлағанға тиклем дауам итә; ике рәкәғәт уҡыла;
  • Зуһр (өйлә) — ҡояш зәүәлдән (зенит) уҙғандан һуң уҡыла; үҙ эсенә 4 рәкәғәтте ала;
  • Ғәсер (икенде) — көндөң икенсе яртыһында ҡояш байығанға тиклем уҡыла; 4 рәкәғәттән тора;
  • Мәғриб (аҡшам) — ҡояш байығандан һуң шунда уҡ уҡыла; 3 рәкәғәт фарыз;
  • Ғишә (йәстү) — тулыһынса ҡараңғы төшкәс таң атҡанға тиклем башҡарыла; үҙ эсенә 4 рәкәғәтте ала.
undefined

Йома көндәрендә өйлә намаҙы мәсеттәрҙә йәмәғәт менән уҡылған йома намаҙына алмаштырыла.

Йәмәғәт намаҙының үҙ аллы ярҙамсы категорияһына (фарыз әл-кифая — өммәттең етерлек бер өлөшө үтәгәндә башҡа мөьминдәр яуаплылыҡтан азат ителгән бурыс) мәрхүмдең кәүҙәһе өҫтөндә рөҡуғтарһыҙ һәм сәждәләрһеҙ генә башҡарылған йыназа намаҙы, шулай уҡ күпселек сөнни мәҙһәбтәрендәге Ураҙа һәм Ҡорбан ғәйеттәре көндәрендәге байрам намаҙҙары инә[27].

Тейешлеләре (вәжиб)

Важиб (ғәр. واجب — «тейешле») категорияһы, фарыз менән сөннәт араһындағы үҙ аллы хоҡуҡи баҫҡыс булараҡ, хәнәфи мәҙһәбе хоҡуғында айырылып тора (башҡа мәктәптәр уны фарыз менән берләштерә)[33]. Важибты үтәргә бойороҡ ҡәтғи, әммә уның ҡануни мәжбүрилеге төрлө аңлатмаларға юл ҡуйған дәлилдәргә таяна. Был категорияға классик хәнәфи фиҡһы төнгө витр-намаҙҙы (ғишә намаҙынан һуң уҡыла), байрам намаҙҙарын, шулай уҡ мөьмин үҙ теләге менән нәҙер итеп әйткәндә уҡырға бурыслы булған намаҙҙарҙы индерә[24].

Кәрәклеләре (сөннәт) һәм өҫтәмәләре (нәфел)

Сөннәт (Мөхәммәт пәйғәмбәр даими рәүештә уҡыған намаҙҙар) һәм нәфел (ирекле өҫтәмә намаҙҙар) категорияларына мөьмингә өҫтәмә рухи сауап килтерергә тейешле күп ғәмәлдәр ҡарай[34]. Уларҙың төп ҡатламы булып рәтибәт (йәки сөннәт-намаҙ) намаҙҙары тора, улар мәжбүри биш фарыздың һәр береһенә тиклем йәки унан һуң уҡылырға тейеш[35].

Иң киң таралған өҫтәмә намаҙҙар[36]:

  • Тәрәүих— изге Рамаҙан айында ҡылына торған төнгө намаҙ;
  • Тәһәжжүд — төндөң икенсе яртыһында йәки өсөнсө өлөшөндә уҡылған ирекле намаҙ[37];
  • Духа — ҡояш тулыһынса ҡалҡҡас ҡылынған намаҙ;
  • Тәхиәт әл-мәсет — мәсеттең ишек төбөндә уҡылған сәләмләү намаҙы;
  • Истихара — дөрөҫ ҡарар ҡабул итеүҙә ярҙам һорап башҡарылған намаҙ;
  • Истисҡа — ҡоролоҡ ваҡытында ямғыр теләү намаҙы;
  • Күсүф менән Хүсүф — ҡояш йә ай тотолғанда башҡарылған намаҙ;
  • Тәсбих — ҡылынған гонаһ өсөн тәүбә итеү намаҙы;
  • Хәжәт — тормош ауырлыҡтарын еңеп сығыуҙы һорап уҡылған намаҙ;
  • Тәһәрәт намаҙы — тәһәрәт алғандан һуң уҡыла торған намаҙ.

Намаҙ уҡыу ваҡыты

Исламда биш фарыз намаҙҙың ваҡыты сәғәт бүлкәттәренә түгел, ә Ҡояштың офоҡҡа ҡарата күренеп торған тәүлек буйына хәрәкәтенә бәйле (миҡат әл-жәмәни)[29]. Мосолман календарында тәүлек иҫәбе ҡояш байыған мәлдән башлана.

Классик ислам хоҡуғы ваҡыт аралыҡтарының сиген түбәндәгесә билдәләй:

  • Фәжер, сабах — көнсығыш горизонтта «ысын таң» (әл-фәжер әс-садиҡ — горизонталь аҡ яҡтылыҡ һыҙаты) барлыҡҡа килеү менән башлана һәм ҡояш дискыһының өҫкө сиге горизонт өҫтөндә барлыҡҡа килгән секундта тулыһынса тамамлана (мәҙһәбтәрҙәге айырмаһы: шәфиғиҙәр, мәликиҙәр һәм хәнбәлиҙәр уны ҡараңғыла башҡарыуҙы хуп күрә — «галас», ә хәнәфиҙәр намаҙҙы иртән тәүге нурҙар барлыҡҡа килгәнгә тиклем кисектереү яҡшыраҡ тип һанай — «исфар»)[27].
  • Зуһр — ҡояш зениттың иң юғары нөктәһен (зәүәл) үткәндән һуң һәм уның күләгәһе көнсығышҡа табан оҙонайғас башлана. Ғәсер ваҡыты еткән мәлдә тамамлана.
  • Ғәсер — ҡояш байығансы дауам итә (мәҙһәбтәрҙәге айырмаһы: күпселек фаҡиһтар фекеренсә, ғәсер ваҡыты предмет күләгәһенең оҙонлоғо уның үҙ оҙонлоғона һәм өҫтәп төшкө күләгәгә тиң булғанда башлана. Хәнәфи мәҙһәбе был ваҡытты күләгә объекттың бейеклегенән ике тапҡырға ҙурыраҡ булған мәлгә күсерә)[26].
  • Мәғриб — ҡояш дискыһы офоҡ артында тулыһынса юғалғас башлана һәм киске шәфәҡ һүнгәнгә тиклем дауам итә (мәҙһәбтәрҙәге айырмаһы: шәфиғиҙәр һәм хәнбәлиҙәр мәғрибтең аҙағы тип — күктән ҡыҙыл шәфәҡтең, хәнәфиҙәр унан һуңғы аҡ яҡтылыҡ һыҙатының юғалыуын иҫәпләй).
  • Ғишә — киске шәфәҡ юғалғандан һуң башлана һәм ысын таң билдәләре барлыҡҡа килгәнгә тиклем дауам итә (ҡайһы бер дин белгестәре уны төн уртаһында уҡыу иң ҡулайы тип билдәләй)[27].

Рөхсәт ителгән ваҡыт арауыҡтарынан тыш, фиҡһ өс «мәкруһ» осорон (тыйыу ваҡыты) ҡәтғи теркәп бара, унда һәр төрлө намаҙ уҡыу гонаһлы: ҡояш сыҡҡан минуттарҙа, ул зәүәлдә булған мәлдә һәм уның байыған мәлендә (ағымдағы көндөң һуңлап килгән ғәсере өсөн генә ташлама яһала)[29].

Өфөлә намаҙ ваҡыты (июль)

Ваҡыт иҫәбе 2026 йылда Өфө сәғәт бүлкәтенә иҫәпләнгән (MSK+2, UTC+5)[38].

Фарыз намаҙҙар ваҡыты
Дата Аҙна көнө Иртәнге намаҙ Ҡояш ҡалҡыу Өйлә Икенде
(шәфиғи)		 Икенде
(хәнәфи)		 Аҡшам Йәстү
01.07 Ср 02:40 04:42 13:22 17:51 19:06 21:58 23:48
02.07 Чт 02:40 04:42 13:22 17:51 19:06 21:58 23:48
03.07 Пт 02:42 04:43 13:22 17:51 19:06 21:57 23:47
04.07 Сб 02:43 04:44 13:23 17:51 19:06 21:57 23:46
05.07 Вс 02:44 04:45 13:23 17:51 19:05 21:56 23:45
06.07 Пн 02:46 04:46 13:23 17:51 19:05 21:55 23:45
07.07 Вт 02:47 04:47 13:23 17:50 19:05 21:55 23:44
08.07 Ср 02:48 04:48 13:23 17:50 19:05 21:54 23:43
09.07 Чт 02:50 04:49 13:23 17:50 19:04 21:53 23:41
10.07 Пт 02:51 04:50 13:24 17:50 19:04 21:52 23:40
11.07 Сб 02:53 04:52 13:24 17:50 19:03 21:51 23:39
12.07 Вс 02:55 04:53 13:24 17:49 19:03 21:50 23:38
13.07 Пн 02:56 04:54 13:24 17:49 19:02 21:49 23:36
14.07 Вт 02:58 04:56 13:24 17:49 19:02 21:48 23:35
15.07 Ср 03:00 04:57 13:24 17:48 19:01 21:47 23:34
16.07 Чт 03:01 04:58 13:24 17:48 19:01 21:46 23:32
17.07 Пт 03:03 05:00 13:24 17:48 19:00 21:44 23:30
18.07 Сб 03:05 05:01 13:24 17:47 18:59 21:43 23:29
19.07 Вс 03:08 05:03 13:25 17:47 18:59 21:42 23:27
20.07 Пн 03:09 05:04 13:25 17:46 18:58 21:40 23:25
21.07 Вт 03:12 05:06 13:25 17:46 18:57 21:39 23:24
22.07 Ср 03:13 05:07 13:25 17:45 18:56 21:37 23:21
23.07 Чт 03:16 05:09 13:25 17:45 18:56 21:36 23:21
24.07 Пт 03:17 05:10 13:25 17:44 18:55 21:34 23:18
25.07 Сб 03:19 05:12 13:25 17:44 18:54 21:33 23:16
26.07 Вс 03:21 05:14 13:25 17:43 18:53 21:31 23:14
27.07 Пн 03:23 05:15 13:25 17:42 18:52 21:29 23:11
28.07 Вт 03:25 05:17 13:25 17:42 18:51 21:27 23:09
29.07 Ср 03:28 05:19 13:25 17:41 18:50 21:26 23:08
30.07 Чт 03:30 05:21 13:25 17:40 18:49 21:24 23:06
31.07 Пт 03:32 05:22 13:25 17:39 18:48 21:22 01:06

Намаҙ уҡыу формалары

Төп мәҡәлә: Намаҙҙар

Тышҡы шарттарға, социаль мөхиткә һәм мөьминдең физик хәленә бәйле ҡануни намаҙ бер нисә ойоштороу-киңлек формаһында ҡылынырға мөмкин[8].

Яңғыҙ һәм йәмәғәт намаҙы

Ғәмәлдең төп бүленеше булып намаҙа ҡатнашыусылар һаны тора. Намаҙҙы мөьмин яңғыҙ (мөнфәрит) йәки коллектив рәүештә — йәмәғәт менән (ғәр. صلاة الجماعة) уҡый ала. Ислам тәртибендә коллектив намаҙға һис шикһеҙ өҫтөнлөк бирелә: Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең ҡануни хәҙисенә ярашлы, төркөм менән ҡылынған намаҙ үҙенең рухи ҡиммәте буйынса яңғыҙ уҡылған намаҙҙан 27 тапҡырға өҫтөнөрәк[12]. Бер нисә мәҙһәб (атап әйткәндә, хәнбәлиҙәр), әгәр мәсеттән аҙан тауышын ишетһә, ир-егеттәр йәмәғәт намаҙында ҡәтғи мәжбүри ҡатнашырға тейеш (фарыз әл-әйн) тип баһалай.

Йәмәғәт намаҙының үҙәк фигураһы булып етәксеһе — имам тора. Ул төркөмдөң алғы яғында, ҡиблаға ҡарап баҫа, ә ҡалған ҡатнашыусылар (мағмумдар) уның артында тығыҙ параллель рәттәрҙә (саффтар) теҙелә[27].

Йәмәғәт намаҙының төп юридик принцибы — синхрон башҡарыу: намаҙ уҡыусылар имамдың хәрәкәттәренә эйәрергә тейеш. Ҡағиҙә буйынса, етәксенән алда эйелеү йәки унан һуңға ҡалыу тыйыла; имамды аңлы рәүештә уҙып китеү намаҙҙы боҙа. Имам Ҡөрьәнде ҡысҡырып уҡыған ваҡытта (иртәнге, киске һәм төнгө намаҙҙарҙың тәүге ике рәкәғәтендә) башҡалар өндәшмәй[39].

Сәфәр режимы: ҡыҫҡартыу һәм берләштереү

Сәйәхәт (сәфәр) шарттарында ислам хоҡуғы мөьмингә ике бойондороҡһоҙ механизмда сағылған ҡануни еңеллек (руксу) бирә[19]:

  • Ҡәсер (ғәр. قصر الصلاة — «ҡыҫҡартыу») — дүрт рәкәғәтле мотлаҡ намаҙҙарҙың (өйлә, икенде һәм йәстү) күләмен теүәл ике рәкәғәткә тиклем кәметеү. Иртәнге (2 рәкәғәт) һәм киске (3 рәкәғәт) намаҙҙар ҡыҫҡартылырға тейеш түгел.
  • Жәмғ (ғәр. جمع الصلاة — «берләштереү») — бер ваҡыт коридоры эсендәге ике намаҙҙы ҡушыу. Төшкө намаҙҙы киске намаҙ менән (өйлә + икенде), шулай уҡ киске намаҙҙы төнгө намаҙ менән (аҡшам + йәстү) берләштерергә рөхсәт ителә. Ҡушыу алға күсереү ысулы менән дә (жәмғ тәҡдим — мәҫәлән, икендене өйләнән һуң төшкө сәғәттә уҡыу), шулай уҡ кисектереү ысулы менән дә (жәмғ тағһир) тормошҡа ашырыла ала.
  • Классик фиҡһта был ташламаларҙың көсөнә инеү критерийы булып Урта быуаттарҙа кешенең ике көнлөк юлды ат менән үтеү ниәте менән тораҡ пункт сиктәренән ситкә сығыуы тора (хәҙерге мәҙһәб фәтүәләрендә был ара 80-89 км-ға тиңләштерелә)[15].

Экстремаль режимдар: Хәүеф намаҙы

Ислам хоҡуғында әл-хәүеф намаҙы (ғәр. صلاة الخوف — «ҡурҡыу намаҙы») айырым урынды алып тора, ул туранан-тура хәрби бәрелеш йәки һәләкәт хәүефе янаған шарттарҙа ғибәҙәт ҡылыуҙы билдәләй. Был ғәмәлдең хоҡуҡи нигеҙҙәре Мөхәммәттең хәрби походтары ваҡытында Ҡөрьәндә (4:102) теркәлгән[29].

Асылы — подразделениеның хәрби һәләтен юғалтмай йәмәғәт намаҙын уҡыу бурысын һаҡлап ҡалыу. Ғәмәлдең классик схемаһы түбәндәгесә: ғәскәр ике отрядҡа бүленә; беренсе төркөм имам артынан бер рәкәғәт ҡыла, шунан һуң һаҡта туҡтап ҡала, ә икенсе төркөм тылдан сығып, шул уҡ имам артынан икенсе рәкәғәт ҡыла, шунан һуң ике төркөм дә намаҙҙың етешмәгән өлөштәрен үҙаллы уҡый[20]. Ландшафтҡа йәки дошман һөжүменең йүнәлешенә ҡарап, фаҡиһтар был намаҙҙың тикшерелгән 16 конфигурацияһын тасуирлай, алыштың киҫкен фазаларында хәрәкәт иткәндә йәки ат өҫтөндә килеш символик рәүештә баш эйергә рөхсәт бирә.

Намаҙҙағы лексика һәм формулалар

Ҡануни намаҙҙың вербаль корпусы ҡәтғи билдәләнгән һәм тик классик ғәрәп телендә башҡарыла. Ирекле шәхсән доғанан айырмалы рәүештә, намаҙҙың һүҙлек составы Ҡөрьәндән өҙөктәр, Аллаһты данлап ҡыҫҡаса әйтеүҙәр һәм имандың инанғанлыҡ дәлилдәре ингән үҙгәрешһеҙ ғибәҙәт ғәмәленән тора[40].

Ислам хоҡуғында әйтелә торған бөтә текст өс функциональ төркөмгә бүленә[41]:

1. Ҡөрьән уҡыуҙар

Һәр рәкәғәттең төп текст элементы булып Ҡөрьәндең беренсе сүрәһе "Әл-Фатиха"ны уҡыу тора. Сөнни хоҡуҡи мәҙһәбтәренең күпселегендә (шәфиғиҙәр, мәликиҙәр, хәнбәлиҙәр) был сүрәнең әйтелеше ғибәҙәт ҡылыуҙың айырылғыһыҙ фарызы (рөкөн) тип таныла, унһыҙ намаҙ ҡабул булмай.

(Мәҙһәб-ара нескәлек: классик хәнәфи мәҙһәбе, 73:20 аятын һүҙмә-һүҙ уҡыуға таянып, Ҡөрьәндең теләһә ниндәй өҙөгөн уҡыу ҙа етерлек тип таный, әммә "Әл-Фатиха"ны ҡалдырыу ауыр хоҡуҡи етешһеҙлек — важиб тип иҫәпләнә)[27].

Тәүге ике рәҡәғәттә "Әл-Фатиха"нан һуң ғәҙәттә өҫтәмә сүрә йәки бер нисә ирекле аят (Зәмм-сүрә) уҡыла.

2. Күсеш маркерҙары һәм тәсбих әйтеүҙәр

Намаҙ уҡыусының тәненең һәр хәрәкәте тотороҡло телмәр өлгөләре менән ҡәтғи синхронлаштырыла:

  • Тәкбир («Аллаһу Әкбәр») — намаҙҙы башлау ролен үтәүсе универсаль ҙурлау формулаһы. Ул ғибәҙәтте аса (тәкбир әл-ихрам) һәм һәр артабанғы эйелеүҙе йәки турайыуҙы билдәләй[42];
  • Тәсбих — Аллаһтың абсолют бөйөклөгөн данлауҙың ҡыҫҡа формулалары, билдән (рөҡөғ) һәм ергә тиклем (сәждә) эйелеүҙәр эсендә өсәр тапҡыр әйтелә;
  • Тәсмиғ һәм Тәхмид — рөкөғтән торғанда имам һәм уға эйәреүселәр тарафынан әйтелгән парлы маҡтау һүҙҙәре («Сәмиға-ллаһу…»)[43];
  • Тәслим — цикл финалында башты уңға һәм һулға бороп әйтелә һәм юридик яҡтан кешене намаҙ хәленән сығарған ике тапҡыр сәләмләү («Әс-сәләмү ғәләйкүм…»)[44].

3. Ҡануни дәлилдәр

Ултырған хәлдә (ҡәғдә) намаҙҙың вербаль йүнәлеше абстракт маҡтауҙан имандың юридик дәлиленә күсә. Был фазала мөьмин — инаныу тәшәһһүд (шулай уҡ үҙенең беренсе һүҙе буйынса «Әт-Тәхиәт» булараҡ билдәле) тексын, ә һуңғы рәкәғәттә Мөхәммәт пәйғәмбәргә һәм уның ғаиләһенә Салауат әйтә[45].

Намаҙҙы уҡымау һәм ҡалдырыу

Ислам хоҡуғында фарыз намаҙҙан баш тартыу (тарҡ әс-сәләт) иң ауыр ғәмәлдәрҙең береһе тип баһалана. Әммә дини ҡанундарҙа был ғәмәлдең ике эске мотивы араһында фундаменталь айырма яһала[27]:

  1. Белә тороп фарызлығын инҡар итеү (жүхүд йәки инҡар). Әгәр кеше асыҡтан-асыҡ, был бойороҡ илаһи ҡанун түгел, тип белдереп намаҙ уҡымаһа, бөтә хоҡуҡ мәктәптәренең (ижмә) бер тауыштан ҡабул ителгән консенсусына ярашлы, исламдан сыға һәм мөртәт юридик статусын ала[29].
  2. Намаҙҙың фарыз бурыс икәнен эстән танып та, ғәмһеҙлек йәки ялҡаулыҡ (кәсәл йәки тахаун) арҡаһында ҡалдырыу. Был категорияның хоҡуҡи статусы тирәләй классик фиҡһта ҡатмарлы бәхәс тыуа:
  • Хәнбәли мәҙһәбе (Әхмәт ибн Хәнбәлдең аңлатмаһында) намаҙҙағы системалы ялҡаулыҡты мөртәтлеккә тиңләй;
  • Шәфиғи һәм мәлики мәҙһәбтәре, бындай кеше мосолман булып ҡала, әммә үлемесле гонаһ (кәбирә) ҡылыусы хәшәрәттәр (Фасиҡ) категорияһына күсә, тип ҡарар итә;
  • Хәнәфи мәҙһәбе иң йомшаҡ позицияла тора: ялҡау намаҙ уҡыусы ауыр гонаһ ҡылған тип таныла, әммә ул юридик яҡтан иманлы тип һанала[29].

Тарихи санкциялар һәм хәҙерге заман хоҡуҡи ысынбарлыҡ

Урта быуаттарҙағы фиҡһ трактаттарында намаҙҙы йыш ҡалдырыусыларға ҡарата ҡаты физик санкциялар күрелә: хәнәфиҙәрҙә ғүмерлеккә төрмәгә ябып, көн һайын ҡамсы менән һуҡтырыуҙан алып үлем язаһына тиклем (шәфиғиҙәрҙә — гонаһ өсөн яза сараһы булараҡ, һуңынан мосолман зыяратында ерләгәндәр, хәнбәлиҙәрҙә — мөртәткә үлем язаһы булараҡ)[15].

Дин белгестәре билдәләүенсә, Урта быуаттарҙа дин дәүләтселектең юридик нигеҙе булып торғанда был күрһәтмәләр ислам хоҡуғының үҙенсәлеген сағылдыра. XXI быуаттың хоҡуҡи ысынбарлығында был санкциялар юҡҡа сығарылған: мосолмандар күпселекте тәшкил иткән донъяуи дәүләттәрҙә намаҙҙы ҡалдырыу мөьминдең шәхси выжданы юрисдикцияһына ҡарай, ә формаль рәүештә шәриғәткә таянған илдәрҙә (Сәғүд Ғәрәбстаны, Иран һәм башҡалар) намаҙ уҡымаған өсөн ябай граждандар енәйәт эҙәрлекләүенә тарттырылмай, ә йәмәғәт административ пропагандаһы менән генә сикләнәләр[46].

Бурысты ҡайтарыу институты (ҡаза)

Литургик өҙөклөктө төҙәтеү өсөн исламдың хоҡуҡи системаһы ҡаза (ғәр. قضاء الصلاة — «ҡалдырғанды тулыландырыу») институтын булдыра. Фиҡһта намаҙҙы ҡалдырыу ике сценарийға бүленә[19]:

  1. Кисерерлек сәбәп буйынса ҡалдырыу (ғөзөр — тәрән йоҡо, онотоусанлыҡ, аңды юғалтыу йәки хирургик наркоз). Мөхәммәттең тура хәҙисенә таянып («Кем намаҙ тураһында онотҡан йәки уны йоҡлап үткәргән, уны иҫенә төшөргәс тә шунда уҡ башҡарһын»), бөтә мәҙһәбтәр бер тауыштан бындай намаҙҙы шунда уҡ ҡаза ҡылырға ҡуша; был осраҡта кешелә Ҡиәмәт көнө йәки ахирәт гонаһы ята тип һаналмай.
  2. Аңлы рәүештә сәбәпһеҙ ҡалдырыу. Бында хоҡуҡи философияның бүленеүе күҙәтелә:
  • Классик күпселек (дүрт сөнни мәҙһәб һәм шиғый-имамсылар) Аллаһ алдындағы бурыс ваҡыт үтеү менән юҡҡа сыҡмай тип иҫәпләй. Мөьмин ғүмерендә аңлы рәүештә ҡалдырған намаҙҙарҙың яҡынса һанын иҫәпләргә һәм уларҙы ағымдағы фарыздары менән параллель рәүештә эҙмә-эҙлекле тулыландырырға бурыслы.
  • Һүҙмә-һүҙселәр һәм реформаторҙар (ҙаһириҙар, шулай уҡ Ибн Хәзм, Ибн Тәймиә һәм әш-Шәүкәни) намаҙҙың Ҡөрьән тарафынан үҙ ваҡыт арауығына ныҡлы бәйләнгәнлеген белдерә. Уларҙың фекеренсә, аңлы рәүештә ҡалдырылған ғәмәлде тулыландырыу мөмкин түгел — йылдарға һуңлап башҡарылған намаҙ юридик яҡтан әһәмиәтһеҙ. Был мәҙһәб бурысты компенсациялауҙың берҙән-бер ысулы тип ихлас тәүбә итеүҙе һәм ғүмереңде өҫтәмә ирекле нәфел намаҙҙары менән тулыландырыуҙы иҫәпләй[47].

Мәҙәни һәм социаль әһәмиәте

Мосолман йәмғиәттәрендә намаҙ шәхси ғибәҙәт ҡылыу ғәмәле генә түгел, ә традицион һәм хәҙерге заман мәҙәниәтенең арауыҡ-ваҡыт каркасын билдәләгән мөһим социаль үҙ-үҙен ойоштороу институты булып тора[48].

Хронобиологик һәм ҡала ритмы

Биш ваҡыт намаҙ тәүлекте тәбиғи фазаларға бүлә, был үҙенсәлекле «ислам ваҡыт мәҙәниәтен» тыуҙыра. Яҡын Көнсығыштың һәм Урта Азияның боронғо ҡалаларында ижтимағи тормош ритмы быуаттар буйына намаҙ йәҙүәле тирәләй теҙелә: баҙарҙарҙың эш сәғәттәре, һөнәрселек цехтарында тәнәфес һәм сауҙа каруандарының юлға сығыуы аҙанға бәйле була.

Мосолмандарҙың көнкүреш телмәрендә намаҙ атамалары тотороҡло хрононимдар сифатында нығынып ҡала: «өйләнән һуң осрашырбыҙ» йәки «аҡшамға тиклем бурысты ҡайтарырға» тип һөйләү ваҡытты аныҡ билдәләй. Манараларҙан яңғыраған аҙан тауышы көнсығыш ҡаланың үҙенсәлекле акустик ландшафтын (soundscape) барлыҡҡа килтерә, дини социология ғилемендә исламдың йәмәғәт киңлегендәге визуаль һәм тауыш маркеры булып тора[49].

Социаль эгалитаризм

Мәсеттә йәмәғәт намаҙы социаль тигеҙләү ҡоралы функцияһын үтәй. Намаҙ залының архитектураһы принципиаль рәүештә ложаларҙан, махсус бүленгән эскәмйәләрҙән йәки ҡатлам бүлмәләренән мәхрүм.

Бер рәттә (сафф) иңгә-иң терәшеп тороп, намаҙ уҡыусылар кешеләрҙең Аллаһ алдында абсолют тигеҙлеге тураһындағы ҡанунды күҙ алдына килтерә: социаль статус, раса һәм байлыҡ айырмалары бөтә, һөҙөмтәлә юғары дәрәжәле чиновник ябай эшсенең артындағы рәттә ҡалырға мөмкин. Аҙналыҡ йома намаҙы электән дөйөм ҡала йыйынының төп аналогы булып хеҙмәт итә, унда вәғәз (Хөтбә) ваҡытында мәхәллә кешеләренә аҙнаның төп дәүләт, хоҡуҡи һәм социаль-этик яңылыҡтары хәбәр ителә[50].

Матди мәҙәниәт һәм ҡала төҙөлөшө

Ҡәғбәгә (Ҡиблаға) йүнәлеш алыу тәртибе[51] ислам донъяһының ҡала төҙөлөшөнә төплө йоғонто яһай: ҡалаларҙың урам-юл селтәрҙәре, йәмәғәт биналарының фасадтары һәм торлаҡ йорттарҙың эске планлаштырылыуы "дини йүнәлеш"те иҫәпкә алып проектлана.

Намаҙҙы таҙалыҡта уҡыу кәрәклеге үҫешкән матди инфраструктура тыуҙыра:

  • Биҙәү-ҡулланма сәнғәтендә намаҙ келәмдәре (Намаҙлыҡ) туҡыу сәскә ата, уларға орнамент һалыу туҡыу сәнәғәтенең айырым тармағына әүерелә[52];
  • Теүәл механикала Ҡибланы билдәләүҙе һәм ҡараңғы төшөүҙе иҫәпкә алып эшләнгән махсус интерьер сәғәттәре һәм кеҫә компастары етештереү үҫешә[53];
  • Хәҙерге заман урбанистикаһында был ихтыяж hospitality инфраструктураһының глобаль стандартын формалаштырыуға килтерә: халыҡ-ара аэропорттарҙа, эре сауҙа үҙәктәрендә һәм донъяуи университеттар кампустарында намаҙ бүлмәләре (Мусалла) булдырыла[54].

Һанлы дәүерҙә намаҙ

XXI быуатта традицион намаҙ ритмы һанлы адаптация үтә. Намаҙ йәҙүәле булған мобиль ҡушымталары-агрегаторҙар һәм Ҡибланы күрһәтеүсе GPS-утилиттар донъяла иң ҙур ихтыяжға мохтаж дини программалар исемлегенә инә[55]. Тәүлеклек намаҙ циклы «аҡыллы йорттар» (музыка тауышын автоматик рәүештә кәметеү һәм смарт-колонкаларҙа аҙан тауышын яңғыратыу) һәм ҡул гаджеттары (смарт-сәғәттең намаҙға тиклем 15 минут алдан тактиль вибрацияһы) экосистемаларына индерелә, был мосолманға хәҙерге заманда мегаполистарҙа Урта быуаттың биологик ритмын һаҡлап ҡалырға мөмкинлек бирә[56].

Галерея

Намаҙҙа һындың дүрт төп торошо һәм уға бәйле доғалар һәм декламациялар
Босняктар асыҡ яланда намаҙ уҡый, яҡынса 1906 йыл
Мәзин аҙан ҡысҡыра
Рөкөғкә китеүселәр
Косово Республикаһында ирҙәр ултырып намаҙ уҡый
Торба (ғәр. تربة; фарсы. مهر) — шиғыйҙар сәждәгә киткәндә ҡуллана торған балсыҡ плитә

Иҫкәрмәләр

  1. ↑ Али-заде, 2007
  2. ↑ Mughniyya, 2003, Salat
  3. ↑ 1 2 3 Katz, 2013, с. 2—8
  4. ↑ Ибн Манзур, 1994
  5. ↑ Steingass, 1892, с. 1924
  6. ↑ 1 2 Jeffery, 1938, с. 197—198
  7. ↑ Ас-Суюти
  8. ↑ 1 2 3 4 Monnot, 1995, с. 925—934
  9. ↑ Wensinck, 2013, с. 2—8
  10. ↑ Neuhaus, 2017, с. 362—374
  11. ↑ Schrieke, 1993, с. 97—100
  12. ↑ 1 2 Bukhari1
  13. ↑ Juynboll, 1993, с. 132—133
  14. ↑ Bukhari2
  15. ↑ 1 2 3 4 5 6 Zuhayli, 1985, с. 580—640
  16. ↑ Gardet, с. 171—174
  17. ↑ Jazari, с. 4—12
  18. ↑ Сура 29. Паук, 45-й аят. quran-online.ru. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 6 июль 2026.
  19. ↑ 1 2 3 Kamali, 2003, с. 412—420
  20. ↑ 1 2 3 IbnRushd, 2004, с. 109—115
  21. ↑ Bukharit
  22. ↑ IbnHajar, с. 9—12
  23. ↑ Muhammad, 1995, с. 114—116
  24. ↑ 1 2 3 Muslim1
  25. ↑ 1 2 Mawsuah, 1993, с. 64—72
  26. ↑ 1 2 King, 1993, с. 253—256
  27. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Jazari, 2009, с. 4—12
  28. ↑ Порядок выполнения намазов. islamdag.ru (4 март 2014). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 6 июль 2026.
  29. ↑ 1 2 3 4 5 6 Wensinch, 1993, с. 406—407
  30. ↑ Buhari1
  31. ↑ Как читать намаз. 5 обязательных молитв (ингл.). umma.ru. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 6 июль 2026.
  32. ↑ Muslim1, 2009, с. 4—12
  33. ↑ Касымов, А. Р. Термины исламского права: словарь-справочник. — Казань: Изд-во Казанского университета, 2014.
  34. ↑ Аль-Бухари, Мухаммад ибн Исмаил. Китаб ар-рикак, хадис № 6502 о приближении к Аллаху через нафиль-деяния // Аль-Джами‘ ас-сахих = الجامع الصحيح / صحيح البخاري. — Дамаск; Бейрут: Дар Ибн Касир, 2002. — 1944 с.
  35. ↑ Аль-Бухари, Мухаммад ибн Исмаил. Китаб ат-тахаджжуд, хадис № 1180–1181: сообщение Ибн ‘Умара о десяти дополнительных ракаатах, которые он запомнил от Пророка ﷺ // Сахих аль-Бухари = صحيح البخاري. — Дамаск; Бейрут: Дар Ибн Касир, 2002.
  36. ↑ Ибн Хаджар аль-Аскаляни. Китаб ас-салят, باب صلاة التطوع // Булуг аль-марам мин адиллят аль-ахкам = بلوغ المرام من أدلة الأحكام. — Эр-Рияд: Дар ас-Салам, 2000.
  37. ↑ 6 важных суннат-намазов, которыми мы столь часто пренебрегаем. 6 июль 2026 тикшерелгән.
  38. ↑ 5namaz.com. 🕌 Время намаза - Уфа (Республика Башкортостан) на июль 2026 - точное расписание намаза – 5 намазов. 5namaz.com. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 6 июль 2026.
  39. ↑ Министерство вакуфов Кувейта. Статьи «اقتداء», «إمامة», «مسابقة الإمام», «قراءة المأموم», «إنصات» // Аль-Мавсу‘а аль-фикхийя аль-кувайтийя = الموسوعة الفقهية الكويتية. — Кувейт: Визарат аль-Авкаф ва-ш-Шу’ун аль-Исламийя, 1983–2006.
  40. ↑ Молитва-Намаз. Виды намазов. Правила совершения молитвы. Дуа и Салаваты. 6 июль 2026 тикшерелгән.
  41. ↑ К вопросу о понятии и источниках мусульманского права. cyberleninka.ru. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 6 июль 2026.
  42. ↑ Абу Дауд, Сулейман ибн аль-Аш‘ас. Китаб ат-тахара, хадис № 61; Китаб ас-салят, хадис № 618: «مفتاح الصلاة الطهور وتحريمها التكبير وتحليلها التسليم» // Сунан Аби Дауд = سنن أبي داود. — Бейрут: Дар ар-Рисаля аль-‘Аламийя, 2009.
  43. ↑ Ат-Тирмизи, Мухаммад ибн ‘Иса. Китаб ас-салят, باب ما جاء في التسبيح в рак‘ате и саджде, хадис № 261 // Сунан ат-Тирмизи = سنن الترمذي. — Бейрут: Дар аль-Гарб аль-Ислами, 1998.
  44. ↑ Ат-Тирмизи, Мухаммад ибн ‘Иса. Китаб ас-салят, хадис № 295: таслим направо и налево словами «السلام عليكم ورحمة الله» // Сунан ат-Тирмизи = سنن الترمذي. — Бейрут: Дар аль-Гарб аль-Ислами, 1998.
  45. ↑ Форма совершения намаза. Духовное управление мусульман Республики Татарстан (3 октябрь 2017). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 6 июль 2026.
  46. ↑ Кулиев Д. Т. Шариат и фикх: понятие, источники и соотношение. КиберЛенинка. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 6 июль 2026.
  47. ↑ Аш-Шаукани, Мухаммад. Раздел о восполнении пропущенного // Найль аль-Автар (Достижение целей). — Бейрут: Дар аль-Джиль, 1973. — Т. 2. — С. 28–32.
  48. ↑ Алексеев И.Л., Арапов Д.Ю., Бобровников В.О., Ибрагим Т.К., Стародуб Т.Х. Ислам. istina.msu.ru. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 6 июль 2026.
  49. ↑ Совет улемов ДУМ РТ разъясняет изменения во временах намаза. 6 июль 2026 тикшерелгән.
  50. ↑ Коллективный намаз. Мечеть. Правила поведения в мечети.. 6 июль 2026 тикшерелгән.
  51. ↑ Формирование архитектуры средневековой мечети на основе пространственной ориентации человека. cyberleninka.ru. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 6 июль 2026.
  52. ↑ Denny, Walter B. How to Read Islamic Carpets (ингл.) 144. The Metropolitan Museum of Art (2014). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 6 июль 2026.
  53. ↑ The British Museum. Compass, sundial, qibla indicator (ингл.). islamicworld.britishmuseum.org. The British Museum (2024). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 6 июль 2026.
  54. ↑ Mokhtar, Ahmed. Design Guidelines for Ablution Spaces in Mosques and Islamic Praying Facilities. — Sharjah: American University of Sharjah, 2006. — 38 p. — ISBN 9948-427-02-5.
  55. ↑ Bitsmedia Pte Ltd. Muslim Pro App: Prayer Times, Adhan, Qibla, Holy Quran. — Singapore: Bitsmedia, 2026.
  56. ↑ mawaqit. Mawaqit integration - salat time and nearest mosque - in Home Assistant (ингл.). GitHub. mawaqit (2026). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 6 июль 2026.

Әҙәбиәт

Категориялар