Прокудин-Горский Сергей Михайлович

Прокудин-Горскийҙарҙың дворян нәҫеленән. Атаһы, Михаил Николаевич, Кавказда (Тифлис гренадер полкында) хеҙмәт итеп, 1862 йылда подпоручик чинында отставкаға сыға һәм өйләнә.

Сергей Михайлович 1863 йылдың 18 (30) августында Владимир губернаһының Покровский өйәҙендәге Прокудиндар-Горскийҙарҙың Фуник Тауы алпауыт хужалығында тыуа^[3][4]. 1863 йылдың 20 авгусында (1 сентябрь) ул алпауыт хужалығына иң яҡын Архангел зыяратының Архангел Михаил сиркәүендә суҡындырыла, уның зыяратында 2008 йылда тулы аҙашы Сергей Михайлович Прокудин-Горскийҙың (1789—1841) ҡәбер ташы табыла.

Өс йыл (1886 йылға тиклем) Александр лицейында уҡый, әммә тулы курсты тамамламай.

1886 йылдың октябренән 1888 йылдың ноябренә тиклем Санкт-Петербург университетының физика-математика факультетында тәбиғи бүлек буйынса лекциялар тыңлай.

1888 йылдың сентябренән 1890 йылдың майына тиклем Император Хәрби-медицина академияһы тыңлаусыһы була, әммә уны тамамламай^[5].

Император Сәнғәт академияһында һынлы сәнғәтте өйрәнә.

1890 йылдың майында Демидов хеҙмәтсәндәрҙе ҡарау йортона уның тулы хоҡуҡлы ағзаһы сифатында хеҙмәткә алына. Был ярлы ғаиләләрҙән ҡыҙҙар өсөн социаль учреждение 1830 йылда билдәле меценат Анатолий Демидов аҡсаһына асыла һәм императрица Мария Федоровна учреждениелары ведомствоһына ҡарай.

1890 йылда рус металл белгесе һәм Гатчина ҡыңғырау, баҡыр иретеү һәм ҡорос ҡойоу заводтары ширҡәте директоры Лавровтың ҡыҙы Анна Александровна Лавроваға (1870—1937) өйләнә. Прокудин-Горский үҙе ҡайныһының предприятиеһында идара директоры була.

1897 йылда Сергей Михайлович Император Рус техник йәмғиәтенең (ИРТО) Бишенсе бүлегенә үҙенең фотография тикшеренеүҙәренең техник һөҙөмтәләре тураһында докладтар яҙа башлай (ул был докладтарҙы 1918 йылға тиклем дауам итә). 1898 йылда ИРТО-ның Бишенсе фотография бүлеге ағзаһы була һәм «Атылған йондоҙҙарҙы (йондоҙ ямғырҙарын) фотоға төшөрөү тураһында» хәбәр менән сығыш яһай. Ул шул ваҡытта уҡ фотография өлкәһендә Рәсәйҙең абруйлы белгесе була, уға ИРТО ҡарамағында практик фотография курстарын ойоштороу эше йөкмәтелә. 1898 йылда фотографияның техник аспекттары буйынса эштәр серияһынан тәүге китаптарын баҫтыра: «Негативтарҙан баҫтырыу тураһында» һәм «Ҡул фотоаппараттары менән фотоға төшөрөү тураһында». 1900 йылда Рус техник йәмғиәте Бөтә донъя Париж күргәҙмәһендә Прокудин-Горскийҙың ҡаралы-аҡлы фотографияларын күрһәтә^[6].

1901 йылдың 2 авгусында Петербургта С. М. Прокудин-Горскийҙың «фотоцинкография һәм фототехника оҫтаханаһы» асыла, унда 1906—1909 йылдарҙа «Фотограф-һәүәҫкәр» журналының лабораторияһы һәм редакцияһы урынлаша, унда ул төҫтәрҙе тергеҙеү принциптары тураһында техник мәҡәләләр серияһын баҫтыра^[6].

1902 йылда Сергей Михайлович ай ярым дауамында Шарлоттенбургта (Берлин янында) доктор Адольф Мите етәкселегендә фотомеханика мәктәбендә уҡый. Һуңғыһы шул уҡ 1902 йылда төҫлө төшөрөү өсөн камера моделен һәм экранда төҫлө һүрәттәрҙе күрһәтеү өсөн проектор эшләй. 1902 йылдың 13 декабрендә Прокудин-Горский тәүге тапҡыр А. Митеның өс төҫлө фотография ысулы буйынса төҫлө диапозитивтар булдырыуы тураһында хәбәр итә^[7], ә 1905 йылда сит ил химиктарының шундай уҡ эшләнмәләренән, шул иҫәптән Мите сенсибилизаторынан күпкә сифатлыраҡ булған үҙенең сенсибилизаторын патентлай. Яңы сенсибилизатор составы бромлы көмөш пластинаны бөтә төҫ спектрына берҙәй һиҙгер итә.

1903 йылда Прокудин-Горский «Ҡул фотоаппараттары менән изохроматик фотоға төшөрөү» брошюраһын баҫтырып сығара^[6][8].

Съемкалар башы

Прокудин-Горскийҙың Рәсәй империяһында төҫлө фото төшөрөүҙәренең теүәл датаһы әлегә тиклем билдәләнмәгән. Төҫлө һүрәттәрҙең беренсе серияһында 1903 йылдың сентябрь-октябрендә Бөйөк Финляндия кенәзлеге буйлап сәйәхәт барышында Нейшлот, Выборг, Вильманстранд, Саймен каналы һәм Саймен күле төшөрөлөүе ихтимал.

1904 йылда Прокудин-Горский Дағстанды (апрель), Ҡара диңгеҙ ярын (июнь) һәм Санкт-Петербург губернаһының Луга өйәҙен (декабрь) төҫлө фотоға төшөрә^[8].

1905 йылдың апрель — сентябрендә Сергей Михайлович Рәсәй империяһы буйлап беренсе ҙур фотосәйәхәт яһай, уның барышында Кавказ, Ҡырым һәм Украинала 400-гә яҡын төҫлө фотоһүрәт (шул иҫәптән Киевте 38 тапҡыр) төшөрә. Был фотоларҙы ул Изге Евгения общинаһы менән килешеү буйынса фотооткрыткалар рәүешендә баҫтырырға ниәтләй. Әммә илдә сәйәси тетрәнеүҙәр һәм улар тыуҙырған финанс көрсөгө арҡаһында килешеү шул уҡ 1905 йылда өҙөлә, һәм 90-ға яҡын асыҡ хат ҡына донъя күрә.

1906 йылдың апреленән сентябренә тиклем күп ваҡытын Римдә, Миланда, Парижда һәм Берлинда ғилми конгрестарҙа һәм фото күргәҙмәләрҙә ҡатнашып Европала үткәрә. Ул Антверпендағы халыҡ-ара күргәҙмәлә алтын миҙал һәм Ниццалағы фотоклуб тарафынан төҫлө фотография өлкәһендәге «Иң яҡшы эш» өсөн миҙал менән бүләкләнә^[6].

1906 йылдың декабрендә Прокудин-Горский 1907 йылдың 14 ғинуарында (иҫке стиль буйынса 1907 йылдың 1 ғинуарында) Сүлүктү руднигы өҫтөндәге Черняево (хәҙерге Хаваст) станцияһы янындағы Алай тауҙарында ҡояш тотолоуын фотоға төшөрөү өсөн беренсе тапҡыр Төркөстанға юллана. Көн болотло булыу арҡаһында ҡояш тотолоуын төшөрөп булмаһа ла, 1907 йылдың ғинуарында Прокудин-Горский Сәмәрҡәнд һәм Бохараның, Ас Даланың күп төҫлө һүрәттәрен яһай.

1907 йылдың 21 сентябрендә ағалы-ҡустылы Люмьерҙарҙың «Автохром» пластиналарын төҫлө фотография өсөн тикшереүҙәре тураһында хәбәр ителә, докладтан һәм фекер алышыуҙан һуң Н. Е. Ермилов, Шульц, Натомб һәм башҡаларҙың төҫлө диапозитивтары проектлана^[9].

1908 йылдың майында Прокудин-Горский Ясная Полянаға бара, унда бер нисә фото төшөрә (15-тән ашыу), шул иҫәптән Лев Николаевич Толстойҙың бер нисә төҫлө фотопортретын яһай. Прокудин-Горский үҙенең яҙмаларында яҙыусының «төрлө өлкәләрҙәге бөтә яңы асыштар менән, шулай уҡ һүрәтте ысын төҫтәрҙә тапшырыу мәсьәләһе менән айырыуса ҡыҙыҡһыныуын» билдәләй. Бынан тыш, Прокудин тарафынан сәхнә костюмдарында төшкән Федор Шаляпиндың ике фотопортретын эшләүе билдәле. Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, Прокудин-Горский батша ғаиләһе ағзаларын да фотоға төшөрә, әммә был фотоһүрәттәр әлегә табылмаған; бәлки, улар мәңгегә юғалғандыр.

1908 йылдың 30 майында Художестволар академияһы залдарында тикшеренеүсе төшөргән фотоларҙың төҫлө проекциялары күрһәтелә. Уның боронғо вазалар һүрәттәре — Эрмитаж экспонаттары — һуңынан уларҙың юғалған төҫтәрен реставрациялау өсөн ҡулланыла.

Прокудин-Горский Император Рус техник йәмғиәтендә, Петербург фотография йәмғиәтендә һәм ҡаланың башҡа учреждениеларында төҫлө фотография өлкәһендәге ҡаҙаныштары тураһында лекциялар менән сығыш яһай.

Был ваҡытта Сергей Михайлович проект уйлап таба: төҫлө фотоларҙа хәҙерге Рәсәйҙе, уның мәҙәниәтен, тарихын һәм яңырыуын һүрәтләргә. Прокудин-Горский 1909 йылдың майында император Николай Икенсенең ҡабул итеүенә өлгәшә, ул уға Рәсәй империяһы өлкәләре тормошоноң төрлө яҡтарын төшөрөргә ҡуша. Бының өсөн фотографҡа махсус йыһазландырылған тимер юл вагоны бүленә. Һыу юлдарында эшләү өсөн хөкүмәт — команда һәм һай йылғалар буйлап йөрөргә һәләтле ҙур булмаған пароход, ә Чусыу йылғаһы өсөн моторлы кәмә бүлә. Уралды һәм Урал һырттарын төшөрөү өсөн Екатеринбургҡа Ford автомобиле ебәрелә. Прокудин-Горскийға батша канцелярияһы империяның бөтә урындарына барыу мөмкинлеген биргән документтар бирә^[3], ә чиновниктарға Прокудин-Горскийға сәйәхәттәрендә ярҙам итергә ҡушыла.

Сергей Михайлович бөтә эштәрҙе үҙ аҡсаһына башҡара, улар яйлап кәмей бара.

…минең эшем бик яҡшы ойошторолғайны, икенсе яҡтан, ул бик ауыр, ҙур сабырлыҡ, белем, тәжрибә һәм йыш ҡына ҙур көс талап итте.
…Фотоларҙы төрлө һәм йыш ҡына бик ауыр шарттарҙа төшөрөргә тура килде, ә һуңынан кискеһен уларҙы вагон лабораторияһында эшләргә кәрәк булды, һәм ҡайһы берҙә эш төнгә тиклем һуҙылды, бигерәк тә һауа торошо насар булып, киләһе билдәләнгән пунктҡа китер алдынан ҡабатлап төшөрөргә кәрәкме-юҡмы икәнен асыҡларға кәрәк саҡта. Һуңынан негативтарҙан шунда уҡ юлда күсермәләр яһалды һәм альбомдарға индерелде^[10].

1909—1916 йылдарҙа Прокудин-Горский Рәсәй империяһының байтаҡ өлөшөн гиҙеп сыға, боронғо ғибәҙәтханаларҙы, монастырҙарҙы, заводтарҙы, ҡала һәм төрлө көнкүреш күренештәрен фотоға төшөрә.

1910 йылдың мартында батшаға Прокудин-Горский төшөргән Мария каналының һыу юлы һәм сәнәғәт Уралының фотоһүрәттәре күрһәтелә. 1910—1912 йылдарҙа Кама-Тубыл һыу юлы буйлап планлаштырылған фотография экспедицияһы сиктәрендә Прокудин Урал буйлап ҙур сәйәхәт ҡыла. 1911 йылдың ғинуарында Петербургта Художестволар академияһында «Мария һыу юлы һәм Үрге Волга буйлап иҫтәлекле урындар, һәм төҫлө фотографияның әһәмиәте тураһында бер нисә һүҙ» лекцияһын уҡый. 1911 йылда Прокудин-Горский ике тапҡыр Төркөстанға фотоэкспедицияға бара, Ярославль һәм Владимир губерналарында һәйкәлдәрҙе төшөрә.

1911—1912 йылдарҙа 1812 йылғы Ватан һуғышында еңеүҙең йөҙ йыллығын билдәләүгә Прокудин-Горский Рәсәйҙәге Наполеон кампанияһы менән бәйле урындарҙы фотоға төшөрә, Бородино яланында, Малоярославецта, Смоленскиҙа, Красныйҙа, Ковнола була.

С. М. Прокудин-Горскийҙың (1904—1916) Европалағы, Себерҙәге һәм Урта Азиялағы съемкалар картаһы.

1912 йылда Прокудин-Горский Кама-Тубыл һыу юлын һәм Оканы фотоға төшөрә. Шул уҡ йылда Прокудин-Горскийҙың Рәсәй фотокүҙәтеүе буйынса проектына рәсми ярҙам тамамлана. 1913—1914 йылдарҙа Прокудин-Горский шулай уҡ төҫлө фотография төшөрөү һәм ҡаралы-аҡлы һәм төҫлө фотоһүрәттәрҙе баҫтырыу буйынса хеҙмәттәр тәҡдим иткән «Биохром» акционерҙар йәмғиәтен ойоштороуҙа ҡатнаша^[11].

Артабанғы йылдарҙа Сәмәрҡәндтә Прокудин-Горский үҙе уйлап сығарған төҫлө кино төшөрөү өсөн киноаппаратты һынап ҡарай. Әммә төшөрөлгән фильмдың сифаты ҡәнәғәтләнерлек булмай. Беренсе донъя һуғышы башланыу менән Прокудин-Горский хәрби хәрәкәттәрҙең фотохроникаһын башҡара (хәҙерге ваҡытта бының документаль раҫлауҙары табылмаған), әммә артабан фотография тәжрибәләренән баш тартырға мәжбүр була һәм сит илдән килгән кинематографик таҫмаларҙы цензуралау, фотопрепараттарҙы анализлау һәм самолет экипаждарын аэрофотосъемка төшөрөүгә өйрәтеү менән шөғөлләнә, тип һанала.

1916 йылдың йәйендә Прокудин-Горский үҙенең һуңғы фотоэкспедицияһына бара — Мурманск тимер юлының яңы төҙөлгән көньяҡ участкаһын һәм Соловецкий утрауҙарын фотоға төшөрә. Рәсәй фотокүҙәтеүе буйынса Прокудин-Горский проектына рәсми ярҙам ваҡытлыса тергеҙелә.

Прокудин-Горский төҫлө фотоһүрәттәр алыу өсөн ҡулланған төҫ бүлеү технологияһын Джеймс Максвелл 1855 йылда уҡ уйлап таба, һәм уны тәүге тапҡыр Томас Саттон 1861 йылдың 17 майында тормошҡа ашыра^[13]. Фильм төшөрөү сиратлап зәңгәр, йәшел һәм ҡыҙыл төҫтәге төҫлө яҡтылыҡ фильтрҙары аша алып барыла, шунан һуң экранға аддитив проекция яһар өсөн яраҡлы өс ҡаралы-аҡлы негатив барлыҡҡа килә. Төп ҡатмарлылыҡ фотоматериалдарҙа тәбиғи спектр һиҙгерлегенең тар диапазоны арҡаһында һүрәттең йәшел һәм ҡыҙыл төҫтәрен булдырыу мөмкин булмауында, улар тик зәңгәр-шәмәхә нурланышты ғына сифатлы теркәй. Күренеп торған спектрҙың оҙон тулҡынлы өлөшөнә оптик сенсибилизациялау мөмкинлеген 1873 йылда беренсе ортохроматик эмульсия алған Герман Фогель аса^[13]. Әммә ҡыҙыл сенсибилизатор пинацианолды Бенно Гомолка 1905 йылда ғына уйлап таба, ә тәүге панхроматик фотопластиналарҙы Рэттен һәм Уэйнрайт бер йылдан һуң сығара башлай^[14].

Был ваҡытҡа тиклем төҫлө фото төшөрөү менән шөғөлләнгән фотографтар фотопластинкаларҙы ҡыҙыл төҫкә үҙаллы сенсибилизациялай, һәм ҡыҫҡа ваҡыт интервалы эсендә ҡыҙыл төҫтең тулы сағылышын бөтәһе лә ала алмай. Прокудин-Горскийҙың технологияға индергән өлөшө фотоэмульсияны сенсибилизациялауҙың сит ил ысулдарына ҡарағанда уңышлыраҡ булған үҙ ысулдарын барлыҡҡа килтереүҙән тора^[15]. Фотограф патентлаған яңы сенсибилизатор составы, ҡыҙыл яҡтылыҡ фильтры артында тотоу ваҡытын оҙайтыуҙы иҫәпкә алмағанда, бромлы көмөш пластинаның бөтә күренгән спектрында яҡтылыҡҡа һиҙгерлек тигеҙлеген арттыра. 1906 йылдың декабрендә «Петербург гәзите», тикшереүсе үҙенең пластиналарының һиҙгерлеген камиллаштырып, «ҙур уңыш булырлыҡ бығаса бер кем дә өлгәшә алмаған тәбиғи төҫтәрҙә бик тиҙ төшөрөп алынған рәсемдәрҙе» күрһәтергә ниәтләй, тип хәбәр итә.

Германияла Шарлоттенбургтағы фотохимия мәктәбендә уҡыған саҡта Прокудин-Горский 1902 йылдың 9 апрелендә уҡытыусы Адольф Мите ойошторған төҫлө фотоһүрәттәрҙең беренсе демонстрацияһына шаһит була^[8]. Немец уйлап табыусыһы Вильгельм Бермполь оҫтаханаларында эшләнгән фотоаппарат ярҙамында яңы ғына алынған тәүге рәсемдәрҙе күрһәтә. Һуңынан рус фотографы Мите-Бермполь системаһының ошо уҡ камераһын күпселек съемкалар өсөн ҡуллана^[16][17]. 8×24 сантиметр форматындағы фотопластинка алдындағы махсус кассетала төп төҫтәрҙең өс яҡтылыҡ фильтры урынлаштырыла^[18]. Кассета вертикаль йүнәлеш буйынса ирекле хәрәкәт итә, төҫ бүлеүҙә төрлө экспозицияларға тап килгән өс торошта йоҙаҡ ярҙамында нығытыла. Беренсе экспозициянан һуң йоҙаҡ грушалы пневматик күсергес менән бушатыла, һәм кассета үҙ ауырлығы аҫтында автоматик рәүештә бейеклектең өстән бер өлөшөнә түбән төшә. Һөҙөмтәлә кадр тәҙрәһенә фотопластинканың икенсе яҡтылыҡ фильтры артында урынлашҡан экспозицияланмаған өлөшө инә. Икенсе экспозициянан һуң кассета шул уҡ ысул менән тағы ла түбәнгә күсә. Кассетаның йоҙаҡ һәм фотозатвор күсергесе дөйөм була, был экспозициялар араһында фотоаппараттың шылыу хәүефен кәметә^[19]. Бындай технология буйынса төшөрөү өсөн ғәҙәти фотоаппараттар ҙа яраҡлы була, әммә кассеталарҙы ҡул менән алмаштырыу экспозициялар араһында шылыу хәүефен арттыра, ә айырым-айырым негативтар өлөшләтә һүрәттәрҙе артабан берләштереүҙе ҡыйынлаштыра.

Алынған өсләтә төҫлө негативтан контакт ысулы менән өсләтә диапозитив баҫтырыла, ә ҡарау өсөн Луи дю Орон 1868 йылда уйлап тапҡан проекциялы «Хромоскоп» ҡулланыла^[20]. Прибор фотопластинкала өс кадр алдында урынлашҡан өс объективлы диапроекторҙан ғибәрәт була. Һәр кадр төшөрөү ваҡытында ҡулланылған шул уҡ төҫтәге яҡтылыҡ фильтры аша проекциялана. Экранда өс өлөшләтә төҫлө һүрәтте аддитив ҡушҡанда тулы төҫлө һүрәт барлыҡҡа килә.

Прокудин-Горский ул осорҙа төҫлө фотографияны камиллаштырыуҙың ике йүнәлешенә — ваҡыт интервалын кәметеүгә (үҙенең ысулы буйынса Прокудин-Горский экспозицияны секунд эсендә булдырыуға өлгәшә) һәм открыткаларҙа һүрәтте күпләп баҫтырыу технологияһын эшләүгә өлөш индерә^[15]. Үҙенең идеялары менән ул ғәмәли химия буйынса халыҡ-ара конгрестарҙа сығыш яһай.

Технологик ҡатмарлылығына ҡарамаҫтан, Прокудин-Горский 1907 йылда уҡ популяр булған «Автохром»ға ҡарағанда айырым төшөрөүҙе өҫтөн күрә, сөнки төҫтәр яҡшы сыға һәм растрһыҙ һүрәттең сифаты юғары була. Берҙән-бер данала алынған автохром диапозитивтан айырмалы рәүештә, ҡаралы-аҡлы төҫтәр бүленешле негатив төҫлө фотоһүрәттәрҙе, шул иҫәптән фототипия типографик ысулы менән күпләп баҫтырырға мөмкинлек бирә^[15]. Ваҡыт үтеү менән айырым ысулдың тағы бер өҫтөнлөгө — буяуҙарҙан түгел, ә көмөштән торған желатин-көмөш рәсемдең оҙайлыраҡ һаҡланыуы асыҡлана^[21]. Бөгөнгә тиклем төҫтәрҙе айырым ҡаралы-аҡлы негативтарға бүлеү төҫлө һүрәттәрҙе һаҡлауҙың иң ышаныслы ысулы тип һанала һәм төҫлө кинематографта архив маҡсаттарында ҡулланыла^[22].

Сергей Максимович менән берлектә Прокудин-Горский «Кинемаколор» процесына яҡын төҫлө кино технологияһы өҫтөндә эшләй^[23]. 1911 йылда ул үҙ ысулы буйынса Төркөстанда эксперименталь съемкалар ойоштора. Төҫлө кинематографты һәм төҫлө баҫманы үҫтереү өсөн уның ҡатнашлығында 1914 йылда бер нисә эре сәнәғәтсе тарафынан «Биохром» акционерҙар йәмғиәте ойошторола, уға Прокудин-Горский коллекцияһына милек хоҡуҡтары тапшырыла. Беренсе донъя һуғышы алдынан Прокудин тикшеренеүҙәрен дауам итә һәм яңы уңыштарға өлгәшә. Ул Германия, Англия, Франция һәм Италияла кинематография өсөн арзан төҫлө пленкалы диапозитивтар эшләү ысулын патентлай.

1922 йылда бер үк ваҡытта фотоға төшөргәндә төҫтәрҙе бүлеү өсөн көҙгө-призмалы оптик системаға инглиз патенты алына^[8].

Пигментлы фотобаҫма ярҙамында төҫлө фотопластиналарҙан төҫлө һүрәтте ҡағыҙҙа сығарырға мөмкин була. Типографияла күбәйтеп баҫтырыу 1888 йылда патентланған өс төҫлө фототипия ысулы менән башҡарыла^[24]. 1917 йылға тиклем Рәсәйҙә Прокудин-Горскийҙың йөҙҙән ашыу төҫлө фотоһүрәте баҫылып сыға, шуларҙың 94-е фотооткрыткалар рәүешендә, ә байтаҡ өлөшө — китаптарҙа һәм брошюраларҙа. Мәҫәлән, П. Г. Васенконың «Баяр Романовтар һәм Михаил Федоровичтың батшалыҡ итә башлауы» китабында (СПб., 1913) Прокудин-Горский фотоһүрәттәренең 22 юғары сифатлы төҫлө репродукцияһы, шул иҫәптән Мәскәүҙә төшөрөлгән рәсемдәр баҫтырыла. 1913 йылға офсет баҫмаһының яңы технологияһы Прокудин-Горскийҙың төҫлө фотографияларын хәҙерге заман сифатында тиерлек баҫтырырға мөмкинлек бирә (ҡара: «1913 йылда Петроградта Икенсе Бөтә Рәсәй һөнәрселек күргәҙмәһендә рус халыҡ сәнғәте» — Пг., 1914). Прокудин-Горскийҙың ҡайһы бер төҫлө фотоһүрәттәре ҙур форматта «диуар картиналары» рәүешендә нәшер ителә (мәҫәлән, Л. Толстой портреты). 1917 йылға тиклем Прокудин-Горскийҙың Рәсәйҙә баҫылған төҫлө фоторәсемдәренең теүәл һаны әлегә билдәһеҙ булып ҡала.

• 1878 йыл. Д. И. Менделеев инициативаһы менән Император Рус техник йәмғиәтенең V фотография бүлеге ойошторола.
• 1889—1891 йылдар. Фотохимия лабораторияларында практика үтеү, Адольф Мите һәм Эдм Жюль Момендың эше менән танышыу.
• 1897 йыл. Император Рус техник йәмғиәтенең (ИРТО) Бишенсе бүлегенә үҙенең фотография тикшеренеүҙәренең техник һөҙөмтәләре тураһында докладтар яҙа башлай (ул был докладтарҙы 1918 йылға тиклем дауам итә).
• 1898 йыл. Фотографияның техник аспекттары буйынса эштәр серияһынан тәүге китаптарын баҫтыра: «Негативтарҙан баҫтырыу тураһында» һәм «Ҡул фотоаппараттары менән фотоға төшөрөү тураһында».
• 1898 йыл. Император Рус техник йәмғиәтендә үҙенең «Атылған йондоҙҙарҙы (Йондоҙҙар ямғырын) фотоға төшөрөү» тигән эшен тәҡдим итә, унда уны фотография бүлеге ағзаһы итеп ҡабул итәләр.
• 1900 йыл. Император Рус техник йәмғиәте Бөтә донъя Париж күргәҙмәһендә Прокудин-Горскийҙың ҡаралы-аҡлы фотоларын күрһәтә.
• 1901 йыл. Санкт-Петербургта Оло Поддьяк урамындағы 22-се йортта С. М. Прокудин-Горскийҙың «фотоцинкография һәм фототехника оҫтаханаһы» асыла, был йортта 10 йыл дауамында Прокудин-Горскийҙар ғаиләһе йәшәйәсәк.
• 1903 йыл. «Ҡул фотоаппараттары менән изохроматик фотоға төшөрөү» брошюраһы баҫылып сыға.
• 1904 йыл. Санкт-Петербург губернаһының Бөйөк Финляндия кенәзлегендә һәм Луга өйәҙендә төҫлө фотоһүрәттәр төшөрөү.
• 1905 йыл. Рәсәй буйлап беренсе ҙур фотосәйәхәтен ойоштора, уның барышында Кавказ, Ҡырым һәм Кесе Рәсәй күренештәрен төшөрә.
• 1906 йыл. Петербургтың «Фотограф-һәүәҫкәр» журналы мөхәррире була һәм был вазифала 1909 йылға тиклем эшләй. Ул төҫтәрҙе барлыҡҡа принциптары тураһында техник мәҡәләләр серияһын яҙа.
• 1906 йыл. Антверпенда Халыҡ-ара күргәҙмәлә алтын миҙал һәм Ниццалағы фотоклубтан төҫлө фотография өлкәһендә «Иң яҡшы эш» өсөн миҙал ала.
• 1907 йыл. Сәмәрҡәнд һәм Бохараның, Ас Даланың күп төҫлө һүрәттәрен етештереү.
• 1908 йыл. Прокудин-Горский төрлө төҫтәге өс фильтр аша бер оҙонса пластинканы өс тапҡыр тиҙ эҙмә-эҙлелектә күрһәткән фотоаппаратын файҙаланып Рәсәй империяһы буйлап сәйәхәт планын әҙерлә. Уның өс рәсемде берләштергән конструкцияһы проекторы ярҙамында төҫлө ҡатнаш һүрәт барлыҡҡа килә.
• 1908 йыл. Диапозитивтар ҡулланып, Император Рус техник йәмғиәтендә, Петербург фотография йәмғиәтендә һәм ҡаланың башҡа учреждениеларында төҫлө фотография өлкәһендәге ҡаҙаныштары тураһында лекциялар менән сығыш яһай.
• 1908 йылдың майы. Прокудин-Горский Ясная Полянала Лев Толстойҙы фотоға төшөрә.
• 1908 йыл. Төҫлө диапозитивтар проекцияларын ҡулланып бер нисә лекция үткәрә, шул иҫәптән Бөйөк Кенәз Михаил Александровичҡа ла, ул Прокудин-Горскийҙы император Николай Икенсе менән таныштырыуға булышлыҡ итә.
• 1909 йылдың майы. Николай II Прокудин-Горскийҙы Царское Селолағы Император һарайы алдында диапозитивтар күрһәтеп сығыш яһарға саҡыра. Прокудин-Горский Рәсәй империяһының фотокүҙәтеүен башҡарыу планына рәсми ярҙам ала.
• 1909 йылдың йәйе-көҙө. Мария каналының һыу юлы буйлап фотосәйәхәте, Олонец губернаһының көньяҡ өйәҙҙәренә, Уралдың сәнәғәт өлөшөнә барыу.
• 1915 йыл. Төҙөлөп ятҡан Мурманск тимер юлы буйлап сәйәхәт. Юлдың, Олонецк губернаһының һәм Петрозаводскиҙың иҫтәлекле урындарының 120-нән ашыу фотографияһы төшөрөлә.
• 1918 йыл. Европаға эмиграция.
• 1922 йыл. Прокудин-Горский өс негативты яҡтылыҡ фильтрҙары аша бер экспозиция ярҙамында алыу өсөн оптик системаға инглиз патентын ала.

Төп мәҡәлә:Рәсәй империяһының иҫтәлекле урындары коллекцияһы (рус.)баш.

Прокудин-Горский 1917 йылға тиклем Рәсәйҙә төҫлө фотографиялар төшөргән берҙән-бер кеше түгел. Әммә ул ғына төҫ тергеҙеү ысулын (Адольф Мите ысулы) ҡуллана. Башҡа фотографтар төҫлө съемканы башҡа технология — автохром ысулы буйынса башҡара (мәҫәлән, профессор Ермилов Н. Е., генерал Вишняков, фотограф Штейнберг, Петров, Трапани)^[25]. Был ысулды ҡулланыу еңелерәк була, әммә буяуҙары тиҙ төҫһөҙләнгән ҡытыршы һүрәт бирә. Бынан тыш, Прокудин-Горский коллекцияһы ғына шундай ҙур күләмдә эшләнгән (һәм һаҡланған). Прокудин-Горскийҙың фотоһүрәттәр коллекцияһының һаҡланып ҡалған өлөшө 1948 йылда АҠШ Конгресы китапханаһы тарафынан уның вариҫтарынан биш мең долларға һатып алына һәм оҙаҡ ваҡыт (1980 йылға тиклем) киң йәмәғәтселеккә билдәһеҙ булып ҡала.

Прокудин-Горский фотографияларын компьютерҙа эшкәртеү

Прокудин-Горскийҙың революцияға тиклемге күп кенә фотографиялары почта открыткаларында һәм китаптарҙа иллюстрациялар сифатында баҫылып сыға. Әммә ул ваҡытта төҫлө негативтарҙан төҫлө һүрәттәрҙе типографияла баҫтырыу технологияһы бик ҡатмарлы була, ә һөҙөмтә юғары сифатлы булмай.

XX быуат аҙағында һүрәттәрҙе эшкәртеүҙең компьютер технологиялары үҫеше был фоторәсемдәрҙе эшкәртергә һәм Рәсәй империяһы күренештәрен төҫлө итеп күрһәтергә мөмкинлек бирә.

1991 йылдың июлендә Прокудин-Горскийҙың компьютерҙағы фотоһүрәттәр базаһы төҙөлә, ул артабан тулылана һәм үҙгәрә бара.

2000 йылда JJT компанияһы АҠШ Конгресы китапханаһы менән килешеү буйынса Прокудин-Горский коллекцияһындағы бөтә 1902 быяла негативты сканерлай. Сканерлау Grayscale режимында 16 битлыҡ төҫ тәрәнлеге һәм 1000 dpi-нан ашыу пиксель менән башҡарыла. Сканерланған фоторәсемдәр менән файлдар 70 Мбайт самаһы ҙурлыҡта була. Был файлдарҙың барыһы ла Конгресс еитапханаһы серверында урынлаштырылған һәм бушлай файҙаланыла. Сканерланған һүрәттәр инвертланған (һанлы ысулдар менән позитивтарға үҙгәртелгән).

2001 йылда Конгресс китапханаһы «Империя булған Рәсәй» күргәҙмәһен аса. Уның өсөн 122 фотография һайлап алына һәм компьютер ярҙамында төҫлө һүрәттәр тергеҙелә.

Күргәҙмә өсөн төҫлө фотоһүрәттәр әҙерләгән хеҙмәткәрҙәр техник ауырлыҡтар менән осраша. Растрлы график редакторҙа кадрҙың бер урынында (мәҫәлән, үҙәктә) өс төҫ каналын берләштергәндә уның башҡа өлөштәрендә төҫ контурҙары ҡатлаулауы күҙәтелә. Төҫлө һүрәттәрҙең тап килмәү сәбәптәре аңлашылмай: бәлки, улар объективтың хроматик аберрацияһы һәм съемкала ҡулланылған яҡтылыҡ фильтрҙарының ҡалынлығының саҡ ҡына төрлөлөгө арҡаһында килеп сыҡҡандыр. Төҫ каналдарында һүрәт контурҙарын теүәл берләштереү өсөн был һүрәттәрҙе күсереү һәм бороу етмәй: уларҙы бер аҙ деформациялауға дусар итергә кәрәк. Был деформацияларҙы ҡул менән башҡарыу процесы ярайһы уҡ оҙайлы һәм күп ваҡыт талап итә. Бынан тыш, алынған һүрәттәрҙә төҫтәрҙе үҙгәртергә кәрәк була, уны профессиональ фотограф тәжрибәһе һәм зауығы нигеҙендә ҡул менән башҡара.

Прокудин-Горский коллекцияһының һаҡланып ҡалған төҫлө фотоһүрәттәрен тергеҙеү Рәсәй Фәндәр академияһының Кибернетика буйынса ғилми советы һәм Виктор Минахин етәкселегендәге «Реставратор-М» реставрация үҙәге реставрацияһында Рәсәй һанлы технологиялар лабораторияһында башҡарыла. Был маҡсатта махсус программалау тәьминәте эшләнә, ул кадрҙың бөтә майҙаны буйлап һүрәттең төҫ контурҙарын бер пикселгә тиклем теүәллек менән берләштерергә мөмкинлек бирә. Оптималь процесты табыу өсөн Левенберг — Марквардтың һанлы алгоритмы ҡулланыла. Был эш һөҙөмтәләре — баҫтырылған 1902 төҫлө һүрәт — «Рәсәйҙең тәбиғи төҫтәрҙәге иҫтәлекле урындары: барлыҡ Прокудин-Горский, 1905—1916» күргәҙмәһендә күрһәтелә, ул 2003 йылдың 19 ноябрендә — 2004 йылдың 8 февралендә Мәскәүҙә Дәүләт архитектура музейында үтә. Уларҙы шулай уҡ «1900—1917 төҫлө донъя» сайтында күрергә мөмкин^[26].

Прокудин-Горский ысулы буйынса фотоға төшөргәндә айырым фотоһүрәттәр бер үк ваҡытта түгел, ә бер ни тиклем ваҡыт арауығында төшөрөлә. Һөҙөмтәлә хәрәкәт итеүсе объекттар: аҡҡан һыу, күк йөҙөндә хәрәкәт иткән болоттар, төтөн, ағастарҙың һелкенеп торған ботаҡтары, кадрҙағы кешеләрҙең йөҙҙәре һәм хәрәкәте һ.б. фотографияларҙа төрлө төҫтәге шылған контурҙар рәүешендә боҙоп күрһәтелә. Был хаталарҙы ҡул менән төҙәтеүе бик ауыр. 2004 йылда Конгресс китапханаһы Америка программалаусыһы Блез Агуэра-и-Аркас менән фотоға төшөрөү барышында объекттарҙың шылыуы арҡаһында барлыҡҡа килгән артефакттарҙы төҙәтеү өсөн инструменттар булдырыу буйынса килешеү төҙөй^[27].

Прокудин-Горский коллекцияһының Америка өлөшө (уның туғандары тарафынан АҠШ Конгресы китапханаһына тапшырылған) 1902 өсләтә негатив һәм контроль альбомдарҙа 2448 ҡаралы-аҡлы баҫтырылған нөсхә (дөйөм алғанда — яҡынса 2600 оригиналь фотоһүрәт) иҫәпләнә. Сканерланған өсләтә негативтарҙы берләштереү һәм ошо юл менән алынған төҫлө һанлы һүрәттәрҙе реставрациялау буйынса эштәр бөгөнгә тиклем дауам итә. Һәр негатив өсөн түбәндәге һанлы файлдар бар: фотопластинканың өс ҡаралы-аҡлы кадрҙарының береһе (үлсәме яҡынса 10 Мбайт); фотопластинка тулыһынса (күләме яҡынса 70 Мбайт); бөтә майҙан буйынса деталдәрҙе теүәл ҡушмайынса тупаҫ берләштерелгән төҫлө һүрәт (күләме яҡынса 40 Мбайт). Негативтарҙың бер өлөшө өсөн шулай уҡ деталдәре берләштерелгән төҫлө һүрәттәр әҙерләнгән (файлдарҙың ҙурлығы яҡынса 25 Мбайт). Был фотоһүрәттәрҙең барыһы өсөн дә танышыу маҡсатында тиҙ ҡарау өсөн 50—200 Кбайт ҙурлыҡтағы пикселдәре кәметелгән файлдар бар. Бынан тыш, сайтта Прокудин-Горскийҙың контроль альбомдары биттәренең скандары һәм быяла негативтары булмаған тейешле пикселдәге сканерланған фотографиялар бар. Бөтә файлдар АҠШ Конгресы китапханаһы сайтында теләһә кем өсөн асыҡ. Һүрәттәрҙе эҙләү һәм/йәки эҙмә-эҙлекле ҡарау өсөн эҙләү бите бар^[28].

Прокудин-Горскийҙың сканерланған фотопластинкалары Конгресс китапханаһы сайтында ирекле ҡулланылышта барлыҡҡа килгәндән һуң Рәсәйҙә Прокудин-Горский мираҫын тергеҙеү халыҡ проекты барлыҡҡа килә^[29]. Бөтәһе 404 фотография тергеҙелә^[30].

2007 йылда Белорус экзархаты нәшриәтенең «Төҫлө Рәсәй империяһы» проекты сиктәрендә С. М. Прокудин-Горскийҙың өс компонентлы фотоһүрәттәрен берләштереү өсөн махсус алгоритм һәм программа эшләнә. Был бөтә фотоларҙы йыйырға һәм уларҙы «Төҫлө Рәсәй империяһы» сайтында бөтә кешегә күрһәтергә мөмкинлек бирә^[31]. Ҡайһы бер быяла пластиналар зыян күргәнлектән, йыйылған фоторәсемдәр, мөмкин булғанса, баштағы һүрәттәрҙе тергеҙеү өсөн ретушлана. Был ретушлау бер ниндәй ҙә яңылыҡ индермәй һәм бер ниндәй ҙә зыян килтермәй, уның маҡсаты булып баштағы һүрәтте реставрациялау ғына тора. Махсус программалау тәьминәте һүрәттәрҙең төҫ компоненттарын бер пикселгә тиклем теүәллек менән һәм сифатын юғалтмай берләштерергә булыша, был алынған төҫлө һүрәттәрҙе баҫмаға әҙерләү мөмкинлеген бирә. Өс компонентлы һүрәттәрҙе математик эшкәртеү, фотоһүрәттәрҙе ретушлау һәм системаға һалыу һөҙөмтәһе булып «Төҫлө Рәсәй империяһы» альбомы тора^[32]. Был альбомда Владимир һәм Ярославль губерналары буйлап сәйәхәте ваҡытында рәссам-фотограф төшөргән иң ҡыҙыҡлы һәм матур фотоһүрәттәрҙең бер өлөшө баҫылып сыға. Белорус экзархаты нәшриәте тағы бер нисә альбом сығарыуҙы планлаштыра.

Прокудин-Горскийҙың тормошон һәм ижадын уның тыуған яғында С. П. Гаранина (хәҙер Мәскәү дәүләт мәҙәниәт һәм сәнғәт университетының китап ғилеме кафедраһы профессоры) өйрәнә башлай, уның 1970 йылда уҡ «Л. Н. Толстой төҫлө фотола» мәҡәләһе баҫылып сыға. Шул ваҡыттан алып С. П. Гаранина был тема буйынса күп һанлы хеҙмәттәрен ваҡытлы матбуғатта баҫтыра, уларҙа Прокудин-Горскийҙың ентекле биографияһы, шулай уҡ ҡайһы бер архив документтары бар. Был тикшеренеүҙәрҙең һөҙөмтәһе булып «Прокудин-Горскийҙың Рәсәй империяһы. 1905—1916» альбом-монографияһы тора (М.: Матур ил, 2006).

Прокудин-Горский исеме киң йәмәғәтселеккә 1980 йылда ғына, Dial Press New York нәшриәтендә «Photographs for the Tsar. The pioneering color photography of Sergei Mikhailovich Prokudin-Gorskii, commissioned by Tsar Nicholas II» альбомы нәшер ителгәс, билдәле була. 234 битлек китапта Конгресс китапханаһы йыйылмаһынан бер нисә йөҙ фото һәм 21 библиографик сығанаҡ бар. Альбомға инеш һүҙҙе һәм һуңғы һүҙҙе Gannon, Erie, Pennsylvania университеты профессоры доктор Robert H.Allshouse әҙерләй һәм яҙа. Һуңынан иллюстрацияларҙың бер өлөшө, открыткалар йыйылмаһы булараҡ, сувенир брошюраһы сифатында нәшер ителә.

Профессор Allshouse был коллекцияны табып һәм халыҡҡа еткереп, уны яңынан аса. Альбомды әҙерләгәндә профессор Прокудин-Горскийҙың ҡыҙы Hélène Soussaline ханым һәм уның улы, Dr. Michel Soussaline менән күп аралаша, улар Прокудин-Горскийҙың яҙмаларын, уның ҡулъяҙмаларын һәм һүрәттәрен бирә.

Мәскәүҙә 1994 йылдан алып Рәсәй Фәндәр академияһының «Кибернетика» комплекслы проблемаһы буйынса ғилми советы реставрацияһының Һанлы технологиялар үҙәгендә «Рәсәйҙең иҫтәлекле урындары коллекцияһы» һәм Прокудин-Горский буйынса һүрәтләү һәм яҙма сығанаҡтар базаһы төҙөлә. «Конгресс китапханаһында „Рәсәйҙең иҫтәлекле урындары коллекцияһы“» тигән хеҙмәтендә В. В. Минахин (хәҙер «Реставратор-М» фәнни-реставрация үҙәгенең фән буйынса директор урынбаҫары) Прокудин-Горскийҙың фотография мираҫының «америка» өлөшөнөң фәнни тасуирламаһын бирә, ул был тема буйынса тикшеренеүҙәр менән 1990 йылдар башынан шөғөлләнә.

Санкт-Петербургта Прокудин-Горский ижадын тикшереү менән сәнғәт белгесе А. В. Носков шөғөлләнә, ул төп иғтибарҙы оҫтаның фотоһүрәттәре буйынса асыҡ хаттар баҫтырыу тарихына бүлә. Баҫылып сыҡҡан хеҙмәттәр серияһында («ЖУК» открыткалар коллекционерҙары журналында, «Провинциаль хәбәрҙәр» Луга район гәзитендә) А. В. Носков Прокудин-Горский эшмәкәрлегенең иртә осорон (1904—1905 йылдар) яңы ғына табылған архив документтары нигеҙендә яҡтырта.

АҠШ-та Прокудин-Горский эшмәкәрлеген өйрәнеү менән Роберт Оллсхаус (Robert H. Allshouse) шөғөлләнә, ул ғалимдың «Батша өсөн фотографиялар: Төҫлө фотография пионеры Сергей Михайлович Прокудин-Горский, батша Николай II вәкиле» (NY, Doubleday, 1980) альбом-монографияһы өсөн беренсе биографияһын төҙөй. Етди фактик хаталарға ҡарамаҫтан, был биографик тикшеренеү күп йылдар дауамында инглиз телле уҡыусылар өсөн Прокудин-Горский тураһында төп мәғлүмәт сығанағы булып тора һәм хәҙерге рус телле баҫмаларҙа йыш телгә алына.

Һуңғы йылдарҙа Прокудин-Горскийҙың тормошон һәм ижади мираҫын тикшереү бер нисә интернет-проекттың маҡсаты булып тора. Атап әйткәндә, 2008 йылда С. М. Прокудин-Горскийҙың тормошон һәм ижадын өйрәнеү, шулай уҡ уның коллекцияһының юғалған өлөшөн эҙләү өсөн «Рәсәй ғибәҙәтханалары» тыуған яҡты өйрәнеү сайтында «С. М. Прокудин-Горский мираҫы» асыҡ йәмәғәт проекты булдырыла^[33]. Был проект сиктәрендә коллекциянан 300-ҙән ашыу фотоһүрәт таныла һәм билдәләнә, Прокудин-Горскийҙың 1917 йылға тиклем Рәсәйҙә баҫтырылған төҫлө фотографиялары (шул иҫәптән Мәскәүҙә төшөрөлгән бер нисә фотоһүрәт), аҙ билдәле архив документтары табыла. Проект форумында төрлө мәсьәләләр тикшерелә: Прокудин-Горскийҙың фотографияларын тергеҙеү алымдары, уның фотоһүрәттәренән панорамалар булдырыу, фотосағыштырыуҙар, эштәрҙе даталау, атрибуциялағы хаталарҙы төҙәтеү, библиография төҙөү һ. б.

Шул уҡ 2008 йылда Петербург тикшеренеүсеһе С. Прохоровтың «С. М. Прокудин-Горскийҙың төҫлө фотографиялары» (1902—1915) проекты асыла^[34]. Был сайттың авторы Прокудин-Горскийҙың һаҡланып ҡалған бөтә фотоһүрәттәрен комментарийҙар менән системалаштырылған рәүештә күрһәтеүҙе төп бурысы итеп ҡуя. Ҡулланыусыларҙың уңайлылығы өсөн сайтта географик рубрикатор бар, ул билдәле бер урында йәки өлкәлә төшөрөлгән фотографияларҙы тиҙ табырға мөмкинлек бирә. С. Прохоров шулай уҡ Прокудин-Горскийҙың эштәрен таныу буйынса ҙур эш башҡара.

2010 йылдың 28 ноябрендә Киржач ҡалаһының тыуған яҡты өйрәнеү музейында «Төҫлө фотография пионеры С. М. Прокудин-Горский һәм Прокудин-Горскийҙар нәҫеле» даими экспозицияһы асыла.

2016 йылдың 25 сентябрендә Мәскәүҙә Романов мәктәбендә донъяла беренсе С. М. Прокудин-Горский музейы асыла.

• The Tsar’s Last Picture Show для BBC Four (документаль, 2003).
• «Батша улы өсөн альбом. Фотограф С. Прокудин — Горский». «Синемедиа» ЯСЙ-һы, Автор: Е. Головня. Продюсер: Б. Грачевский (документаль, 2004).
• «Ваҡыт төҫө». Режиссёр: Константин Касатов (документаль, 2007).
• «Төҫлө тарих». Режиссёр Иван Мартынов (документаль, 2009).
• «Төҫлө Рәсәй». Режиссёр: Владимир Мелетин (документаль, 2010)^[35].
• «Прокудин-Горский эҙҙәре буйлап… Ватанды инвентарлаштырыу». Режиссёр: Бен ван Лисхаут (Голландия). Съёмка 2011 йылда башлана^[36].
• «Милләт төҫө». Автор: Леонид Парфенов (документаль, 2013)^[37]. Фильмдың телевизион премьераһы Беренсе каналда 2014 йылдың 12 июнендә була^[38].

С. М. Прокудин-Горскийҙың фотографиялар коллекцияһы АҠШ Конгресы китапханаһы сайтында ирекле ҡарау өсөн асыҡ^[28]. Бынан тыш, коллекцияла рус телендә эҙләү мөмкинлеге тормошҡа ашырылған^[39]. Рәсәй империяһының административ бүленеше буйынса бүленгән фотолар «Төҫлө Рәсәй империяһы» сайтында бар^[31]. Хәҙерге административ-территориаль бүленештәге фотоһүрәттәрҙең географик каталогы һәм С. М. Прокудин-Горскийҙың сәйәхәттәренең интерактив картаһы «Мираҫ» проекты сиктәрендә төҙөлә^[33].

Прокудин-Горскийҙың бер туған булмаған ҡустыһы Владимир Михайлович Наталья Ивановна Прокудина-Горскаяға, ҡыҙ фамилияһы — Флоринская, архитектор Иван Флоринскийҙың ҡыҙына өйләнгән.

Башҡортостан, башҡорт халҡы өсөн уның бигерәк тә башҡорт төбәктәре, көнкүреше, кешеләре тураһындағы фотографиялары ҙур тарихи әһәмиәткә эйә. Мәҫәлән, «Яхъя ауылы» тигән цикл^[40][41], «Башҡорт тимер юл эшсеһе» тигән һәм башҡа эштәре киң танылған^[42].