Латипов Хәмит Нәжип улы

Хәмит Латипов 1949 йылдың 5 мартында Молотов өлкәһенең Половинка ҡасабаһында тыуған (хәҙерге Пермь крайының Губаха ҡалаһына ҡарай)^[1][2]. Ата-әсәһе — Мөфәвәзә һәм Нәжип Латиповтар^[3], апаһы — Фаягөл^[4]. Улдары тыуғас та Латиповтар тыуған яҡтарына — Башҡорт АССР-ының Илеш районындағы Бүләр ауылына күсеп ҡайта, Хәмиттең бала сағы шунда үтә^[5][6]. Уның атаһы Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша һәм нацист концлагерҙары тотҡоно була^[7]. Тыныс тормошта ауылда балта оҫтаһы булған атаһынан^[8] Хәмит бәләкәйҙән ағас эшкәртеү эшенә өйрәнеп, урманға ғашиҡ булып үҫә^[9]. Ете айлыҡ сағында әсәйһеҙ ҡала, ә 13 йәшендә атаһы һуғыш яраларынан вафат була^[2][10].

Бүләрҙә — башланғыс, күрше Тыпый ауылында һигеҙ йыллыҡ мәктәпте тамамлай. 1964 йылда Өфөгә барып, музыка һәм рәсем уҡытыусыларын әҙерләгән музыка-педагогия училищеһына уҡырға инә. Әммә финанс ауырлыҡтары арҡаһында беренсе курста уҡ уҡыуын ташлай һәм Дүртөйлө районының Семилетка ҡасабаһында нефтсе булып эшкә урынлаша. Артабан Бүләргә ҡайтып, ауыл клубы мөдире, ә 1967 йылдан район үҙәге Үрге Йәркәйҙә «Маяҡ» гәзитенең рәссам-биҙәүсеһе була^[11][2]. Өфө төҙөлөш техникумында бер йыллыҡ балта оҫталары курсын тамамлап, 1968 йылда Дүртөйлө районының нефть сығарыу һәм төҙөлөш ойошмаларына эшкә ҡайта^[10][6]. 1972—1973 йылдарҙа Мәскәү өлкәһендәге Загорск районының Богородское ауылында ағасты һырлау курсында уҡып, һөнәри оҫталығын камиллаштыра^[11][2]. 1974 йылда Өфө сәнғәт училищеһына уҡырға инә, уны 1978 йылда «ағасты художестволы эшкәртеү» һөнәре буйынса белем ала^[12][2].

Шул уҡ 1978 йылда уның тыуған ауылы Ер йөҙөнән тулыһынса юҡҡа сыға, был ата-әсәһен юғалтыу менән бергә артабанғы ижадында тәрән эҙ ҡалдыра^[7][13]. Уҡыуын тамамлағандан һуң Яр Саллыға китә, унда 1978—1983 йылдарҙа Татарстан художество фондының урындағы бүлексәһендә рәссам-һырлаусы булып эшләй һәм йәмәғәт биналарын биҙәү менән шөғөлләнә^[11][2]. 1983 йылда Башҡортостандың Туймазы ҡалаһына күсеп килә һәм 1990 йылға тиклем Туймазы фарфор заводында рәссам булып эшләй^[14][2]. Был осорҙа ебәк һәм деколь техникаһында декоратив вазалар формаларын, шулай уҡ Туймазы медицина быялаһы заводында күпләп сығарыу өсөн сувенир әйберҙәр өлгөләрен эшләй^[14][11]. 1991 йылдан Өфөнөң «Сыңғыҙхан» авангардистар төркөмө эшмәкәрлегендә ҡатнаша, ярым абстракт һырлы композициялар һәм рельефтар йүнәлешендә әүҙем эшләй^[8]. Фабрикалағы эшен ҡалдырғандан һуң, 1992 йылда рәсем сәнғәте менән шөғөлләнә, бер нисә йыл эсендә киндергә дүрт тиҫтәгә яҡын картина төшөрә^[14][2].

1995 йылда Өфөгә күсеп килә һәм станокта (мольбертта) пастель техникаһында һүрәт төшөрә башлай^[14][11]. Артабан йәнә Туймазыға ҡайта^[8]. Унда художестволы һырлау сәнғәтен пропагандалау менән әүҙем шөғөлләнә, 1999 йылда 49-сы Туймазы профессиональ лицейында ағасты һырлау һөнәренә уҡытыу буйынса өс йыллыҡ бүлек асыуға булышлыҡ итә^[11][7]. 2000 йылда «Туран» милли-мәҙәни үҙәге фонды саҡырыуы буйынса Ҡазанға килә, унда 2002 йылға тиклем сувенир фабрикаһының баш рәссамы булып эшләй, төрлө сувенирҙар, ҡумталар, йыһаз аксессуарҙары, декоратив һауыт-һаба өлгөләре булдырыу менән шөғөлләнә, шулай уҡ семәрле ағас стена тәрилкәләренең сюжетлы орнаменттар серияһын сығара^[11][14][2]. 2002—2003 йылдарҙа Саба районының Шәмәрдән ҡасабаһында балалар сәнғәт мәктәбе филиалында уҡыта^[14][2]. 2004 йылда Туймазыға ҡайта, художестволы ижад менән әүҙем шөғөлләнеүен дауам итә, бер нисә йыл эсендә ваҡ пластикала ике йөҙҙән ашыу сувенир әйберҙәр эскиздары яһай, уларҙың бер өлөшөн семәрләп ағаста эшләй^[14][11]. Әлеге ваҡытта Яр Саллыла йәшәй^[15][16].

1998 йылдан — Рәсәй Рәссамдар союзы^[14][11], 2002 йылдан Татарстан Республикаһы Яҙыусылар союзы ағзаһы^[14][17]. Ижади псевдонимы — Хәмит Латип (татар. Хәмит Латыйп)^[2][18]. Бала сағынан шиғриәт менән ҡыҙыҡһына, тәүге шиғыры 1966 йылда Илеш район гәзите "Маяҡ"та баҫыла^[13].

1990 йылдарҙа шиғри ижад менән етди шөғөлләнә башлай, тапҡыр, фәлсәфәүи-лирик шиғырҙар авторы булараҡ билдәлелек ала, уларҙы башҡорт һәм татар ваҡытлы матбуғатында баҫтыра^[11][17]. 1997 йылда үҙенең график һүрәттәре менән биҙәп, әҙәби тәнҡитселәрҙең ыңғай баһаһын алған «Ер һәм күк» тигән тәүге шиғырҙар йыйынтығын («Земля и небо») сығара^[14][19]. Шул уҡ йылда Туймазы телевидениеһы студияһында Латипов тураһында «Ностальгия» исемле документаль фильм төшөрөлә^[14][20]. Р. Г. Шаһиева билдәләүенсә, ул — Баҡый Урмансынан һуң художестволы образды шыма шиғри формаға ғына һалып бирмәйенсә, тәрән фәлсәфәүи йөкмәтке менән дә байытып, яҙма һүҙ сәнғәте менән берләштергән икенсе кеше^[21]. Ҡазанда шулай уҡ бер нисә китабы һәм альбомы нәшер ителә, уларҙа шиғри ижадының рәсем сәнғәте, ағасты һырлау, биҙәү-ҡулланма сәнғәте менән үрелеп барыуы күрһәтелә^[22].

Ағасты художестволы эшкәртеү оҫтаһы булараҡ, «Татарстан Республикаһының мәҙәниәт өлкәһендә милли үҙенсәлектәрҙе һаҡлау» дәүләт программаһы сиктәрендә баҫылған «Тамғанан авангардҡа ҡәҙәр» Татарстан Республикаһының художестволы кәсептәре һәм шөғөлдәре каталогына индерелә^[20].

1975 йылдан алып бер нисә тапҡыр халыҡ-ара, республика, зона һынлы сәнғәт һәм биҙәү-ҡулланма сәнғәте күргәҙмәләрендә ҡатнаша, шулай уҡ Өфөлә (1996, 1997, 2000), Туймазыла (1996), Ҡазанда (1998, 2000), Яр Саллыла (2001), Байҙар Сабаһында (2002) шәхси күргәҙмәләре үтә^[14][11].

2022 йылда «Хазина» милли художество галереяһында шәхси күргәҙмәһе үтә, унда һынлы сәнғәт, пастель графикаһы, керамика һәм ағас һырлау жанрҙарында йөҙгә яҡын эше күрһәтелә^[23][24].

2025 йылдың мартында Ҡазандың «Таткультресурс» үҙәгендә оҫтаның ағасты һырлау һәм пастель сәнғәте өлгөләрен тәҡдим иткән «Беҙҙең йыр» күргәҙмәһе асыла^[20]. 2025 йылдың сентябрендә эштәре Яр Саллыла Башҡортостандан Бөтә Рәсәй этно-арт симпозиумында ҡатнашыусылар коллекцияһы тупланған «Танып-Һыу. Яңы ярҙар» күргәҙмәһендә күрһәтелә^[25].

Эштәре Татарстан Республикаһының Милли музейы, Татарстан Республикаһының Дәүләт һынлы сәнғәт музейы, «Ҡазан» милли-мәҙәни үҙәге, М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейы, Туймазы тарих-тыуған яҡты өйрәнеү музейы, Болғар дәүләт тарихи-архитектура музей-ҡурсаулығы, Яңы Ҡырлайҙағы Ғ. Туҡайҙың дәүләт әҙәби-мемориаль музей комплексы экспозицияларында, Рәсәй, Төркиә, АҠШ, Франция, Израиль илдәрендә шәхси коллекцияларҙа һаҡлана^[14][26][7].

Оҫта үҙенең ижад юлын күп пландағы яҫы рельефлы һырлау техникаһында ағастан әйберҙәр эшләүҙән башлай^[14]. Тәүге эштәре үк серлелек бөркә^[9]. Йыш ҡына серле һәм ҡара урман донъяһы^[27], селтерәп аҡҡан шишмә^[28], урман тауыштары^[29], ҡоштар һайрауы^[30], ябай һәм матур тәбиғәт^[31] мотивтары осрай. Мәҫәлән, «Шүрәле» (1975), «Туҡыусылар», «Йыр», «Һандуғас» (бөтәһе лә — 1979 йыл), «Төрөпкәле ҡарт» (1980) стена паннолары, шулай уҡ Яр Саллыла балалар баҡсаһының музей залы өсөн «Г. Туҡай әкиәттәре буйынса» ике яҡҡа асмалы ишек (1983)^[14]. Артабан 1990 йылдарҙа балалар баҡсаһы хосусилаштырылып, шәхси ҡулдарға эләккәс, был монументаль эш эҙһеҙ юғала^[7]. Өфөлә уҡыған саҡта башҡарылған тәүге эштәренең береһе «Һыу артынан» панноһында (1977) һомғол ҡыҙҙар аша алғы, урта һәм артҡы пландарҙы асыу оҫталығын күрһәтә^[32]. Рәссамдың ул осорҙағы яратҡан композицияларының береһе булып «Шүрәле» (1975) панноһы тора, унда Былтырҙан алданған геройҙы һүрәтләгәндә үҙенең үткәнен юғалтҡан һәм киләсәккә юл эҙләп аҙашҡан тотош татар донъяһын тасуирлай^[33].

Латиповтың ағасты һырлап башҡарған эштәре үҙенсәлекле, улар татар милли фольклоры, легендалары һәм риүәйәттәре («Ҡарт менән ҡош», «Малай һәм Шүрәле») нигеҙендә сюжетлы һүрәттәр төшөрөлгән орнаменттар менән сигеүҙе, кейеҙ келәмдәрҙе йәки күн мозаиканы хәтерләтә^[14][20]. Бер нисә эше халыҡ легендалары тематикаһына арнала^[34], ул татар әкиәттәренең мәғәнәһен асыу һәм аңлатыу өҫтөндә яратып эшләй^[35]. Төрлө алымдарға һәм стилдәргә һуҡырҙарса эйәрмәйенсә, ағасты һырлап эшләгән әҫәрҙәрендә үҙен киң ҡоласлы сюжеттарҙы кәүҙәләндергән, үҙенсәлекле сериялар булдырған, үҙенә генә хас стилистик алымдар һәм технологиялар ҡулланған оҫта итеп күрһәтә^[9]. Тәнҡитселәр билдәләүенсә, әгәр Латипов тарафынан милли тема традицион сәнғәт йәки реализм йүнәлешендә асылһа, ул романтик этнография сиктәрендә ҡалыр, төрки сәнғәте һәм хәҙерге урбанизм менән авангардизм, кубизм, постмодернизм күренештәре үрелеп башҡарылған эштәренең шундай художество ҡеүәтенә һәм көсөнә өлгәшә алмаҫ ине^[36].

1980 йылдар аҙағында оҫта керамикала декоратив вазалар, сервиздар, шамот, балсыҡ, фарфор, бисквит, фаянстан бәләкәй скульптура формалары эшләй башлай, шулай уҡ күпләп етештерелгән сувенир әйберҙәр эскиздары авторы була. Һауыт-һаба өлкәһендәге ижади эксперименттар һөҙөмтәһендә әйберҙәрҙең төҙөлөш үҙенсәлектәре, нисбәттәр ярашлылығы яҡшыра, декоратив сағыулығы көсәйә, орнаменттар һәм сағыу төҫтәр гаммаһы ҡулланыла башлай. Быға миҫал булып «Контрастар» вазалар серияһы (1989, бисквит, төҫлө ялтырауыҡ), «Болғар» һауыттар йыйылмаһы (1991, фаянс, ялтырауыҡ аҫтындағы биҙәк), «Ритм» вазалары (1992, фаянс, кобальт менән өрөп яһау), «Пластика» кувшиндарынан композиция (1993, фарфор, ялтырауыҡ өҫтөндәге биҙәк), шулай уҡ ваҡ пластика — «Саҡ менән Суҡ» (1980, шамот), «Уйҙар» (1991, бисквит, фарфор буяуҙар), «Йылан батшабикә» (1992, шамот), «Зилант» (1992, балсыҡ, төҫлө ялтырауыҡ) тора^[14].

Рәссамдың эштәре орнаментлы, абстракт комбинациялар, милли полихромияның төҫ байлығы, мифологик геройҙар, ҡыҙҙар, һыбайлылар, батырҙар һүрәттәренә бай. Улар татар халҡы тормошоноң мәҙәни этаптарын, йәшәү рәүешен һәм фекерләү характерын, уның өмөтән һәм ышанысын һүрәтләгән рухи пантеоны булып тора^[8]. Шулай уҡ оҫта киндергә төшөрөлгән картиналар авторы булараҡ билдәле («Ҡарт менән ейәне», «Һабансылар»), ул станок графикаһында ла емешле эшләй, бигерәк тә пастель жанрында — мәҫәлән, «Һыуға барыу», «Батыр», «Һыбайлы ҡыҙ» (бөтәһе лә — 1995), «Хәбәр килтереүсе» (1995), «Ҡурай» (1996), «Баламишкин», «Көтөүсе», «Сәй эсеү» (бөтәһе лә — 1997), шулай уҡ туҡһан биттән торған «Тыуған ерем» («Родная земля», 2005) серияһы. Бынан тыш, ул ҡауырһын һыҙма менән тушь ҡулланып эшләнгән линогравюралар, офорттар, китаптар һүрәттәре авторы ла^[14]. Уның шәхесенең график, һырлаусы, рәссам булған яҡтары үҙ-ара килешеп эш итә һәм артабанғы үҫеш, камиллашыу өсөн этәргес көс биреп тора^[37].

Латипов ҡоро академизмға ла, абстракт реализмға ла ҡаршы сыға һәм үҙаллы уйлап тапҡан стиленә тоғро ҡалып, рәсем, керамика һәм ағас һырлауҙың художество алымдарын берләштергән экспромт-импровизация алымында эш итә^[8]. Уның татар ауылы тематикаһынан, Ғ. Туҡай шиғриәтенән рухланып тыуҙырылған образдар панорамаһы француз фовизмы, рус «Бубий валет» йәмғиәте рәссамдары, татар примитивизм сәнғәте һәм авангардизмы тәьҫирендә барлыҡҡа килгән яңы поэтика, татар милли романтизмы миҫалы булып тора^[38]. Ижады татар авангардизмының неопримитивизм төрөн сағылдыра^[23]. Г. Ф. Вәлиева-Сөләймәнова һүҙҙәренсә, уның эштәренә музыкаль ритм, орнамент ҡулланылған формалар, киңлектең шартлылығы, татар орнаментының мотивтарын һәм образдарын ирекле ҡулланыу хас, ә художестволы ысынбарлыҡты тойоу һүрәтләнгән күләмле форманың сағылышы менән бер рәттән милли тамырҙарға ынтылышта характерлана^[14].

Р. Г. Шаһиева билдәләүенсә, Латиповтың график әҫәрҙәре татар халҡының рухи ҡиммәттәрен, быуаттар дауамында формалашҡан милли менталитетты һәм рухи ҡиммәттәрҙе тергеҙеү өлкәһендәге үҫеште күрһәтә^[39]. Ул татар халҡының фольклор мираҫына әүҙем мөрәжәғәт итә, визуаль поэтика сәнғәтендә мифологик образдар һәм милли архетиптар символикаһын тергеҙеү менән шөғөлләнә^[14]. Ауыл тормошоноң культурологик билдәләрен, байрамдарҙы, табыныуҙарҙы, йолаларҙы, тотемдарҙы идеаллаштырып һәм һүрәтләп, Латипов эштәрен үҙенсәлекле төҫ-ритм һүрәт-келәменә әйләндерә, абстракт-геометрик деталдәр, флора һәм фауна һүрәттәре менән тулыландыра, уларҙы орнамент рәүешенә килтерә^[8]. Һәр эшендә тиерлек хайуандарҙы һүрәтләй, был үҙенсә ҡыҙыҡлы һәм мауыҡтырғыс тема, тип билдәләй^[37]. Тәбиғәт үҙенең төрлөлөгө һәм байлығы менән айырылып торғанлыҡтан, рәссам әйтеүенсә, был матурлыҡты тойғолар аша үткәреп, уға фантазия өҫтәр генә кәрәк^[40].

Рәссам картиналарының стилистикаһы тәнҡитселәр тарафынан һынлы сәнғәт графикаһы тип билдәләнә — кешеләрҙең аныҡ силуэттары халыҡ примитивизмы стилендә башҡарылып, төрлө көнкүреш хәлдәрендә күрһәтелгән һәм картинаның бөтә киңлеген тултырған бай орнаментлы тығыҙ фонға төшөрөлгән^[23]. Образлы һынлы сәнғәт системаһы үҙенең стиле менән боронғо Мысыр фрескаларын, Месопотамия һәм Шумер-Аккаданың скульптура пластикаһын һәм рельефтарын, Пасха утрауҙарындағы моаи скульптураларын, төрки балбалдарын хәтерләтә^[41]. Ҡайһы бер тәнҡитселәр уның эштәрендә шулай уҡ майя, ацтек, тольтек цивилизацияларының визуаль мәҙәниәте йоғонтоһон күрә^[7]. Таштан юнылғанды хәтерләткән дүртмөйөш йөҙлө, квадрат кәүҙәле, горизонталь рәүештә ҡаушырылған ҡулдарының тура мөйөшлө бармаҡтары булған өс йәки ике кеше фигураһынан торған композициялар, әйтерһең дә, ниндәйҙер боронғо ҡеүәтте һәм энергияны тасуирлай^[42]. Сиктән тыш ҙур барлыҡҡа килтереүсе көскә эйә булған алпамышалар — төрки батырҙары кеүек, Латиповтың был монументаль эштәре татар халҡының меңәр йыллыҡ бөйөклөгөн, ижадсыларҙың, төҙөүселәрҙең, игенселәрҙең физик һәм ижади көсөнөң энергетик потенциалын үҙенә туплаған патетик башланғыс булып тора^[41].

Рәссам эшмәкәрлегенең төп тенденцияһы — төрки халыҡтарҙың этник тамырҙарын барлау, уларҙың мифологияһы һәм дини ҡараштары менән ҡыҙыҡһыныу, әҫәрҙәрендә биҙәү-ҡулланма сәнғәте орнаменттарын, көнкүреш элементтарын һәм йолаларҙы кәүҙәләндереү юлы менән татар һәм башҡорт халыҡтарының ысынбарлығын аңлау сығанаҡтарын табырға тырышыу^[23]. Уның эштәрендәге татар-башҡорт уртаҡлығы, Иҙел-Урал, тауҙар һәм йылғалар ҡушылыуы, статик торош һәм хәрәкәтсәнлек кеүек феномендар бирелеше төрки донъяһының берҙәмлеген күрһәтеү процесының логик үҫеше булып тора («Ҡымыҙ бешеү», «Һөйләшеү», «Ҡымыҙ эсеүселәр», «Ҡурай уйнаусылар»)^[43]. Рәссамдың иртә ижадында уҡ күренә башлаған киләсәккә ҡыйыу рәүештә атлаусы геройҙарҙың прототиптары ерҙәге ожмахҡа тиң «бөйөк ерҙә» — "Аҫыл ил"дә йәшәгән ерҙе һәм һыуҙы һаҡлаусыларҙың фәлсәфәүи масштаблы образдары кимәленә күтәрелә^[44]. Латиповтың матур, башҡа бер нәмәгә лә оҡшамаған ауылдарҙан, түңәрәк йөҙлө ҡыҙҙарҙан һәм ҡарт-руханиҙарҙан, иҫ китмәле ағастарҙан һәм сәскәләрҙән торған үҙ аллы шиғри-художество донъяһы һөҙөмтәлә ниндәйҙер беренсе донъяға, төркиҙәрҙең дөйөм боронғо иленә әүерелә^[37].

Фарфор, рәсем һәм графика менән эшләү тәжрибәһе Латиповтың ағас эшкәртеү өлкәһендәге ижади эҙләнеүҙәренә ҡамасауламай, киреһенсә, уның ижадында әҫәрҙең образлы хис-тойғоло мөхитен булдырырға ҡыйыулыҡ һәм тәүәккәллек өҫтәй^[45]. Сувенир оҫтаханаһында эшләгән осорҙа ул семәрле һәм буялған ағас һандыҡтар, милли фольклор персонаждары менән биҙәлгән панно, милли һауыт-һаба, көҙгөләр, сынаяҡтар, йәйпәк һауыттар, батмустар, тәрилкәләр, ҡалаҡтар, керамик сувенирҙар, яҙыу-һыҙыу приборҙары яһай^[21]. Был дөйөм ҡулланылыштағы һәм декоратив әйберҙәр ғәжәп үҙенсәлекле биҙәктәре менән айырылып тора («Ҡумыҙ моңо», «Урман моңо», «Туҡай», «Тынлыҡ һаҡсылары», «Һылыу ҡыҙ», «Гармунсы»)^[45]. Уларҙың геройҙары булып киләсәкте юраусы ҡоштар, зифа һынлы аттар, көйәнтәле ҡыҙҙар, ҡурайҙа уйнаусы егеттәр, шулай уҡ хакимдар, батшабикәләр, шағирҙар һәм боронғо аҡыл эйәләре тора, улар ярҙамында оҫта татар халҡының генетик кодын, милли сәнғәтенең матурлығын һәм аҡыл байлығын күрһәтә^[21]. Латипов Ҡазандың 1000 йыллығына күп һанлы сувенирҙар яһай, әммә улар, тематикаһы төрлө булыуына ҡарамаҫтан, ихтыяж булмау сәбәпле, бер генә данала ҡала, мәҫәлән, «Ватан тураһында йыр» (2001) панноһы^[46].

Ҡайһы бер эштәрендә Латипов ниндәй ҙә булһа айырым фәлсәфәүи мәғәнәне белдерергә тырышмай, ә ағас киҫәгенән «тере», ғәҙәти булмаған матур сувенир ғына эшләй^[47]. Әммә, рәссам фекеренсә, нимәнелер яһар алдынан иң тәүҙә ниәт тураһында аныҡ уйларға кәрәк, сөнки ағас хаталарҙы һәм кәрәгенән артыҡты ғәфү итмәй^[48], хатта ағас формалар аша ла мәңгелек матурлыҡты һәм күңелдең фәлсәфәүи байлығын еткерергә мөмкин^[49]. Латиповҡа утынлыҡта ятҡан ағас киҫәгенән сувенир-уйынсыҡ яһау, унан файҙаланып, кеше һынын да, хайуан образын да асыуы ауыр түгел^[50]. Сувенир темаһын ул, ғөмүмән, үҙе өсөн ғүмер буйы шөғөлләнерлек иң ҡыҙыҡлы йүнәлештәрҙең береһе, әммә шул уҡ ваҡытта был ҡатмарлы ғына йүнәлеш тә тип һанай^[51]. Төрлө эштәрендә ул ябайлыҡҡа ынтыла, артыҡ биҙәкләү менән мауыҡмаҫҡа тырыша, йәки, киреһенсә, ағас һәм эш ҡоралдарының мөмкинлектәрен киңәйтергә тырышып, композицияны ҡатмарлы биҙәк һәм орнамент менән байыта^[52]. Уның өсөн сувенир стилләштереү менән мауығыу емеше булып тора, сөнки бындай әҫәрҙәр өсөн ҡарарҙарҙың шартлылығы, идеяның йыйнаҡлығы, әммә шул уҡ ваҡытта формаларҙың күп төрлөлөгө хас^[53].

Ағас киҫәген, түмәрҙе йәки таҡтаны һырлау, тишеү, ҡырҡыу менән артыҡ яфаларға ярамай. Минеңсә, һәр ағастың йәне бар... Һәм уға һаҡсыл ҡарарға кәрәк. Шулай уҡ шуны ла билдәләп үтергә кәрәк: техника менән артыҡ мауығыу, ҡырҡа торған эш ҡоралдары менән тәжрибәләр ни тиклем мауыҡтырғыс булһа ла, һәр ваҡыт уңыш килтермәй. Мин күп нимәне һынап ҡараһам да (быраулап, ҡырҡып, һырлап), ағасҡа бик һаҡ тотонорға, уға тере әйбергә ҡараған кеүек ҡарарға кәрәк, тигән фекерҙә ҡалам. Хәмит Латипов, 2021 йыл[54].

Латиповтың композициялары күп төрлө бай фактураһы менән айырылып тора^[55], үҙенең эшендә ул бысаҡ һәм ҡасау ҡуллана, хатта бысаҡ менән генә лә ағасты матур һәм нескә итеп эшкәртергә мөмкин булыуын билдәләй^[56]. Ҡасауҙың һәр эҙенән һуң Латипов һүрәтләгән образ байый ғына^[57], ул үҙе һырлау оҫталығы бөтә элементтарҙың, биҙәктәрҙең, формаларҙың, һыҙыҡтарҙың бер-береһе менән үрелеп барған аңлатып бирә алмаҫлыҡ гармонияһынан ғибәрәт тип иҫәпләй^[58]. Мәҫәлән, Ғ. Туҡай ижадына арналған паннола (2008) ул ҡасау ярҙамында һырлауҙың ижади мөмкинлектәрен киңәйткән һүрәттең фактуралы фонын булдырыуҙың яңы алымын ҡуллана^[59], ә «Сәскәләр менән ҡыҙ» (2003) тигән эшендә рәссам ябай халыҡ сәнғәтенә хас һүрәтте соҡоп яһау ысулына мөрәжәғәт итә^[44]. Латипов фекеренсә, ағас һырлау оҫтаһы сәнғәттә үҙ юлын эҙләгәндә эш ҡоралдарын файҙаланыуҙа һәм композиция уйлап сығарыуҙа етерлек ижади ҡыйыулыҡҡа эйә булырға тейеш^[60]. Уның өсөн композия — «һырлаумы, графикамы, рәсем сәнғәтеме, тәбиғәт күренешеме, фигурамы, сюжет йәки абстракт төшөнсәме — бер ритмға ҡоролған художестволы асыш»^[61], «ҙур булмаған әҫәрҙә һүрәтләнгән рәссам-фәлсәфәсенең рухи донъяһы кәүҙәләнеше»^[62]. Шәмәрдәндә йәшәгән осорҙа (2002—2003) рәссамдың ағасты һырлап башҡарған эштәрендә космогоник мотивтар («Йәшәү ағасы», «Йондоҙҙар», «Ел», «Ағым һыу») өҫтәлә, улар ырып яһалған биҙәктәр араһында яҡтылыҡ һәм күләгә төшөүҙән семәрҙәр хасил булыуы менән айырылып тора^[45].

2006 йылдан башлап Латипов үҙе өсөн яңы йүнәлеш — бал, ҡымыҙ, май бешеү өсөн тәғәйенләнгән цилиндрлы вазаларға иғтибар итә^[63]. Мәҫәлән, «Матур болон», «Бер урманда», «Атлылар йыры» (бөтәһе лә — 2006) вазалары^[64], «Һунарсы ҡоштар», «Уйсан ҡоштар», «Ишетәм» (бөтәһе лә — 2006) ваҡ-төйәк һалыу өсөн бәләкәй мискәләр^[65], йәки күп һанлы ижади тәжрибәләр нигеҙендә барлыҡҡа килгән ҡапҡаслы бал һауыты (2006)^[66]. Латипов белдереүенсә, «мискәләр, бал һауыттары өсөн композиция уйлағанда, һүрәт түңәрәк буйлап ята, шуға күрә ул тулыһынса түгел, ә фрагмент рәүешендә генә күренә», шуға ла «күренгән өлөшө элементтар менән тығыҙлап тултырылған»^[67]. Бындай эштәр график аныҡлыҡ һәм һыҙыҡтарҙың теүәллеге менән айырылып тора, уларҙың алтын төҫөндәге ҡуйы биҙәктәре семәрҙәр менән ҡапланған һәм татар әкиәттәренән образдар менән тулыландырылған, унда рәссам үҙенең бала саҡ тәьҫораттарын һәм фантастик сюжеттарҙы («Арыҫлан», «Болон ҡошо», «Ҡолон») ҡулланып, юғары кимәлдәге шиғри ассоциацияларға һәм монументаль дәүмәллеккә өлгәшә^[63]. Был йәһәттән уның өсөн Боронғо Болғар мәңгелек тема булып тора, Латипов уға «Болғар вазалары» (2006) композицияһын бағышлай^[68]. Шул уҡ осорҙа ул ағастан 15—20 сантиметр ҙурлыҡтағы бер нисә скульптур фигура, шулай уҡ африка битлектәре образдарынан илһамланып, «Битлектәр» семәрле серияһын эшләй^[37]. Үҙе билдәләүенсә, Латиповты һәр ваҡыт был ғәжәйеп мауыҡтырғыс тема борсой, әйтерһең, унда әйтеп бөтөргөһөҙ сихри көс, эске энергия һәм аура тупланған^[69]. Былар шулай уҡ сувенирҙарға хас, улар бер үк ваҡытта халыҡтың ихтыяждарын кәүҙәләндерә һәм татар халҡының рухи донъяһын аса («Малай һәм Шүрәле», «Бабай», «Ҡыҙ менән ҡош», «Әсә һәм сабый», «Фәрештә»)^[37].

• «Татарстан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре» маҡтаулы исеме (2015 йыл) — һынлы сәнғәт үҫешенә ҙур өлөш индергәне һәм күп йыллыҡ ижади эшмәкәрлеге өсөн^[70].
• Рәсәй рәссамдар союзының «Рухиәт. Традициялар. Оҫталыҡ» көмөш миҙалы (2014 йыл)^[7].
• «Һынлы сәнғәт» номинацияһында Татарстан Республикаһы хөкүмәте гранты (2023 йыл) — «Кис» картинаһы өсөн^[71];
• «Биҙәү сәнғәте» номинацияһында Татарстан Мәҙәниәт министрлығының Баҡый Урмансы исемендәге премияһына республика конкурсы лауреаты (2025 йыл)^[72].