Рус телендәге версияМахсус проекттар
Телде алмаштырырға
РУВИКИ ТУРАҺЫНДА

Коми (халыҡ)

Ко́ми (коми-зыря́не, иҫкесә — зыря́ндар; коми коми; үҙ атамаһы — комияс[1], коми морт, коми войтыр[10], мн. ч. — комияс) — фин-уғыр халҡы (пермь төркөмө), башлыса Рәсәйҙә Вычегда, Печора һәм Кама йылғалары буйлап йәшәйҙәр, Коми Республикаһының төп халҡы.

Коми-зыряндар шулай уҡ Пермь крайында, Мурманск өлкәһендә, Ханты-Манси һәм Ямал-Ненец автономиялы округтарында йәшәйҙәр.

Коми-зыряндар — ижемдарҙан, печорҙарҙан, прилуздарҙан, сысольдарҙан, удорцыйҙарҙан торған ҙур этник төркөм[11]. Һәр төркөм коми теленең төрлө диалекттарында һөйләшә.

Коми-зыряндарҙан тыш, коми-пермяк телендә һөйләшкән коми-пермяктар һәм коми-язьвин һөйләшендә һөйләшкән коми-язьвиндар айырылып тора, улар башлыса Пермь крайында йәшәй. Был өс халыҡ та фин-уғыр сығышлы һәм яҡын.

undefined

Этнонимдың килеп сығышы

Коми этнонимының килеп сығышы тураһында бер нисә версия бар. Шуларҙың икәүһе дөрөҫкә яҡын:

  • Кама йылғаһы исеменән. Коми-морт («коми ир-егете, коми кешеһе») һүҙмә-һүҙ «Кама йылғаһында йәшәүсе» тигәнде аңлата[12];
  • этноним мадьярса  hím, манс. телендәге хум («ир кеше, кеше») менән оҡшаш[13].

Урынлашыуы һәм иҫәбе

undefined

Коми халҡының күпселеге (202,3 мең кеше (2010 йылда))[3], 256,5 мең (2002 йылда))[14]) башлыса Коми Республикаһында йәшәй, унда улар бөтә халыҡтың 23,7 % тәшкил итә. Ауыл ерендә комиҙар ҡалаға ҡарағанда күберәк.

Рәсәйҙә коми телендә һөйләшеүселәр аҙ — туған тел тип 169 мең кеше генә (2002) атай[14].

Этногенез һәм этник тарихы

Археологтар һәм этнологтар хәҙерге коми-зыряндар мәҙәниәтен формалаштырған бер-береһен алмаштырыусы археологик мәҙәниәттәрҙең түбәндәге сылбырын айырып күрһәтә:

Коми-зыряндарҙың халыҡ булып формалашыуы XVII—XVIII быуаттарға ҡарай

XVIII быуат ревизиялары буйынса Рәсәйҙә комиҙарҙың иҫәбе:[15]

Йыл (ревизия) Мең кеше
1719 (1-се ревизия) 41,6
1745 (2-се ревизия) 43,7
1763 (3-сө ревизия) 44,0
1782 (4-се ревизия) 47,2
1795 (5-се ревизия) 52,4

1897 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәләре буйынса комиҙар (туған теле — зырян), түбәндәге губерналарҙа йәшәгән:[16]

Губерна Ирҙәр Ҡатын-ҡыҙҙар Бөтәһе
Вологда 52762 62204 114966
Архангельск 11058 12201 23259
Тубыл 3609 3474 7083
Пермь 3290 1184 4474
Башҡа губерналар 2316 1520 3836
Бөтәһе Рәсәй империяһында 73035 80583 153618

Шуларҙың 4 проценттан ашыуы (6340 кеше) ҡалаларҙа йәшәгән.[17].

1921 йылдың 22 авгусында РСФСР составында Коми (Зырян) автономиялы өлкәһе ойошторола. Үҙәге Усть-Сысольскта урынлаша һәм комиҙарҙың дәүләтселегенә нигеҙ һалына[18]. Уға Архангельск губернаһының Печорский өйәҙенең ҙур өлөшө, Төньяҡ Двина губернаһының бөтә Усть-Сысольский һәм Яренск өйәҙенең ҙур өлөшө инә. Автономия барлыҡҡа килгән мәлдә уның майҙаны 400 мең км² тәшкил итә һәм 1 787 мең кеше йәшәй[19]. 1926 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса комиҙар халыҡтың 92,2 процентын тәшкил итә[20]. 1926 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса СССР-ҙа бөтәһе 226 383 коми-зырян йәшәй[21].

1929 йылда Коми-Зырян автономиялы округы Төньяҡ край составына инә, ә 1936 йылдың ноябрендә автономиялы район РСФСР сиктәрендә Коми АССР-ы итеп үҙгәртелә. 1959 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса СССР-ҙа коми-зыряндарҙың һаны 287 027 кеше тәшкил итә[22].

1990 йылдың 23 ноябрендә Коми АССР-ы Коми Совет Социалистик Республикаһы итеп үҙгәртелә (Коми ССР-ы)[23], а с 1992 года — Республика Коми.

Шулай уҡ ҡарағыҙ

Иҫкәрмәләр

  1. ↑ 1 2 Ко́ми-зыря́нский язы́к
  2. ↑ Национальный состав населения Российской Федерации согласно переписи населения 2021 года. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 5 ғинуар 2023. Архивировано 30 декабрь 2022 года.
  3. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 Итоги Всероссийской переписи населения 2010 года в отношении демографических и социально-экономических характеристик отдельных национальностей. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 11 август 2014. Архивировано 7 ғинуар 2019 года.
  4. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 Всероссийская перепись населения 2002 года. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 24 декабрь 2009. Архивировано 21 август 2011 года.
  5. ↑ Мосстат: Приложения к итогам ВПН 2010 года в городе Москве Архивная копия от 8 февраль 2012 на Wayback Machine: Приложение 5. Национальный состав населения по г. Москва(недоступная ссылка)
  6. ↑ Всеукраинская перепись населения 2001 года. Распределение населения по национальности и родному языку. Государственный комитет статистики Украины. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 14 декабрь 2011. Архивировано 26 ноябрь 2019 года.
  7. ↑ [1] (латыш.)
  8. ↑ RL21442: POPULATION BY ETHNIC NATIONALITY, MOTHER TONGUE, CITIZENSHIP, SEX, AGE GROUP AND PLACE OF RESIDENCE (SETTLEMENT REGION), 31 DECEMBER 2021. Statistical database. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 18 июнь 2022. Архивировано 19 июнь 2022 года.
  9. ↑ Широбоков И. Г. Материалы к антропологии пермских народов XVII-XIX вв. (краниологические данные) // Ежегодник финно-угорских исследований. Вып. 3. Ижевск: Изд-во УдГУ, 2014. С. 80-98.
  10. ↑ БРЭ. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 1 июль 2020. Архивировано 1 июль 2020 года.
  11. ↑ Коми // Этноатлас Красноярского края / Совет администрации Красноярского края. Управление общественных связей ; гл. ред. Р. Г. Рафиков ; редкол.: В. П. Кривоногов, Р. Д. Цокаев. — 2-е изд., перераб. и доп. — Красноярск: Платина (PLATINA), 2008. — 224 с. — ISBN 978-5-98624-092-3. Архивировано 29 ноябрь 2014 года. Архивированная копия. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 22 ноябрь 2014. Архивировано из оригинала 29 ноябрь 2014 года.
  12. ↑ Коми-зыряне. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 8 ғинуар 2009. Архивировано из оригинала 26 декабрь 2005 года.
  13. ↑ Uralonet. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 5 октябрь 2022. Архивировано 5 октябрь 2022 года.
  14. ↑ 1 2 Тысячелетие народа Коми: человек и климат. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 8 ғинуар 2009. Архивировано 5 февраль 2009 года.
  15. ↑ Финно-угорские народы: генезис и развитие. — Саранск, 2011. — С. 173—174. — 220 с.
  16. ↑ Демоскоп Weekly - Приложение. Справочник статистических показателей. www.demoscope.ru. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 17 июнь 2022. Архивировано 31 июль 2019 года.
  17. ↑ Брюханова Е.А. Межархивная база данных по документам переписи 1897 года: разработка структуры и особенности заполнения // Историческая информатика. — 2017-04. — Т. 4, вып. 4. — С. 1–10. — ISSN 2585-7797. — DOI:DOI:10.7256/2585-7797.2017.4.25029.
  18. ↑ История Коми с древнейших времён до конца XX века. — Коми книжное издательство, 2004. — Т. 2. — С. 289—290. — ISBN 5-7555-0802-X.
  19. ↑ Финно-угорские народы: генезис и развитие (Учебное пособие). — Саранск, 2011. — С. 186. — 220 с.
  20. ↑ Финно-угорские народы: генезис и развитие (Учебное пособие). — Саранск, 2011. — С. 186. — 220 с.
  21. ↑ Всесоюзная перепись населения 1926 года.Национальный состав населения по республикам СССР. «Демоскоп». Мөрәжәғәт итеү датаһы: 5 сентябрь 2011. Архивировано 6 март 2013 года.
  22. ↑ Всесоюзная перепись населения 1959 года. Национальный состав населения по республикам СССР. «Демоскоп». Мөрәжәғәт итеү датаһы: 5 сентябрь 2011. Архивировано 16 март 2010 года.
  23. ↑ История Коми с древнейших времён до современности. — ООО «Анбур», 2011. — Т. 1. — С. 524. — ISBN 978-5-91669-053-8.

Әҙәбиәт

  • Коми // Этноатлас Красноярского края / Совет администрации Красноярского края. Управление общественных связей ; гл. ред. Р. Г. Рафиков ; редкол.: В. П. Кривоногов, Р. Д. Цокаев. — 2-е изд., перераб. и доп. — Красноярск: Платина (PLATINA), 2008. — 224 с. — ISBN 978-5-98624-092-3. Архивная копия от 29 ноябрь 2014 на Wayback Machine
  • Попов К. Зыряне и зырянский край. М., 1874.
  • Лыткин Г. С. Зырянский край при епископах пермских и зырянский язык. СПб., 1889.
  • Сидоров А. С. Знахарство, колдовство и порча у народа коми. Л., 1928.
  • Белицер В. Н. Очерки по этнографии народов коми (зырян и пермяков) // Труды Института этнографии. Новая серия. Том 45. М., 1958.
  • Лашук Л. П. Очерк этнической истории Печорского края. Сыктывкар, 1958.
  • Лыткин В. И., Гуляев Е. С. Краткий этимологический словарь коми языка. М., 1970. (2-е изд.: Сыктывкар, 1999.)
  • Лашук Л. П. Формирование народности коми. М., 1972.
  • Жеребцов Л. Н. Расселение коми в XV—XIX вв. Сыктывкар, 1972.
  • Жеребцов Л. Н. Формирование этнической территории коми (зырян). Сыктывкар, 1977.
  • Конаков Н. Д. Коми охотники и рыболовы во второй половине XIX — начале XX века. М., 1983.
  • Мифология коми. М., 1999.
  • Народы России: живописный альбом, Санкт-Петербург, типография Товарищества «Общественная Польза», 3 декабря 1877, ст. 153
  • Коми // Народы России: Атлас культур и религий. — М.: Дизайн. Информация. Картография, 2010. — 320 с. — ISBN 978-5-287-00718-8.

Һылтанмалар

Тема буйынса өҫтәмә

Категориялар