Рус телендәге версияМахсус проекттар
Телде алмаштырырға
РУВИКИ ТУРАҺЫНДА

Алиев Гейдар Алирза улы

Рәсәй Фәндәр академияһы экспертизаһы

Logo-ran.png
Рәсәй Фәндәр академияһы
экспертизаһын үткән
Тулыраҡ
Aprove.svg

Рәсәй Фәндәр академияһы экспертизаһы

Arrow-Right.png
Logo-ran.png
Рәсәй Фәндәр академияһы
экспертизаһын үткән
Тулыраҡ
РУВИКИ интернет-энциклопедияһында Алиев фамилиялы башҡа кешеләр тураһында мәҡәләләр бар.

Алиев Гейдар Алирза улы (әзерб. Heydər Əlirza oğlu Əliyev, рус. Гейдар Алиевич Алиев; 1923 йылдың 10 майы, Нахчиван, Нахчиван автономиялы крайы[d] — 2003 йылдың 12 декабре, Кливленд, Огайо) — совет һәм әзербайжан дәүләт, партия һәм сәйәси эшмәкәре. Әзербайжандың өсөнсө президенты (1993—2003). Ике тапҡыр СССР-ҙың Социалистик Хеҙмәт Геройы (1979, 1983).

Совет осоронда 1944 йылдан дәүләт именлеге органдарында хеҙмәт итә, Әзербайжан ССР-ы Министрҙар Советы ҡарамағындағы Дәүләт именлеге комитеты (КГБ) рәйесе (1966—1969), Әзербайжан ССР-ы Коммунистар партияһы Үҙәк Комитетының беренсе секретары (1969—1982), КПСС Үҙәк Комитетының Политбюро ағзаһы (1982 йылдан), СССР Министрҙар Советы рәйесенең беренсе урынбаҫары була, генерал-майор[5]. 1987 йылда биләгән вазифаһынан отставкаға китә.

1990 йылдың июлендә Әзербайжанға ҡайтҡас, башта Әзербайжан ССР-ы Юғары Советы депутаты, Нахчиван Автономиялы Республикаһы Юғары Мәжлесе рәйесе була (1991—1993), 1993 йылда — Әзербайжан президенты итеп, ә 1998 йылда ошо вазифаға ҡабаттан һайлана. 2003 йылда, һаулығы насарайыу сәбәпле, улы Илһам файҙаһына кандидатураһынан баш тарта.

Биографияһы

Баштағы осор

Гейдар Алиев 1923 йылдың 10 майында Нахчиван ҡалаһының Пушкин инеше тип аталып йөрөтөлгән Пушкин урамындағы йортта тыуа[6]. Ул тимер юл эшсеһе ғаиләһендә һигеҙ баланың дүртенсеһе була. Алиевтар сығышы менән Әрмәнстанда азербайжандар йәшәгән[7] Зангезур өйәҙенең (һуңғараҡ — Сисиан районы) Джомартли ауылынан (хәҙер — Әрмәнстандың Сюник районының Танаат ауылы), әммә Гейдар тыуған мәлгә улар Нахчиванға күсенгән була инде[8][9]. Атаһы яғынан өләсәһе Уруд ауылынан була (хәҙер Әрмәнстандың Воротан ауылы)[9]. Ғаиләлә уның Гасан менән Гусейн исемле ағалары, Агиль һәм Джалал исемле ҡустылары, Сура, Шафиға, Рафиға исемле һеңлеләре үҫә[10].

undefined

1939 йылда Нахчиван педагогия техникумын тамамлай һәм Баҡылағы Әзербайжан индустриаль институтының архитектура факультетына уҡырға инә. Ләкин һуғыш башланып, уҡыуын тамамлай алмай. 1941 йылдан — Нахчиван АССР-ы НКВД-һында, 1943 йылдан Нахчиван АССР-ы Халыҡ комиссарҙары советында бүлек мөдире булып эшләй, ә 1944 йылда дәүләт именлеге органдары системаһында хеҙмәт итә башлай. 1945 йылда СССР Дәүләт именлеге министрлығының Етәксе оператив составын яңынан әҙерләү мәктәбенең квалификация камиллаштырыу курсын тамамлай[11] һәм шул уҡ йылда ВКП(б) сафына инә[12]. 1948 йылдан — Әзербайжан буйынса Дәүләт именлеге министрлығының 5-се идаралығы начальнигы[13]. 1949—1950 йылдарҙа СССР Дәүләт именлеге министрлығының Ленинградтағы Етәксе оператив составты яңынан әҙерләү мәктәбендә уҡый[14].

undefined

СССР Дәүләт именлеге комитеты рәйесенең элекке ярҙамсыһы Игорь Синицин белдереүенсә, Алиев КГБ-ның Иран, Төркиә, Пакистан һәм Афғанстандағы резидентураларында эшләй. 1956 йылда уны СССР Дәүләт именлеге комитетының Баҡылағы бүлегенә начальник урынбаҫары итеп тәғәйенләйҙәр[12]. Уның етәкселегендә һәм туранан-тура ҡатнашлығында бер нисә оператив сара, атап әйткәндә, «Дуэль» операцияһы үткәрелә[15].

1957 йылда С. М. Киров исемендәге Әзербайжан дәүләт университетының тарих факультетын тамамлай. 1960 йылда — Әзербайжан ССР-ы Министрҙар Советы ҡарамағындағы КГБ-ның Контрразведка бүлеге начальнигы, ә 1964 йылда Әзербайжан ССР-ы Министрҙар Советы ҡарамағындағы КГБ рәйесе С. К. Цвигундың урынбаҫары була[11]. СССР КГБ рәйесенең элекке беренсе урынбаҫары армия генералы Филипп Бобков Алиевты Цвигунға тәҡдим итеүен һәм уның, Әзербайжан Үҙәк Комитетының беренсе секретары вазифаһын биләгәс, ысынлап та, коррупцияға ҡаршы көрәшә башлауын хәтерләй[16]. 1966 йылда КГБ-ның Ф. Э. Дзержинский исемендәге юғары мәктәбенең етәксе составын яңынан әҙерләү курсын тамамлай[11]. 1966 йылдан Әзербайжан Коммунистар партияһының Үҙәк комитеты ағзалығына кандидат була[17]. 1967 йылдың 21 июнендә генерал-майор дәрәжәһендә Әзербайжан ССР-ының Министрҙар Советы ҡарамағындағы КГБ рәйесе итеп тәғәйенләнә[11].

Совет Әзербайжаны етәксеһе

1969 йылға Әзербайжанда Коммунистик партия Үҙәк Комитетының беренсе секретары Вели Ахундов ваҡытында академиктарҙың, район комитеттары секретарҙарының, министрҙарҙың бөтә вазифалары һәм исемдәре асыҡтан-асыҡ тиерлек һатыла башлай. Номенклатура кландары власть системаһын һәм иҡтисадты ғәмәлдә «хосусилаштыра», шул сәбәрле Мәскәү Ахундовты вазифаһынан алырға һәм Әзербайжан башлығы итеп урындағы КГБ-ның элекке етәксеһе Гейдар Алиевты ҡуйырға мәжбүр була[18][19].

undefined

Гейдар Алиев коррупцияға ҡаршы көрәштә һиҙелерлек уңыштарға өлгәшә, бик күп кеше хөкөм ителә; 1975 йылда биш колхоз рәйесе һәм фабрика директоры ҙур күләмдәге коррупция осраҡтары өсөн үлем язаһына хөкөм ителә[20]. Уның ризалығы менән Әзербайжан КГБ-һы һәм Эске эштәр министрлығы республика Сауҙа министрлығының 24 кешенән торған дәүләт сауҙа инспекцияһын тулы составта ҡулға ала[14]. Республикаға етәкселек итеүенең тәүге биш йылында министрҙарҙың өстән ике өлөшө, Үҙәк комитет бюроһының 10 ағзаһының 8-е, район комитеттары секретарҙарының 45-енән 37-һе алмаштырыла[21].

undefined

1974 йылдан 1979 йылға тиклем СССР Юғары советының Союз Советы рәйесе урынбаҫары була[13]. 1976 йылдың 5 мартынан 1982 йылдың 22 ноябренәсә — КПСС Үҙәк комитеты Политбюроһы ағзалығына кандидат[22].

Мәскәүҙәге эшмәкәрлеге

1982 йылдың 24 ноябрендә, Л. И. Брежнев вафат булғандан һуң, КПСС Үҙәк комитетының яңы генераль секретары Ю. В. Андропов уны Мәскәүгә, СССР Министрҙар Советы рәйесенең беренсе урынбаҫары вазифаһына күсереүҙе талап итә[11]. Алиев үҙе был хаҡта «Новые Известия» гәзитенә биргән интервьюһында ошолай һөйләй: «Беҙ яҡын, хатта дуҫтарса мөнәсәбәттәрҙә булдыҡ, шулай ҙа: „Юрий Владимирович, Баҡыла ҡалырға рөхсәт итегеҙ“ тинем. Андропов ныҡышҡас, миңә күсергә тура килде, СССР Министрҙар Советы рәйесенең беренсе урынбаҫары булып киттем»[23]. Яңы вазифаһында ул машиналар эшләү, еңел сәнәғәт һәм транспорт тармаҡтарының, шулай уҡ мәҙәниәт һәм мәғариф өлкәләренең кураторы була[12]. 1982 йылдың 22 ноябренән 1987 йылдың 21 октябренә тиклем КПСС Үҙәк комитеты Политбюроһы ағзаһы булып тора. 1984 йылдан совет мәктәбен реформалау буйынса комиссияны етәкләй[12]. Шул уҡ йылдың октябрендә СССР Министрҙар Советының социаль үҫеш буйынса бюроһы рәйесе вазифаһын биләй[24].

undefined

Шулай уҡ Министрҙар Советының Байкал-Амур магистрален (БАМ) төҙөү һәм үҙләштереү буйынса комиссияһын етәкләй[25]. 1987 йылдың көҙөнән 1988 йылға тиклем — СССР Министрҙар Советы ҡарамағындағы дәүләт кәңәшсеһе[26]. Әзербайжан ССР-ынан СССР Юғары Советы Союзы Советының 8—11-се саҡырылыш (1970—1989) депутаты була[26][27][28][29][30].

1988—1990 йылдарҙа — Союз әһәмиәтендәге персональ пенсионер[26].

Әзербайжанға ҡайтыуы

1990 йылдың июлендә Әзербайжанға ҡайтҡас, тәүҙә Баҡыла була, әммә урындағы властар унан Әзербайжандың баш ҡалаһын ҡалдырып китеүен талап иткәс, тыуған Нахчиванына юллана. Шул уҡ йылдың көҙөндә Нахчивандан Әзербайжан ССР-ы Юғары Советы депутаты итеп һайлана[26]. 1991 йылдың июлендә СССР етәкселеге сәйәсәтенә ҡаршы протест белдереп һәм Таулы Ҡарабахта килеп тыуған киҫкен низағҡа бәйле, КПСС-тан сыға[31] (башҡа мәғлүмәттәр буйынса, партиянан 1990 йылда сыға).

Нахчиван Автономиялы Республикаһын етәкләүе

1991 йылдың 3 сентябрендә Нахчиван АССР-ы Юғары Советы рәйесе итеп һайлана. Уның һүҙҙәренсә, һайланыуы менән ҡотлаған берҙән-бер рәсми кеше Әрмәнстан Юғары Советы рәйесе Левон Тер-Петросян була[32]. 8 сентябрҙә Әзербайжанда президент һайлауҙары үтә, унда берҙән-бер кандидат Аяз Моталибов еңә. Нахчиван Автономиялы Республикаһының Юғары Советы (Мәжлес) һайлауҙарға бойкот иғлан итә. 10 сентябрҙә «Ваҡыт» тапшырыуында Моталибов «Мәжлесте аңына килтерергә» вәғәҙә итә. Алиев, яуап итеп, «Баҡы яғынан ҡораллы һөжүм булған осраҡта Нахчивандың 330 мең кешеһе, рәсәйҙәр путч көндәрендә Аҡ йортто һаҡлаған кеүек, үҙенең Мәжлесен яҡларға әҙер» тип белдерә[32].

undefined

1992 йылдың 24 мартында Төркиә премьер-министры Сөләймән Демирель менән иҡтисад, транспорт һәм коммуникациялар өлкәһендә хеҙмәттәшлекте нығытыу тураһында протоколға ҡул ҡуялар, ул Төркиә менән Нахчиван Автономиялы Республикаһы араһында һауа бәйләнешен булдырыуҙы, шулай уҡ республикаға 100 миллион доллар күләмендә кредит биреүҙе күҙ уңында тота[33].

undefined

Автономия башлығы республикаға финанс ярҙам күрһәткән күрше Иран менән дә яҡшы мөнәсәбәттәр урынлаштыра. Августа Иранға сәфәр ҡыла, унда «Әзербайжан Республикаһының Нахчиван Автономиялы Республикаһы менән Иран Ислам Республикаһы араһында төрлө өлкәләрҙә хеҙмәттәшлек тураһында» Протоколға ҡул ҡуйыла[34].

Шул уҡ йылдың 21 ноябрендә Нахчиванда «Яңы Әзербайжан» партияһы ойошторола, уның рәйесе итеп Гейдар Алиев һайлана. Партияны ойошторорға «туҡһан бер төркөмө» тәҡдим итә һәм Алиевтан яңы ойошманы етәкләүҙе үтенә[35].

Баҡыға ҡайтыуы

1993 йылдың июнендә полковник Сурет Гусейнов ҡораллы ихтилал күтәрә. 4 июндә хөкүмәт ғәскәрҙәре баш күтәреүсе полковникты ҡоралһыҙландырыу буйынса «Тайфун» операцияһын башлай, әммә ул уңышһыҙ була һәм кешеләрҙең һәләк булыуына килтерә. Сурет Гусейновтың яугирҙәре генераль прокурор Ихтияр Шириновты аманатҡа ала. Гусейнов иң беренсе генераль прокурорға Абульфаз Эльчибейҙы ҡулға алыу тураһында ордер әҙерләргә бойора[36], ә 10 июндә уның подразделениелары Баҡыға юл ала. Илдә башланған эске сәйәси көрсөк айҡанлы Алиев Эльчибей саҡырыуы буйынса Баҡыға килә. Эльчибей уға премьер-министр вазифаһын тәҡдим итә[37], ләкин Алиев уйларға ваҡыт биреүҙәрен һорай.

undefined
undefined

27 июндә Баҡыла Гейдар Алиев менән Сурет Гусейнов араһында һөйләшеүҙәр үтә. Шул уҡ көндө баш күтәреүселәр Әзербайжандың баш ҡалаһы биҫтәләренән китә, ә һуңыраҡ оборона министры бойороғо менән Гусейнов бригадаһы Әзербайжан милли гвардияһы составына индерелә[39].

undefined

Ҡарабахтағы хәрби хәрәкәттәр зонаһында Әзербайжан армияһы һәм әрмән формированиелары араһындағы хәл ныҡ киҫкенләшә. Президент вазифаһын башҡарыусы булғанда Алиев Халыҡ фронтының башлыса оппозиция яҡлыларҙан торған 33 ирекле батальонын тарҡата, был фронтта көрсөккә килтерә[40]. 27 июндә әрмән ҡораллы формированиелары Мардакертты баҫып ала, ә 23 июлдә оҙайлы алыштан һуң — Агдамды ла. Уңышҡа өлгәшкән әрмәндәр сик буйындағы район үҙәге Физулиҙы ҡамап ала, шулай уҡ Әзербайжандың көньяҡ-көнбайыш райондарын илдең башҡа өлөшө менән бәйләгән юлды яба. БМО-ның Именлек Советы, Агдамды оккупациялауҙы ғәйепләп резолюция ҡабул итә һәм әрмән хәрби көстәрен сығарыуҙы талап итә, әммә 22 августа әрмән формированиелары Физулиҙы ала, ә һуңғараҡ тағы ла ике район баҫып алына. Был ваҡиғаларҙан һуң 28 августа илдә Абульфаз Эльчибейға ышаныс белдереү тураһында референдум үтә, уның һөҙөмтәләре буйынса ил граждандарының 97,5 проценты президенттың отставкаға китеүе өсөн тауыш бирә[41].

Сентябрь башында Гейдар Алиев Мәскәүгә сәфәр ҡыла, унда президент Борис Ельцин, хөкүмәт рәйесе Виктор Черномырдин, Юғары Совет рәйесе Руслан Хасбулатов, сит ил эштәре министры Андрей Козырев һәм оборона министры Павел Грачев менән осраша. Ул үҙенең сәфәрен «республиканың элекке етәкселегенең Рәсәй менән мөнәсәбәттәрҙә яһаған хаталарын төҙәтеү» тип атай[42]. Сәфәр барышында Әзербайжандың БДБ-ға инергә теләүен белдерә, һәм 20 сентябрҙә үк Әзербайжандың Милли йыйылышы республиканың БДБ-ға ҡушылыуы тураһында ҡарар ҡабул итә[43]. Шул уҡ айҙа Нахчиван Автономиялы Республикаһында йәнә алыштар башлана. Иран ғәскәрҙәре Аракс йылғаһындағы «берлектәге идара ителеүсе» дамбаларҙы һаҡлау һәм әзербайжан ҡасаҡтары өсөн бер нисә лагерь булдырыу маҡсатында Нахчиван районында Әзербайжан сиген аша сыға. Рәсәй быға ҡаршы киҫкен яуабын белдерә[44]. Алексей Зверев былай яҙа:

1993 йылдың сентябрендә булған икенсе бер ваҡиға Рәсәйҙең төбәктәге ролен көсәйтә. Нахчиванда яңынан һуғыш башланғас, был автономиялы өлкәгә берлектәге идара ителгән һыуһаҡлағысты һаҡлау өсөн Иран ғәскәрҙәре инә; улар шулай уҡ, йәнәһе, әзербайжан ҡасаҡтарына ярҙам күрһәтеү өсөн, Әзербайжандың «континенталь» өлөшөндәге Горадиз пунктына инә. Мәскәү гуманитар-сәйәси тикшеренеүҙәр институты аналитигы Армен Халатян фекеренсә, әзербайжан властарының Төркиәгә хәрби ярҙам һорап мөрәжәғәт итеүе төрөк һәм әрмән сиген һаҡлаған Рәсәй частары араһында ҡораллы низағ, шулай уҡ Нахчиванға ингән ирандар менән бәрелештәр тыуҙырыуы ихтимал. Баҡы, шулай итеп, һайлау алдына баҫа: йә низағтың контролһеҙ үҫешеүенә юл ҡуйырға, йә Мәскәү менән мөнәсәбәттәрҙе яйға һалырға. Алиев һуңғы мөмкинлекте һайлай, шуның менән Рәсәйгә БДБ-ның бөтә Кавказ аръяғы сиге буйлап үҙенең йоғонтоһон тергеҙеү мөмкинлеген бирә, был ғәмәлдә Төркиә менән Иранға төбәккә юлды яба[45].

Әзербайжан Президенты

Хәрби хәрәкәттәрҙе туҡтатыу. Иҡтисади стратегия

1993 йылдың 3 октябрендә Әзербайжанда президент һайлауҙары үтә, унда 98,8 процент тауыш йыйып, Гейдар Алиев еңеү яулай[13]. Ул һайлауға «Мин һеҙгә нимә теләйһегеҙ, шуны бирәм» лозунгыһы менән бара[46]. Илдәге хәл бик тотороҡһоҙ була: етештереү ҡырҡа кәмей, ауыр иҡтисади көрсөк башлана, ҡасаҡтар проблемаһы киҫкенләшә, хәрби хәрәкәттәр дауам итә. Октябрь аҙағында әрмән ҡораллы формированиелары — Горадизды, 1 ноябрҙә Зангеланды ала.

undefined

Гейдар Алиевтың власҡа килеүе Әзербайжандағы хәлде ҡырҡа үҙгәртә[47]. Хәрби хәрәкәттәрҙе туҡтатыу уға иғтибарҙы ил иҡтисадын тергеҙеүгә, атап әйткәндә, ер реформаһына йүнәлтергә мөмкинлек бирә. 1994 йылдың декабрендә — 1995 йылдың мартында президент аграр реформа принциптарын булдырыу өсөн махсус комиссиялар ойоштора. Был комиссиялар 1995—1996 йылдарҙа ер реформаһы һәм хужалыҡтарҙы үҙгәртеп ҡороу буйынса өс төп закон әҙерләй. Яңы иҡтисади системаның дөйөм принциптары 1995 йылдың ноябрендә ҡабул ителгән ил конституцияһында яҙыла. Яңы конституция Әзербайжанда 1920 йылдар башынан һаҡланған дәүләттең милеккә монополияһын юҡҡа сығара һәм күсмә һәм күсемһеҙ милектең (мәҫәлән, ерҙе) шәхси ҡулдарҙа булыу хоҡуғын таный. Яңы конституцияла планлы хужалыҡтан баҙар иҡтисадына күсеү теркәлә[47].

Гейдар Алиев көнбайыш компаниялары менән Әзербайжанда нефть ятҡылыҡтарын эшкәртеү тураһында һөйләшеүҙәрҙе башлай. 1994 йылдың 20 сентябрендә Әзербайжан хөкүмәте Каспийҙың Әзербайжан өлөшөндәге «Азери-Чираг-Гюнешли» ятҡылыҡтарын эшкәртеү маҡсатында донъяның иң эре нефть-газ корпорациялары BP (Бөйөк Британия), Amoco, Unocal, Exxon, McDermott һәм Pennzoil (АҠШ), «Лукойл» (Рәсәй), Statoil (Норвегия), Әзербайжандың Дәүләт нефть компанияһы, TPAO (Төркиә), Delta Nimir (Сәғүд Ғәрәбстаны) һәм Ramco (Шотландия) менән «Быуат килешеүе» төҙөй[48]. Был килешеү инвестициялар йәлеп итеүҙә һәм ил сәнәғәтен үҫтереүҙә ҙур роль уйнай. Гарвард университеты профессоры Дэвид Кинг та Гейдар Алиевтың Әзербайжан иҡтисадын һауыҡтырыуға булышлыҡ итеүен билдәләй[49].

Әзербайжандың төп макроиҡтисади күрһәткестәре динамикаһы
Күрһәткестәр
1994
1995
1996
1997
1998
1999
Тулайым эске продукт, млрд манат 1873,4 10 669 13 663 15 791 16 144 16 457
Үҙгәреш, % −21,9 −11,8 1,3 5,8 10,0 7,4
Йән башына, АҠШ $ — 321,6 421,0 507,5 537,0 508,3
Манаттың АҠШ долларына ҡарата уртаса йыллыҡ курсы 4182 4414 4303 3986 3868 4119
Инфляция кимәле, % 1663,5 411,8 19,9 3,7 −0,8 −8,5
Бюджет дефициты, Эске тулайым продуктҡа ҡарата сағыштырма ауырлығы, % 11,5 5,2 2,9 2,5 2,0 2,8
Бюджет килеме, Эске тулайым продуктҡа ҡарата сағыштырма ауырлығы, % 31,7 14,9 14,7 16,2 14,4 17,0
Бюджет сығымдары — 20,1 17,6 18,6 16,3 19,8
Иҡтисадҡа инвестициялар һалыу, млрд манат 2403 3939 6250 7367,1 4426,2
Шуларҙан сит илдәр өлөшө 1657 2666 4878 5700 2370
Түләү балансы дефициты, АҠШ $ млн — 400,7 931,2 915,8 1365 599,7
Сауҙа балансы дефициты, АҠШ $ млн −141,1 −120 −329,4 −13 −471,8 −104,8

Эске сәйәси тотороҡлолоҡ

1995 йылдың 12 ноябрендә бөтә халыҡ референдумында Әзербайжандың яңы Конституцияһы ҡабул ителә. 1998 йылдың февралендә илдә үлем язаһы бөтөрөлә[50]. 1997 йылдан Әзербайжанда макроиҡтисади тотороҡлолоҡ урынлашыу, иҡтисадтағы көрсөк туҡталыу тенденциялары күҙәтелә, был көнбайыш инвесторҙары өсөн иң уңайлы режим булдырылған нефть табыу сәнәғәте ставкаһы арҡаһында мөмкин була. Әммә халыҡтың төп өлөшөнөң йәшәү кимәле түбән булып ҡала: 2001 йылда Әзербайжанда уртаса килем 50-нән 100 долларғаса тәшкил итә; коррупция, «күләгәләге» баҙар, инфляция, хеҙмәт баҙарының үҫешмәгәнлеге һаҡлана[51].

undefined

1998 йылдың 11 октябрендә Гейдар Алиев, һайлаусыларҙың 76,1 процент тауышын йыйып, ил президенты вазифаһына ҡабаттан һайлана[52].

2003 йылдың 3 апрелендә Именлек, оборона һәм хоҡуҡ тәртибе академияһына ағза итеп алына[11].

undefined
Курд эшселәр партияһы менән хеҙмәттәшлек итеүҙә ғәйепләүҙәр

1998 йылдың 6 ноябрендә матбуғат конференцияһында сығыш яһап, экс-президент Эльчибей, Гейдар Алиев Әзербайжан ССР-ы КГБ-һы рәйесе вазифаһында саҡта (Евгений Примаков һәм КПСС Үҙәк комитетының элекке яуаплы хеҙмәткәре К. Брутенц менән бер рәттән)[53]) Төркиәлә бойондороҡһоҙ курд дәүләтен булдырыу өсөн ҡораллы көрәш алып барған Курдистан эшселәр партияһын ойоштороуҙа ҡатнаша[54], тип белдерә. Әммә үҙе бер ниндәй ҙә дәлилдәр килтермәй[23]. Абульфаз Эльчибейға ҡарата Әзербайжан Республикаһы Енәйәт кодексының 188-6-сы статьяһы (күрәләтә ялған мәғлүмәт таратыу юлы менән президенттың намыҫын һәм абруйын кәмһетеү) буйынса енәйәт эше ҡуҙғатыла һәм киләһе йылдың ғинуарында суд процесы башлана[54].

Ҡулға алынған КЭП лидеры Абдулла Оджалан 1999 йылдың июнендә Төркиәлә суд ултырышында «Курдистан эшселәр партияһының Әзербайжанда вәкиллеге бар һәм был илдәге етәкселәр беҙгә финанс ярҙам күрһәтә», тип белдерә[23]. Бер айҙан курд хәрәкәте етәкселеге ағзаһы Хошнав Сипан «Коммерсантъ» гәзитенә биргән интервьюһында Гейдар Алиевтың КЭП менән һөйләшеүҙәр алып барыуын әйтә: «1993 йыл башында, Алиев Нахчивандың юғары советын етәкләгәндә, КЭП етәкселегенең өс вәкилен ҡабул итте һәм улар менән хеҙмәттәшлек мәсьәләләрен тикшерҙе. Уның дәғүәсеһе Эльчибей менән дә бәйләнештә булдыҡ»[55].

Дингә мөнәсәбәте

1994 йылдың июлендә Мәккәгә кесе хаж ҡыла. Ул 1920 йылдан алып хаж ҡылған беренсе әзербайжан етәксеһе була[56]. Мәҙинәләге Пәйғәмбәр мәсетенең Хөрмәтле ҡунаҡтары китабында Алиев былай тип яҙа:

Мәрхәмәтле вә рәхимле Аллаһ исеме менән! Мин, мосолман булараҡ, изге Мәҙинә ҡалаһына килеп, исламдың изге ҡомартҡыларын, Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең мавзолейын һәм мәсетен күреүемә шатмын. Аллаға шөкөр, оҙаҡ йылдар йөрәгемдә йөрөткән теләгемде, ниәтемде тормошҡа ашырыу бәхете тейҙе. Был тарихи ваҡиға минең күңелемдә ҙур тулҡынланыу һәм тыныслыҡ тойғоһо тыуҙырҙы. Мин ислам башланғыстарының дөйөм кешелек, фәлсәфәүи, фәнни нигеҙҙәргә ни тиклем таянғанын яңынан аңланым. Мин Аллаһ Тәғәләнең бөйөклөгөн төшөндөм[57].

undefined

2002 йылдың майында Алиев Баҡыла Рим Папаһы Иоанн Павел Икенсене ҡабул итә[58]. Шул ваҡытта Әзербайжан президенты Баҡының рим-католик мәхәлләһенә яңы ғибәҙәтхана төҙөү өсөн биләмә бүләк итә[58].

Ауырыуы һәм үлеме

2003 йылдың 21 апрелендә Гейдар Алиев Республика һарайында Джамшид Нахчиванский исемендәге хәрби училищеның 30 йыллығына арналған тантаналы ултырышта сығыш яһай. Сығыш ваҡытында президенттың йөрәге тота, йүгереп килеп еткән һаҡсылар уны сәхнәнән алып сыға. Ун минуттан һуң Алиев ҡабаттан трибунаға сыға һәм, телмәрен дауам итеп, аңын юғалта[59]. Шәхси һаҡсылары дәүләт башлығын тағы ла алып китә, әммә бер нисә минуттан ул йәнә сәхнәгә сыға һәм «Мин бөтәгеҙгә лә һаулыҡ, бәхет һәм уңыштар теләйем» тигән һүҙҙәр менән телмәрен тамамлай[59]. 3 майҙан 26-һына тиклем Анкаралағы «Гюльханэ» төрөк хәрби госпиталендә ҡан баҫымының ҡырҡа түбәнәйеүенә бәйле медицина тикшереүе үтә[60].

undefined

Шул ваҡытта илдә президент һайлауҙары үтергә тейеш була. 8 июлдә президентты «Гюльханэ» төрөк хәрби госпиталенә урынлаштыралар, һәм ошо ваҡыттан алып ул халыҡ алдында күренмәй. Ошо уҡ айҙа дауаланыу үткән Гейдар Алиев һәм уның улы Илһам ил президенты вазифаһына кандидат булып теркәлә[61]. 6 августа Рәсәй Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығы самолетында Әзербайжан президенты Кливлендҡа (Огайо штаты, АҠШ) килтерелә[62]. 2 октябрҙә Әзербайжан дәүләт телевидениеһы аша Гейдар Алиевтың халыҡҡа мөрәжәғәтнамәһе уҡыла, унда ул улы файҙаһына президентлыҡҡа кандидат булыуҙан баш тартыуын белдерә[62]. 15 октябрҙә үткән президент һайлауҙарында Илһам Алиев еңеп сыға.

80 йәшлек Гейдар Алиев 2003 йылдың 12 декабрендә урындағы ваҡыт буйынса иртәнге сәғәт 10-да Кливленд ҡалаһы клиникаһында йөрәк өйәнәгенән вафат була[63].

Ерләү

Гейдар Алиевтың кәүҙәһе ятҡан табутты махсус рейс менән Кливлендтан Баҡыға алып киләләр. Аэропорттан экс-президенттың кәүҙәһе Тезепир мәсетенә килтерелә, шунан һуң табут Республика һарайында урынлаштырыла. Алиевты 15 декабрҙә Баҡының арҙаҡлылары ерләнгән аллеяла ҡатыны Зарифа Алиева янында ерләйҙәр[64].

undefined
undefined

Бәхилләшеү сараһында Рәсәй Президенты Владимир Путин[65], Ҡаҙағстан Президенты Нурсолтан Назарбаев, Үзбәкстан Президенты Ислам Кәримов, Төркмәнстан Президенты Сапарморат Ниязов, Грузияның экс-президенты Эдуард Шеварднадзе һәм илдең ваҡытлыса президенты Нино Бурджанадзе, Украина Президенты Леонид Кучма, Төркиә Президенты Әхмәт Недждет Сезер һәм илдең экс-президенты Сөләймән Демирель[66], Ирандың вице-президенты Мөхәммәт Реза Ареф[67], шулай уҡ Аджар Автономиялы Республикаһы етәксеһе Аслан Абашидзе, Мәскәү мэры Юрий Лужков, Дағстан Юғары Советы рәйесе Магомедали Магомедов һәм йырсы Иосиф Кобзон ҡатнаша[66].

Ғаиләһе

  • Атаһы — Алирза Кербалаи Джафар улы Алиев.
  • Әсәһе — Иззет Джафаргулу ҡыҙы Алиева.
    • Өлкән ағаһы — Гасан Алиев (15 (28).12.1907 — 2.02.1993), күренекле совет һәм әзербайжан ғалимы, Әзербайжан ССР-ы Фәндәр академияһы академигы.
      • Ағаһының улы — Расим Алиев (род. 16.07.1934), әзербайжан архитекторы, Баҡы ҡалаһының баш архитекторы (1965—1988), Әзербайжан ССР-ының атҡаҙанған архитекторы (1979), Әзербайжандың Дәүләт премияһы һәм Гусейн Джавид исемендәге премияһы лауреаты, Көнсығыш илдәренең Халыҡ-ара архитектура академияһының мөхбир ағзаһы (1992), Әзербайжан Архитекторҙар союзының вице-президенты.
    • Ағаһы — Гусейн Алиев (22.04.1911 — 25.05.1991), совет һәм әзербайжан рәссамы, Әзербайжандың халыҡ рәссамы.
    • Ҡустыһы — Агиль Алиев (10.12.1926 — 7.03.2006), совет һәм әзербайжан ғалим-иҡтисадсыһы, Әзербайжан Милли фәндәр академияһының ағза-корреспонденты.
    • Кесе ҡустыһы — Джалал Алиев (30.06.1928 — 31.01.2016), совет әзербайжан ғалим-селекционеры һәм дәүләт эшмәкәре; академик һәм Әзербайжан Милли фәндәр академияһы Президиумы ағзаһы, Әзербайжан Республикаһы Милли Мәжлесе депутаты.
    • Һеңлеһе — Рафиға Алиева (20.09.1932 — 6.05.2017), совет, әзербайжан ғалимы, химия фәндәре докторы (1999), профессор, Әзербайжан Милли фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (2014), «Дан» премияһы лауреаты, атҡаҙанған фән эшмәкәре.
      • Һеңлеһенең улы — Рәүф Рафиҡ улы Халафов, Дәүләт именлеге хеҙмәтенең генераль мэры.
      • Һеңлеһенең ҡыҙы — Севиндж Рафиҡ ҡыҙы Гаджиева (1966), Баҡы дәүләт университетының химия факультеты доценты (1995—2004), БДУ профессоры, химия фәндәре докторы, экология химияһы кафедраһы мөдире (2004 йылдан).
        • Һеңлеһенең ейәне — Мөхәммәд Халафов (1993).
      • Һеңлеһенең ҡыҙы — Фәхриә Рафиҡ ҡыҙы Халафова (31.12.1969), әзербайжан рәссам-етештереүсеһе, парфюмер, атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2006), Әзербайжан дәүләт мәҙәниәт һәм сәнғәт университетының Мода йортона нигеҙ һалыусы.
    • Һеңлеһе — Сура Алирза ҡыҙы Алиева, журналист.
    • Һеңлеһе — Шафиға Алирза ҡыҙы Алиева, уҡытыусы.
    • Ҡатыны (1953 йылдан) — Зарифа Алиева (28.04.1923 — 15.04.1985), совет табип-офтальмологы, Әзербайжан ССР-ы Фәндәр академияһы академигы, профессор.
      • Ҡыҙы — Севиль Гейдар ҡыҙы Алиева (12.10.1955).
        • Ейәне — Азер Мәхмүд улы Алиев (1986), Әзербайжан өсөн сығыш яһаусы элекке ауыр атлет, Әзербайжан Ауыр атлетика федерацияһының вице-президенты (2016 йылдан).
      • Улы — Илһам Алиев (24.12.1961), әзербайжан дәүләт һәм сәйәси эшмәкәре, Әзербайжандың дүртенсе президенты.
        • Ейәнсәре — Ләйлә Алиева (3.07.1984), әзербайжан йәмәғәт эшмәкәре, «Баҡы» журналының баш мөхәррире, Гейдар Алиев фондының вице-президенты һәм Фондтың Рәсәйҙәге вәкиллеге башлығы, Ислам хеҙмәттәшлеге ойошмаһы Йәштәр форумының мәҙәни-ара диалог буйынса генераль координаторы, Рәсәйҙең Әзербайжан йәштәр ойошмаһының рәйесе, IDEA — Тирә-яҡ мөхитте һаҡлау буйынса халыҡ-ара диалог башланғысы ойоштороусыһы, Әзербайжан Йога федерацияһы президенты.
          • Бүләһе — Али Агаларов (1.12.2008).
          • Бүләһе — Микаил Агаларов (1.12.2008).
          • Бүләсәре — Әминә Агаларова (9.04.2014).
        • Ейәнсәре — Арзу Курбанова (1989).
          • Бүләһе — Айдын Самед улы Курбанов (2012).
          • Бүләсәре — Азиза Самед ҡыҙы Курбанова (2016).
        • Ейәне — Гейдар Илһам улы Алиев (1997).
Генеалогия
Мир Паша-бәк
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Кербалаи
Гурбанали
 
Ибраһим-бәк
Сөләймәнбәков
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Кербалаи
Аббасгулу
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Мир Али Мир Әшрәфи
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Юсиф-бәк
Султанзаде
 
Мамедкәрим
Алиев
 
Захра
 
Джаббар Аббасов
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Кербалаи
Джафар
 
Гөлжиһан
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Мир Джәләл
Пашаев
(1908—1978)
 
Пистаханым
 
Насир
Имангулиев
(1911—1998)
 
Гәүһәр
(1909—1982)
 
 
 
Азиз
(1897—1962)
 
Ләйлә
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Иззәт
(1895—1956)
 
Алирза
Алиев
 
Нарынгөл
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Хафиз
(1941 г.р.)
 
 
Ариф
(1934 г.р.)
 
Аида
(1939—1992)
 
Тамерлан
(1921—1997)
 
Гөләрә
(1933—1991)
 
Джәмил
(1946 г.р.)
 
Зарифа
(1923—1985)
 
Гейдар
(1923—2003)
 
Агиль
(1926—2006)
 
Джәләл
(1928—2016)
 
Рафиға
(1932—2017)
 
Рафиҡ
Хәләфов
(1939—1998)
 
Гасан
(1907—1993)
 
Гусейн
(1911—1991)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Араз
Агаларов
(1955 г.р.)
 
 
Нәргиз
(1962 г.р.)
 
 
Мехрибан
(1964 г.р.)
 
Илһам
(1961 г.р.)
 
 
 
 
Севиль
(1955 г.р.)
 
Мәхмүд
Мамедҡулиев
(1949 г.р.)
 
 
 
 
 
Илгар
 
 
 
 
 
 
 
Фәхриә
(1969 г.р.)
 
 
 
Рәсим
(1934 г.р.)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Эмин
(1979 г.р.)
 
Ләйлә
(1985 г.р.)
 
 
 
 
Арзу
(1989 г.р.)
 
Самед
Ҡурбанов
(1988 г.р.)
 
Гейдар
(1997 г.р.)
 
Азер
(1986 г.р.)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Али
(2008 г.р.)
 
Микаил
(2008 г.р.)
 
 
 
 
Айдын
(2012 г.р.)
 
Азиза
(2016 г.р.)

Иҫтәлеген мәңгеләштереү

Әзербайжандың бөтә ҡалаларында үҙәк проспекттар, урамдар, шулай уҡ күп һанлы объекттар Гейдар Алиев хөрмәтенә аталған. Рәсми мәғлүмәттәр буйынса, илдә уның хөрмәтенә 60-ҡа яҡын музей һәм үҙәк иҫәпләнә[68]. Мәҫәлән, Гейдар Алиев исеме менән Нахчиван Автономиялы Республикаһының Садарак районындағы Гейдарабад ҡасабаһы[69], Баҡылағы халыҡ-ара аэропорт (элек ул Бина тип йөрөтөлгән), Ульяновскиҙағы майҙан[70], Тбилисиҙағы Әзербайжан дәүләт театры[71], Баҡылағы[72] һәм Әзербайжандағы башҡа ҡалаларҙағы, шулай уҡ Аммандағы[73], Анкаралағы (Төркиә)[74], Астаналағы[75], Ташкенттағы (Үзбәкстан) һәм Малгобектағы (Ингушетия, Рәсәй)[76] проспекттар; һәм Әзербайжандағы башҡа ҡалаларҙағы, шулай уҡ Төркиәләге Анкара[77], Картепе[78], Истанбул ҡалаларында, Бухареста (Румыния) парктар[79], Хадерала аллея[80], Тбилисиҙа[81][82], Киевта[83], Әстерханда[84] скверҙар, Тарсуста күпер[85], концерт залы, Милли именлек министрлығы академияһы, премия[86], орден, быраулау ҡоролмаһы, Башдаг тауындағы түбә сусағы[87], спорт-концерт комплексы, мәҙәни үҙәк, Баҡы тәрән һыу нигеҙҙәре заводы[88], Имишли ҡалаһындағы футбол стадионы, Ангоя (Бүрәт Республикаһы) станцияһындағы вокзал[25], Баҡы нефть эшкәртеү заводы, Тбилисиҙағы уң яҡ яр буйы[89], Баҡы — Тбилиси — Джейхан нефть үткәргесе[90], мини-футбол буйынса Халыҡ-ара йәштәр кубогына турнир[91], Ығдырҙағы (Төркиә) лицей[92], Анкаралағы[93] һәм Әстерхандағы урта мәктәптәр[94], Киевтағы Халыҡ-ара социаль фәндәр институты (Персонал менән идара итеүҙең төбәк-ара академияһы составына инә)[95], Л. Н. Гумилев исемендәге Евразия милли университетындағы (Ҡаҙағстан) кабинет-музей[96], Баҡылағы мәсет атала.

2005 йылдың 14 июнендә Санкт-Петербургта Борсаҡ урамы, 6 адресы буйынса Гейдар Алиев хөрмәтенә иҫтәлекле таҡтаташ асыла. Был йортта 1949—1950 йылдарҙа ул СССР Дәүләт именлеге министрлығының юғары мәктәбендә уҡый. Иҫтәлекле таҡтаташ асыу хоҡуғы Әзербайжан президенты Илһам Алиевҡа һәм Санкт-Петербургтың вице-губернаторы Сергей Тарасовҡа бирелә[97].

Әзербайжандың 1990 йылдың 21 ғинуарында Гейдар Алиев Баҡыға совет ғәскәрҙәрен индереү тураһында белдереү менән сығыш яһаған Мәскәүҙәге илселеге бинаһында был ваҡиға иҫтәлегенә уның барельефы ҡуйылған[98].

2017 йылда Грозныйҙа Гейдар Алиевҡа һәйкәл асыла, ә исеме менән урам атала.

Президент Илһам Алиевтың күрһәтмәһе буйынса, 2023 йыл Әзербайжанда атаһының 100 йыллығы хөрмәтенә «Гейдар Алиев йылы» тип иғлан ителә[99].

Гейдар Алиев исемен йөрөткән объекттар

Баҡылағы Гейдар Алиев исемендәге һарай
Баҡылағы Гейдар Алиев исемендәге халыҡ-ара аэропорт
Гейдар Алиевтың мәҙәни үҙәге
Тбилисиҙағы Гейдар Алиев скверы
«Гейдар Алиев» танкеры. Әзербайжан почта маркаһы, 2008
Баҡылағы Гейдар Алиев проспекты
Гейдар Алиев исемендәге нефть эшкәртеү заводы
Баҡылағы Гейдар мәсете

Дербенттағы Гейдар Алиев урамы

2013 йылдың майында Дербентта Гейдар Алиевтың тыуған көнөнә арналған саралар үтә, унда Дағстанда йәшәгән әзербайжандар, интеллигенция вәкилдәре һәм йәштәр ҡатнаша. Улар Дербент хакимиәте башлығы Имам Яралиевҡа ҡала үҙәгендәге Совет урамын Гейдар Алиев урамы тип үҙгәртеүҙе һорап мөрәжәғәт итә. Яралиев был идеяны хуплай[100]. Дағстандың бер нисә йәмәғәт ойошмаһы исемде үҙгәртеүгә ҡаршы сыға. «Садвал» лезгин халыҡ хәрәкәте вәкиле Альберт Эседов урамдың исемен үҙгәртеү «Күп милләтле Дербент ҡалаһы халҡы менән килешелмәгән» һәм «уларға хәл ителгән ҡарарҙы хәбәр иткәндәр, ә Совет урамы хәҙер күрше дәүләттең диктаторы исемен йөрөтә» тип белдерә. Эседов әйтеүенсә, урамдың исемен үҙгәртеү тураһында ҡарар ҡала Уставына ғына түгел, ә федераль ҡануниәткә лә ҡаршы килә[101].

Малгобектағы Гейдар Алиев аллеяһы һәм иҫтәлекле билдә

2013 йылдың 5 ноябрендә Малгобекта Гейдар Алиев исемендәге аллея асыла. Аллея 1942—1943 йылдарҙа Малгобекты һаҡлаған Кавказ аръяғы фронтының Төньяҡ ғәскәрҙәре төркөмөнә ингән 44-се армияның 9-сы, 223-сө, 416-сы гвардия уҡсылар бригадалары яугирҙәре иҫтәлегенә булдырыла, Рәсәй һәм Әзербайжан халыҡтарының дуҫлығын һәм берҙәмлеген кәүҙәләндерә. Аллеяла Гейдар Алиев һүрәте менән иҫтәлекле билдә урынлаштырылған[102][103].

Малгобектағы Гейдар Алиев аллеяһы
Малгобектағы иҫтәлекле билдә

Гейдар Алиевҡа ҡуйылған һәйкәлдәр

Әзербайжанда һәм донъяның башҡа илдәрендә Гейдар Алиевҡа мемориаль скульптура һәйкәлдәре ҡуйылған.

Әзербайжандан ситтә элекке әзербайжан президентының һындарын ҡуйыу сит ил киң мәғлүмәт саралары тарафынан Әзербайжан хөкүмәтенең «нефть ярҙамында алынған долларҙар менән тулы кеҫәләрҙән файҙаланып, залим шәхестең тарихын яңынан яҙырға» ынтылышы тип баһалана[104]. Ҡайһы берҙә сит илдәрҙә бындай монументтарҙың барлыҡҡа килеүе урындағы йәмәғәтселектең дә, әзербайжан оппозицияһы вәкилдәренең дә ризаһыҙлығын тыуҙыра. 2012 йылдың авгусында Мексиканың баш ҡалаһы үҙәгендәге Пасео-де-ла-Реформа бульварында Алиевҡа һәйкәл ҡуйыла, был хәл уны диктатор тип һанаған урындағы йәмәғәтселек вәкилдәренең асыуын тыуҙыра[105][106]. Ошоға бәйле ойошторолған махсус комиссия һәйкәлде икенсе урынға күсерергә тәҡдим итә[105] һәм ул тиҙҙән һүтелә[107]. Шул уҡ йылдың сентябрендә Канаданың Ниагара-он-те-Лейк ҡалаһында Гейдар Алиев һәм уның килене Мехрибан бюстары менән шундай уҡ хәл була, унда әзербайжан оппозицияһы мөрәжәғәтенән һуң ҡала властары уларҙы, шулай уҡ диктатураға ҡуйылған һәйкәл тип һанап, һүтергә ҡуша[108].

2007 йылдың декабрендә, вафатына дүрт йыл булыу айҡанлы, Алиевтың балауыҙ фигураһы Лондондың билдәле мадам Тюссо музейында барлыҡҡа килә[109].

2008 йылда Ҡаһирәнең Калюбее (Мысыр) биҫтәһендә бер йыл элек Хырдаланда (Әзербайжан) ҡуйылған Мысыр президенты Хосни Мөбәрәк һәйкәленә алмашҡа Алиев һәйкәле асыла. Мөбәрәкте вазифаһынан алып ташлағандан һуң, уның һынын боронғо Мысыр кешеһе скульптураһына алмаштыралар.

2010 йылдың 27 октябрендә Әзербайжан президенты Илһам Алиев һәм Әстерхан өлкәһе губернаторы Александр Жилкин Әстерханда Гейдар Алиевҡа һәйкәл асыу тантанаһында ҡатнаша. Әстерхан губернаторының матбуғат хеҙмәте хәбәр итеүенсә, был ваҡиға ҡалала шул көндә үтәсәк Рәсәй, Әзербайжан һәм Әрмәнстан президенттарының өс яҡлы һөйләшеүҙәренә тура килтереп ойошторола[110].

2010 йылда Белградтағы (Сербия) Ташмайҙан паркында ла һәйкәл ҡуйыла.

2013 йылдың йәйендә киң мәғлүмәт саралары Волгоградтың Үҙәк мәҙәни һәм ял паркында «Баҡы» паркы төҙөләсәге тураһында хәбәр итә, артабанғы баҫмаларҙа ул «Гейдар Алиев паркы» тип атала. Унда Гейдар Алиевҡа һәйкәл ҡуйыу планлаштырыла. Парктың тәҡдим ителгән исеме һәм һәйкәл Волгоград халҡын аптырашта ҡалдыра, айырыуса урындағы милли ойошмалар әүҙем ҡаршы төшә. Эксперттар Мамай ҡурғаны янында парк төҙөүҙең законлылығына шик белдерә. Волгоград өлкәһе прокуратураһы тикшереүҙәрҙән һуң был эшмәкәрлектең законһыҙ булыуы тураһында ҡарар сығара һәм парк төҙөлөшөн туҡтата[111].

Гейдар Алиевҡа һәйкәлдәр

Баҡылағы уның исемендәге паркта Гейдар Алиевҡа һәйкәл
Гейдар Алиев уҡыған Баҡылағы Нефть академияһы бинаһы диуарындағы барельеф
Санкт-Петербург, Борсаҡ урамы, 6: 1949—1950 йылдарҙа Гейдар Алиев уҡыған СССР-ҙың Дәүләт именлеге министрлығы урынлашҡан йорт диуарындағы иҫтәлекле таҡтаташ
1952—1957 йылдарҙа Гейдар Алиев уҡыған Баҡылағы Әзербайжан дәүләт иҡтисад университеты бинаһы диуарындағы барельеф
Гейдар Алиевҡа Белград ҡалаһындағы (Сербия) һәйкәл
1962—1982 йылдарҙа Гейдар Алиев йәшәгән Баҡылағы йорт диуарындағы барельеф
Тбилисиҙа Гейдар Алиев исемендәге скверҙағы бюст
Ленькорань ҡалаһында Гейдар Алиевҡа һәйкәл

Нумизматикала һәм филателияла

Гейдар Алиевтың 75 йыллыҡ юбилейына арналған 1998 йылғы почта блогы
2001 йылғы почта маркаһы
Гейдар Алиевтың 80 йыллыҡ юбилейына арналған 2003 йылғы почта блогы
2006 йылғы почта маркаһы
2008 йылғы почта блогы
2011 йылғы почта маркаһы
Рәсәйҙең 2023 йылғы почта маркаһы
Гейдар Алиев һүрәте төшөрөлгән иҫтәлекле алтын тәңкә
Гейдар Алиев һүрәте төшөрөлгән иҫтәлекле көмөш тәңкә

Кинола

2003 йылда Әзербайжанда 80 йыллыҡ юбилейына ҡарата Г. Алиевҡа арналған ике нәфис фильм сыға: В. Мостафаевтың «Ҡара тамға» (төп ролдә — Тадеуш Хук) һәм Р. Фаталиевтың «Мәл хәҡиҡәте» (төп ролдә — Александр Балуев).

Шулай уҡ Грузияның «Тбилиси Интермедиа» компанияһы «Дуҫлыҡ васыяты» фильмын төшөрә[81].

2020 йылда йырсы Мөслим Магомаевҡа арналған «Магомаев» телесериалы экранға сыға. Унда Алиев ролен Илья Резник уйнай[112].

Күмәк сараларҙа

Тулыраҡ:Сәскә байрамы (рус.)баш.

2000 йылдан башлап Баҡыла Гейдар Алиев иҫтәлегенә «Сәскә байрамы» тип аталған фестиваль үткәрелә. Ул 10 майҙа, Гейдар Алиевтың тыуған көнөндә башлана һәм бер нисә көн дауам итә. Байрам көндәрендә Әзербайжан Республикаһы үҙәк банкы алдындағы Гейдар Алиев исемендәге паркта һирәк осраған сәскәләрҙән сағыу композициялар ҡуйыла.

Тулыраҡ:Әзербайжан туры 2012 (рус.)баш.

2012 йылдың 9 майынан 13-өнә тиклем Әзербайжанда Гейдар Алиев иҫтәлегенә арналған Халыҡ-ара велосипедсылар союзының (UCI) континенталь туры эгидаһы аҫтында 2.2 категорияһында 23 йәшкә тиклемге спортсыларҙың халыҡ-ара велосипед уҙышы үтә. Был ил спорты тарихында беренсе профессиональ велоуҙыш була[113].

Наградалары

undefined
undefined
  • Ике тапҡыр Социалистик Хеҙмәт Геройы (24 август 1979, 7 май 1983)[11][114];
  • Биш Ленин ордены (25 август 1971, 8 май 1973, 27 декабрь 1976, 24 август 1979, 7 май 1983)[114];
  • Октябрь Революцияһы ордены (10 март 1982)[11][114];
  • Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (26 май 1962)[11][114];
  • I дәрәжә Ватан һуғышы ордены (23 апрель 1985)[114];
  • Изге апостол Андрей Первозванный ордены (Рәсәй, 10 май 2003) — Рәсәй һәм Әзербайжан халыҡтары араһында дуҫлыҡты һәм хеҙмәттәшлекле нығытыуға ҙур шәхси өлөш индергәне өсөн[115];
  • I дәрәжә Кенәз Ярослав Мудрый ордены (Украина, 20 март 1997) — Украина Һәм Әзербайжан Республикаһы араһында хеҙмәттәшлекте үҫтереүгә һәм украин һәм әзербайжан халыҡтары араһында дуҫлыҡты нығытыуға ҙур шәхси өлөш индергәне өсөн[114];
  • Алтын руно ордены (Грузия, 29 февраль 2000) — бойондороҡһоҙ, демократик Грузияны төҙөүгә индергән айырым өлөшө, яңы «Ебәк юлы» идеяһын тормошҡа ашырыуы һәм грузин һәм әзербайжан халыҡтары араһында бәйләнештәрҙе үҫтереүе өсөн[116][117];
  • «Астана» миҙалы (Ҡаҙағстан, 1998) — Ҡаҙағстан менән дуҫтарса мөнәсәбәттәрҙе үҫтереүҙәге ҡаҙаныштары өсөн[118];
  • «Манас-1000» иҫтәлекле алтын ордены һәм иҫтәлекле алтын миҙал (Ҡырғыҙстан, 28 август 1995) — «Манас» эпосының мең йыллығына арналған тантаналы сараларҙы үткәреүҙә әүҙем ҡатнашҡаны һәм Ҡырғыҙ Республикаһы һәм Әзербайжан Республикаһы халыҡтары араһында дуҫлыҡты һәм хеҙмәттәшлекте нығытыуға ҙур өлөш индергәне өсөн[119];
  • Почётлы легион орденының оло тәреһе кавалеры (Франция, 2003)[120];
  • 1-се класлы Төрөк Республикаһы ордены (Төркиә, 1997)[121];
  • Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһенең Почёт билдәһе (30 мая 2003) — Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһен нығытыуға, БДБ-ға ингән дәүләттәр араһында үҙ-ара файҙалы хеҙмәттәшлекте үҫтереүгә ҙур өлөш индергәне өсөн һәм тыуыуына 80 йыл тулыу айҡанлы[122];
  • I дәрәжә Изге Сергий Радонежский ордены[123];
  • «Шәйех-үл-Ислам» (үлгәндән һуң, Кавказ мосолмандары идаралығы)[124];
  • Тыныслыҡ хаҡына Ататөрк премияһы (1999, Төркиә)[11];
  • Ататөрк исемендәге төрөк теле премияһы (үлгәндән һуң; 2007)[125].

Маҡтаулы исемдәре

Иҫкәрмәләр

  1. ↑ Стал и. о. президента Азербайджана как председатель Милли Меджлиса после того, как 24 июня Милли Меджлис отстранил от должности президента Абульфаза Эльчибея. 28 августа отстранение Эльчибея подтверждено на всенародном референдуме, 1 сентября оно окончательно вступило в силу
  2. ↑ Brozović D., Ladan T. Hejdar Alijev // Hrvatska enciklopedija (хорв.) — LZMK, 1999. — 9272 б. — ISBN 978-953-6036-31-8
  3. ↑ Gejdar Alijev // Proleksis enciklopedija, Opća i nacionalna enciklopedija (хорв.) — 2009.
  4. ↑ Library of Congress Authorities (ингл.) — Library of Congress.
  5. ↑ Алиев Гейдар Алиевич. warheroes.ru. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 3 февраль 2026.
  6. ↑ Речь президента Азербайджана Гейдара Алиева на церемонии открытия памятника гениальному русскому поэту А. С. Пушкину — 9 апреля 2000 года. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 3 февраль 2026.
  7. ↑
    • А. Г. Симонян. Бои в Сисиане под руководством Андраника против турок и азербайджанцев (август-сентябрь 1918 г.) // Вестник Ереванского университета /Общ. Науки/. — Ер., 2005. — № 2 (116). — С. 36. Прибыв в Сисианский район, Андраник со своими силами попытался утихомирить разбушевавшихся азербайджанцев. Несмотря на все попытки армянской стороны убедить их подчиниться решениям Центрального национального совета Зангезура и прекратить междоусобную войну, азербайджанцы продолжали свои вражеские действия. В этой ситуации по решению Андраника были захвачены наиболее агрессивные азербайджанские сёла Агуди, Вагуди, Джомартлу, Ортакюз, Аравус, Урут и оттуда изгнаны вооружённые формирования мусаватистов.
    Этнический состав населения Джомартли зафиксирован в различных статистических материалах, где указывается, что оно населено татарами (то есть азербайджанцами).
    • Кавказский календарь на 1910 год. Часть 1. — Тифлис. — С. 240. Джамартлу, сел. Елисаветп. Зангезурск. 400 жит. 1908 г. Татары.
    • Кавказский календарь на 1912 год. Отдел статистический. — Тифлис. — С. 149. Джамарлу с., Елис., Занг., тр.. 381 жит.
    • Кавказский календарь на 1915 год. Отдел статистический. — Тифлис. — С. 120. Джомартлу с., Елис., Занг., тр.. 405 жит.
    • Памятная книжка Елисаветпольской губернии на 1910 год. Отдел IV. — Елисаветполь. — С. 90. (там указано 292 жителя, все татары-мусульмане — прим.)
  8. ↑ Thomas de Waal. Black Garden: Armenia and Azerbaijan through Peace and War. — New York University Press, 2004. — С. 306, прим. 7. — ISBN 0-8147-1944-9, 0-8147-1945-7.

  9. ↑ 1 2 Э. Ахундова. Гейдар Алиев. Личность и эпоха. Часть 1. — Баку: Озан, 2007. — С. 19—29.
  10. ↑ В. И. Андриянов, Гусейнбала Мираламов. Гейдар Алиев. — Молодая Гвардия, 2005. — С. 12.
  11. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Алиев Гейдар Али Рза оглы, Справочник по истории Коммунистической партии и Советского Союза 1898 - 1991.
  12. ↑ 1 2 3 4 Лентапедия. lenta.ru. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 3 февраль 2026.
  13. ↑ 1 2 3 Алиев Гейдар Алиевич (Алиев Гейдар Алирза-оглу), «Коммерсантъ» (15 декабрь 2003). 3 февраль 2026 тикшерелгән.
  14. ↑ 1 2 Николай Александрович Зенькович. Самые закрытые люди: энциклопедия биографий. — Olma Media Group, 2002. — С. 13. — ISBN 5948500357, 9785948500355.
  15. ↑ Гейдар Алиев и его «Дуэль» - Виртуозная разведоперация, AXAR.AZ Оперативный новостной портал. 3 февраль 2026 тикшерелгән.
  16. ↑ Михаил Макеев. План Лиотэ, или диверсионный характер «холодной войны», Журнал Russian Who is Who (1999).
  17. ↑ Алиев Гейдар Али Рза оглы, БСЭ.
  18. ↑ Richard Sakwa. Soviet politics in perspective (инг.) // Routledge. — 1998. — P. 71. — ISBN 0-415-16992-5.
  19. ↑ Bernard Anthony Cook. Europe Since 1945: An Encyclopedia (инг.) // Taylor & Francis. — 2001. — P. 70. — ISBN 0-8153-4057-5.
  20. ↑ James Stuart Olson. An Ethnohistorical Dictionary of the Russian and Soviet Empires (инг.) // Greenwood Press. — 1994. — P. 71. — ISBN 0-313-27497-5.

  21. ↑ Д. Фурман. Несостоявшаяся революция. Политическая борьба в Азербайджане (1988—1993 годы) // Дружба народов. — 1994. — № 4. — С. 153.
  22. ↑ Николай Александрович Зенькович. Самые закрытые люди: энциклопедия биографий. — Olma Media Group, 2002. — С. 12. — ISBN 5948500357, 9785948500355.
  23. ↑ 1 2 3 Санобар Шерматова. Гейдар Алиев (наброски к портрету человека и «портрету режима»). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 3 февраль 2026.
  24. ↑ Николай Александрович Зенькович. Самые закрытые люди: энциклопедия биографий. — Olma Media Group, 2002. — С. 14. — ISBN 5948500357, 9785948500355.
  25. ↑ 1 2 На БАМе появилась станция имени Гейдара Алиева (Бурятия). ИА Regnum. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 3 февраль 2026.
  26. ↑ 1 2 3 4 Николай Александрович Зенькович. Самые закрытые люди: энциклопедия биографий. — Olma Media Group, 2002. — С. 15. — ISBN 5948500357, 9785948500355.
  27. ↑ Список депутатов Верховного Совета СССР 8 созыва. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 3 февраль 2026.
  28. ↑ Депутаты Верховного Совета СССР. 9 созыв. Издание Президиума Верховного Совета СССР. — М., 1974. — 550 с.
  29. ↑ Список депутатов Верховного Совета СССР 10 созыва. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 3 февраль 2026.
  30. ↑ Список депутатов Верховного Совета СССР 11 созыва. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 3 февраль 2026. Архивировано из оригинала 26 сентябрь 2011 года.
  31. ↑ Гейдар Алиев выходит из КПСС. yeltsin.ru (23 июль 1991). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 3 февраль 2026.
  32. ↑ 1 2 Роман Глебов. Кусок Азербайджана остался без президента. И без горючего, Журнал «Коммерсантъ» (16 сентябрь 1991). 3 февраль 2026 тикшерелгән.
  33. ↑ Константин Медведев. Алиев: нужен мне берег турецкий, Журнал «Коммерсантъ» (30 март 1992). 3 февраль 2026 тикшерелгән.
  34. ↑ Нахчыванская АР - И. Р. Иран, dmfa.nakhchivan.az (14 май 2013). 3 февраль 2026 тикшерелгән.
  35. ↑ Алиса Епишина. Азербайджанская республика в декабре 1999 года , Международный институт гуманитарно-политических исследований (декабрь 1999). 3 февраль 2026 тикшерелгән.
  36. ↑ Зардушт Ализаде. Конец Второй Республики. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 3 февраль 2026.
  37. ↑ Семён Ульянич. Гейдару Алиеву предложили возглавить правительство Азербайджана, «Коммерсантъ» (11 июнь 1993).
  38. ↑ Логотип RuTube Президентская Чета ознакомилась с созданным в центре Гейдара Алиева Музеем Гейдара Алиева
  39. ↑ Дмитрий Ъ-Камышев. Полковник Гусейнов перестал быть «мятежным», Газета «Коммерсантъ» (29 июнь 1993).
  40. ↑ Лаура Багдасарян и Ариф Юнусов. Война, социальные изменения и синдромы 'ни войны, ни мира' в азербайджанском и армянском обществах, Conciliation Resources. В 1993 году президент Гейдар Алиев расформировал 33 добровольческих батальона, состоявших в основном из сторонников оппозиции. Это стало во многом причиной кризиса на фронте и последовавшего захвата армянами семи районов вокруг Нагорного Карабаха.
  41. ↑ Наргиз Асадова. Ильхамово царство, Журнал «Власть» (31 октябрь 2005).
  42. ↑ Дмитрий Камышев. Гейдар Алиев приехал исправлять чужие ошибки, «Коммерсантъ» (7 сентябрь 1993).
  43. ↑ Дмитрий Камышев. Азербайджан стал десятым членом Содружества, «Коммерсантъ» (22 сентябрь 1993).
  44. ↑ Abdollah Ramezanzadeh. Contested Borders in the Caucasus: Chapter VII: Iran’s Role as Mediator in the Nagorno-Karabakh Crisis (ингл.). poli.vub.ac.be. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 3 февраль 2026.
  45. ↑ Алексей Зверев. Этнические конфликты на Кавказе, 1988—1994 г. poli.vub.ac.be. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 3 февраль 2026.
  46. ↑ Иван Кудрявцев. Гейдар Алиев: сверстники меня уважали, «Вести» (13 декабрь 2003). 3 февраль 2026 тикшерелгән.
  47. ↑ 1 2 Zvi Lerman and David Sedik. Rural Transition in Azerbaijan\. — Lexington Books, 2010. — С. 72. — 187 с. — ISBN 0739143182, 9780739143186.
  48. ↑ «Контракт века»: долгое и стремительное десятилетие», Наш век. 3 февраль 2026 тикшерелгән.
  49. ↑ David C. King. Cultures of the World. Azerbaijan. — Marshall Cavendish, 2006. — С. 35. — 144 с. — ISBN 0761420118, 9780761420118.

    He had arranged the cease-fire in 1994 that ended the violence in Nagorno-Karabakh. He had also brokered the lucrative deal with Western oil companies, and he had the economy moving in healthy directions.
  50. ↑ Прошло 12 лет со времени отмены смертной казни в Азербайджане, АМИ Trend (10 февраль 2010). 3 февраль 2026 тикшерелгән.
  51. ↑ История Востока. — М.: «Восточная литература» РАН, 2008. — Т. 6: Восток в новейший период (1945—2000 гг.). — С. 413—414. — ISBN 978-5-02-036371-7, 5-02-018102-1.
  52. ↑ Как выбирали в Азербайджане, «Коммерсантъ» (17 октябрь 2003). 3 февраль 2026 тикшерелгән.
  53. ↑ Санобар Шерматова. Курдская карта в нефтяной игре, Московские новости (10 июнь 2015).
  54. ↑ 1 2 3 Алиса Епишина. Азербайджанская республика в январе 1999 года. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 3 февраль 2026. Архивировано 5 декабрь 2020 года.
  55. ↑ Турция дожидается окончания курортного сезона, «Коммерсантъ» (21 июль 1999). 3 февраль 2026 тикшерелгән.
  56. ↑ Региональная южно-кавказская стипендиатская программа Фонда им. Генриха Белля для молодых ученых на Южном Кавказе. Идентичность, власть и город в работах молодых учёных Южного Кавказа. — Heinrich Böll Stiftung, 2005. — С. 33.
  57. ↑ Запись Президента Азербайджанской Республики Гейдара Алиева в Книге почётных гостей Мечети пророка в городе  (рус.), "Heydar Aliyev's Heritage" International Online Library. 3 февраль 2026 тикшерелгән.
  58. ↑ 1 2 Мовсун Мамедов. Баку стоит мессы. Коммерсантъ (23 май 2002). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 3 февраль 2026. Архивировано 27 сентябрь 2011 года.
  59. ↑ 1 2 Эльдар Гашимов. Гипотонический криз в прямом эфире, «Коммерсантъ» (22 апрель 2003). 3 февраль 2026 тикшерелгән.
  60. ↑ История болезней Гейдара Алиева, «Коммерсантъ» (5 август 2003). 3 февраль 2026 тикшерелгән.
  61. ↑ Эмин Хуррами. Гейдар Алиев пошёл по стопам сына, «Коммерсантъ» (21 июль 2003). 3 февраль 2026 тикшерелгән.
  62. ↑ 1 2 Борис Волхонский. Президент заболел за родину, «Коммерсантъ» (3 октябрь 2003). 3 февраль 2026 тикшерелгән.
  63. ↑ Умер Гейдар Алиев. «Комсомольская правда» (15 декабрь 2003). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 3 февраль 2026.
  64. ↑ Александр Иашвили. Гейдара Алиева похоронили рядом с женой, Известия (15 декабрь 2003). 3 февраль 2026 тикшерелгән.
  65. ↑ Владимир Путин принял участие в церемонии прощания с Гейдаром Алиевым. kremlin.ru (15 декабрь 2003). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 3 февраль 2026.
  66. ↑ 1 2 Ирада Алекперова, Аркадий Дубнов. Прощание с политической глыбой, Время Нововстей (16 декабрь 2003). 3 февраль 2026 тикшерелгән.
  67. ↑ Илья Максаков. Азербайджан простился с Гейдаром Алиевым, Известия (15 декабрь 2003). 3 февраль 2026 тикшерелгән.
  68. ↑ Культ личности в Азербайджане: масштабы «любви» к Гейдару Алиеву теряют рамки. regnum.ru. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 3 февраль 2026.
  69. ↑ Vilayət Əliyev. Azərbaycanın bölgə adları yeni tədqiqat əsərində (әзерб.) // Xalq qəzeti : газета. — 23 июня 2009. — S. 7.
  70. ↑ В Ульяновске появилась площадь Гейдара Алиева, Ulpressa (26 август 2009). 3 февраль 2026 тикшерелгән.
  71. ↑ В Тбилиси началось строительство Азербайджанского государственного драмтеатра. tass.ru. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 3 февраль 2026.
  72. ↑ Движение по проспекту Гейдара Алиева временно приостановлено. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 3 февраль 2026.
  73. ↑ По итогам визита Ильхама Алиева в Иорданию подписаны четыре документа, ИА Regnum (31 июль 2007).
  74. ↑ В Анкаре состоялось открытие улицы Гейдара Алиева, azertag.az (6 ноябрь 2008).
  75. ↑ Ряд улиц Астаны получил новые названия  (рус.), Казах.ру (12 июль 2004).
  76. ↑ Улица в одном из российских городов названа именем общенационального лидера Гейдара Алиева, ИА Trend (10 май 2011).
  77. ↑ Азербайджанские парламентарии участвуют в церемонии открытия парка имени Гейдара Алиева в Анкаре, ИА Regnum (14 июнь 2007).
  78. ↑ В турецкой провинции Коджаэли открыт парк имени Гейдара Алиева (ФОТО), ИА Trend (27 декабрь 2010).
  79. ↑ Открытие в Бухаресте «Парка Тей — Аллеи Гейдара Алиева», Посольство Азербайджанской Республики в Румынии (24 сентябрь 2007). 3 февраль 2026 тикшерелгән.
  80. ↑ Эльшан Рустамов. В израильском городе Хадера состоялось открытие аллеи имени Гейдара Алиева, "The First News" (7 май 2010). 3 февраль 2026 тикшерелгән.
  81. ↑ 1 2 Посольство Азербайджана в Иране провело мероприятие по случаю Дня памяти Гейдара Алиева. report.az. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 3 февраль 2026.
  82. ↑ В Тбилиси открылся памятник Гейдару Алиеву и сквер его имени, ИА Regnum (12 май 2007). 3 февраль 2026 тикшерелгән.
  83. ↑ В Киеве состоялось торжественное открытие сквера имени общенационального лидера азербайджанского народа Гейдара Алиева, azertag.az (25 апрель 2013). 3 февраль 2026 тикшерелгән.
  84. ↑ Сквер имени Гейдара Алиева - первого президента республики Азербайджан. Love-Astrakhan.ru. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 3 февраль 2026.
  85. ↑ Огтай Байрамов. В турецком городе Тарсус состоялось открытие моста, носящего имя великого лидера Гейдара Алиева, azertag.az (18 март 2011). 3 февраль 2026 тикшерелгән.
  86. ↑ В Азербайджане учреждена Премия Гейдара Алиева, prg.kz (21 сентябрь 2007). 3 февраль 2026 тикшерелгән.
  87. ↑ Завершилось восхождение на пик «Гейдар зирвеси», расположенный в массиве Гызыл Гая в горах Большого Кавказа, "The First News" (10 май 2010). 3 февраль 2026 тикшерелгән.
  88. ↑ Бакинский завод глубоководных оснований им. Гейдара Алиева. web.archive.org. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 3 февраль 2026.
  89. ↑ Ильхам Алиев открыл в Тбилиси набережную имени своего отца , «Лента.Ру» (7 февраль 2007). 3 февраль 2026 тикшерелгән.
  90. ↑ Именем Алиева назван нефтепровод. news.bbc.co.uk (11 март 2004). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 3 февраль 2026.
  91. ↑ В Чехии проводится турнир по мини-футболу Международного молодёжного кубка им. Гейдара Алиева (фото), ИА Trend (2 май 2011). 3 февраль 2026 тикшерелгән.
  92. ↑ В турецком городе Игдыр открылся лицей имени общенационального лидера Гейдара Алиева, day.az (1 май 2011). 3 февраль 2026 тикшерелгән.
  93. ↑ В школе имени Гейдара Алиева в Анкаре отметили турецкий национальный праздник, ИА Trend (23 апрель 2011). 3 февраль 2026 тикшерелгән.
  94. ↑ В Астрахани открыта школа имени Гейдара Алиева (25 октябрь 2011). 3 февраль 2026 тикшерелгән.
  95. ↑ В Украине отметили 10-летие Международного института имени Гейдара Алиева (фото), ИА Trend (13 декабрь 2010).
  96. ↑ В ЕНУ имени Гумилёва открыли аудиторию Гейдара Алиева, informburo.kz (12 май 2010).
  97. ↑ В Петербурге открыли памятную доску Гейдару Алиеву. BF Росбалт (14 июнь 2005). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 3 февраль 2026.
  98. ↑ На берельефе высечено изображение Алиева и выгравированы следующие слова: «В этом здании 21 января 1990 года выдающийся политический деятель Гейдар Алиев осудил кровавую трагедию, учинённую советскими войсками в Баку». См. статью «В Москве прошла акция памяти Г. Алиева» (с опубликованной фотографией барельефа)
  99. ↑ Распоряжение Президента Азербайджанской Республики Об объявлении 2023 года в Aзербайджанской Республике “Годом Гейдара Алиева”. president.az. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 3 февраль 2026.
  100. ↑ Мэр Дербента согласился назвать центральную улицу города именем Гейдара Алиева? Регнум (14 май 2011). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 3 февраль 2026.
  101. ↑ Общественники Дербента выступают против переименования улицы Советской в улицу Гейдара Алиева. Регнум (6 июнь 2013). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 3 февраль 2026.
  102. ↑ В Малгобеке открыли аллею имени Гейдара Алиева и памятник Алексею Бересту (Ингушетия). regnum.ru. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 3 февраль 2026.
  103. ↑ Фото памятного знака на сайте Главы Республики Ингушетия. ingushetia.ru. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 3 февраль 2026.
  104. ↑ В Мехико статую бывшего президента Азербайджана Гейдара Алиева накрыли черным покрывалом. armenpress.am. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 3 февраль 2026.
  105. ↑ 1 2 Дмитрий Знаменский. Азербайджан может сократить инвестиции в Мексику из-за памятника, РИА Новости (24 ноябрь 2012). 3 февраль 2026 тикшерелгән.
  106. ↑ Памятник Гейдару Алиеву в столице Мексики вызвал скандал, ИА Regnum (24 ноябрь 2012). 3 февраль 2026 тикшерелгән.
  107. ↑ Власти Мехико демонтировали скандальный памятник Гейдару Алиеву. web.archive.org. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 6 февраль 2026.
  108. ↑ Памятник Алиевым демонтировали в Канаде, GeorgiaTimes.info  (26 сентябрь 2012). 3 февраль 2026 тикшерелгән.
  109. ↑ Фигура Гейдара Алиева появилась в Музее мадам Тюссо в Лондоне. РИА Новости. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 3 февраль 2026.
  110. ↑ Ильхам Алиев принял участие в открытии памятника Гейдара Алиева в Астрахани, president.az (27 октябрь 2010). 3 февраль 2026 тикшерелгән.
  111. ↑ Строительство «Парка Баку» в Волгограде признано незаконным. Регнум (19 июль 2013). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 3 февраль 2026.
  112. ↑ Легендарная любовь: как снимался сериал о Магомаеве и Синявской. az.sputniknews.ru. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 3 февраль 2026.
  113. ↑ Tour 2012. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 3 февраль 2026. Архивировано из оригинала 13 май 2014 года.
  114. ↑ 1 2 3 4 5 6 Биография на сайте Герои страны. warheroes.ru. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 3 февраль 2026.
  115. ↑ Указ Президента Российской Федерации от 10 мая 2003 года № 521 «О награждении орденом Святого апостола Андрея Первозванного Алиева Г. А.» kremlin.ru. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 3 февраль 2026.
  116. ↑ В. Лазаренко. Государственные награды Республики Грузия // Петербургский коллекционер : газета. — СПб., 2008. — Вып. 48, № 3. — С. 44—46.
  117. ↑ Грузия и Азербайджан подписали соглашение о транспортировке газа, «Аргументы и Факты» (1 октябрь 2001). 3 февраль 2026 тикшерелгән.
  118. ↑ General historical reference on the Azerbaijani-Kazakhstan relations (ингл.). library.aliyev-heritage.org (14 июль 2010). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 3 февраль 2026. (инг.)
  119. ↑ Указ Президента КР от 28 августа 1995 года УП № 206 «О вручении памятного золотого ордена „Манас-1000“ и памятной золотой медали Алиеву Гейдару Алиевичу, Президенту Азербайджанской Республики». cbd.minjust.gov.kg. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 3 февраль 2026.
  120. ↑ Azerbaijani-French relations (ингл.). "Heydar Aliyev Heritage" International Online Library. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 3 февраль 2026.
  121. ↑ Dostluk İlişkilerine Katkının Altın Sembolü: Devlet ve Cumhuriyet Nişanları (Turkish) - The Gold Symbol Contribution of Friendly Relations: State and Republic Orders (төр.). Haberler.com (февраль 2013). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 1 август 2013.
  122. ↑ Решение Совета глав государств СНГ «О награждении Почётным знаком Содружества Независимых Государств» (Совершено в Санкт-Петербурге 30 мая 2003 года). www.cis.minsk.by. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 3 февраль 2026.
  123. ↑ Святейший Патриарх Алексий встретился в Баку с Президентом Азербайджана Ильхамом Алиевым, Официальный сайт Московского патриархата. 3 февраль 2026 тикшерелгән.
  124. ↑ Путину вручен азербайджанский орден Шейх уль-ислама, Институт религии и политики (21 февраль 2006).
  125. ↑ Айтадж Алиева. Гейдару Алиеву посмертно присуждена Премия тюркского языка имени Ататюрка, 1news.az (4 июнь 2007). 3 февраль 2026 тикшерелгән.
  126. ↑ В. И. Андриянов, Г. Ф. Мираламов. Гейдар Алиев. — М.: Молодая гвардия, 2005. — ISBN 5-235-02800-7. (на приведённой с подписью «Полковник госбезопасности» фотографии Гейдар Алиев со знаком «Почётный сотрудник Госбезопасности»)
  127. ↑ Почетный профессор Московского университета с 2002 г. Летопись Московского университета. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 3 февраль 2026.
  128. ↑ Гейдар Алиев стал почетным профессором МГУ им. Ломоносова. ria.ru. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 3 февраль 2026.
  129. ↑ Президент Азербайджана удостоен звания почетного доктора МГИМО России (20040207T1649). 6 февраль 2026 тикшерелгән.

Әҙәбиәт

  • С. И. Чернявский. Внешняя политика Азербайджанской Республики (1988-2003). — Баку: Адилоглы, 2003.
  • Гусейнов В. А. Больше, чем одна жизнь. (В 2-х книгах) — М.: «Красная звезда», 2013.

Һылтанмалар

Тема буйынса өҫтәмә

Категориялар