Ҡорбан байрамы

Ғәйет әл-Әдхә (ғәр. عيد الأضحى‎ ‘Īd ’al-’Aḍḥā), һүҙмә-һүҙ «Ҡорбан байрамы» тигәнде аңлата^[10].

Төрки һәм башҡа күп кенә ислам мәҙәниәттәрендә ул Ҡорбан байрамы исемен йөрөтә.

• Ҡорбан (ғәр. قربان‎) — «ҡорбан», «яҡынайыу» (Аллаһҡа);
• байрам (төрк.) — «байрам»^[11].

Ҡайһы бер төрки телдәрҙә «айыт» (мәҫәлән, Kurban Ait) һүҙе ҡулланыла^[12].

Рус телендә был атама тарихи яҡтан нығынып ҡалған (сәйәхәтсе Афанасий Никитин тәүгеләрҙән булып «курбанть-багрямъ» тип телгә ала^[13]). Һуңғы тиҫтә йылда шулай уҡ ғәрәп теленән тура транслитерация — Ғәйет әл-Әдхә — ҡулланыла^[14].

Мосолман йолаһында «ҡорбан» тип кешенең Аллаһ Тәғәләгә рухи яҡынлашыуына булышлыҡ иткән бөтә нәмә атала^[15]. Был көндө малды ҡорбанға килтереү символик ғәмәл булып тора, ул ҡорбандың үҙенең мөһимлеген түгел, ә Аллаһҡа рухи мөрәжәғәт итеүҙе, уның ихтыярына буйһоноуҙы һәм мохтаждар менән бүлешергә әҙерлекте күҙ уңында тота^[16].

Был көндөң иртәһе күмәк намаҙҙан башлана. Мосолмандар тулыһынса йыуына (ғөсөл ҡойоноу), таҙа кейем кейә һәм, мөмкин булһа, хуш еҫле нәмәләр һөртә. Доға ҡылыр алдынан бер ниндәй ризыҡ та ашамаҫҡа кәңәш ителә.

• Намаҙ: Мәсеттә йәки махсус бүленгән асыҡ майҙансыҡта үткәрелә.
• Хөтбә: Доғанан һуң имам байрам вәғәзен уҡый. Ул Аллаһты һәм Мөхәммәт пәйғәмбәрҙе данлауҙан башлана, артабан байрамдың килеп сығыу тарихын, ҡорбан килтереү йолаһының әһәмиәтен һәм Аллаһ Тәғәләгә буйһоноуҙың мөһимлеген аңлата^[21].
• Тәкбир: Мәсеткә барғанда һәм намаҙ уҡығанда диндарҙар күп тапҡырҙар махсус байрам тәкбире — Аллаһты данлау һүҙҙәре әйтә^[22].

Ғибәҙәт ҡылғандан һуң мөмкинлеге булған мосолмандар кешенең Аллаһ ихтыярына буйһоноуын кәүҙәләндергән төп йоланы үтәй.

• Ҡорбан өсөн ҡулланыла: һарыҡ тәкәһе, кәзә, һыйыр йәки дөйә. Малдар билдәле бер йәшкә (6-7 айҙан 5 йәшкә тиклем) етергә, эре булырға һәм етешһеҙлектәре булмаҫҡа тейеш. Ауырыу, аҡһаҡ йәки хәлһеҙләнгән хайуандарҙы ҡулланыу тыйыла.
• Итте бүлеү: Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең сөннәте һәм дини хеҙмәттәр (мәҫәлән, Ибн Ғәббәс һәм Ибн Ғүмәр аңлатмалары) буйынса, ҡорбан малдың ите өс өлөшкә бүленә: яҡынса өстән бер өлөшө ғаиләлә һыйланыу өсөн ҡала, өстән бер өлөшө туғандарға һәм күршеләргә бүләк итеп бирелә, өстән бер өлөшө мохтаждарға хәйер итеп таратыла.
• Ислам хоҡуғына (шәриғәткә) һылтанма: Ҡорбан малын һайлау, уның итен йәки тиреһен һатыуҙы тыйыу, шулай уҡ йоланы башҡарыу ваҡытына ҡағылышлы бөтә ҡағиҙәләр ислам хоҡуғы сығанаҡтарында (фикһ) ентекле билдәләнелә һәм Сәхих әл-Бохари һәм Сәхих Мөслим кеүек абруйлы йыйынтыҡтарҙағы хәҙистәрҙә тасуирлана.

Ҡайһы бер илдәрҙә ҡорбан килтереү процесы дәүләт тарафынан көйләнә. Ветеринар һәм санитар нормалар билдәләнә, ә һуйыу махсус йыһазландырылған майҙансыҡтарҙа йәки күҙәтеү аҫтында лицензиялы һуйыу урындарында ғына башҡарыла (мәҫәлән, Рәсәйҙә, Төркиәлә, Әзербайжанда).

Ҡорбан салғандан һуң ғаилә һәм ҡунаҡтар байрам өҫтәле артына йыйыла. Һәр милли аш-һыуға хас ит ризыҡтары бар, әммә уларҙы бер нәмә берләштерә — йомартлыҡ һәм шатлыҡ. Был көндә матур кейем кейеү, бүләктәр алмашыу, туғандарға һәм дуҫтарға барып хәл белеү йолаһы бар.

Айырыуса мохтаждарға иғтибар күрһәтелә: етемдәргә, тол ҡатындарға, ярлы күршеләргә ит йәки уны һатып алыу өсөн аҡса бирелә. Күп йорттарҙа өҫтәл артында ғаилә башлығы менән бер рәттән саҡырылған имам да хужа була ала.

Исламда ай календары ғәмәлдә булғанлыҡтан (354 көн, был ҡояш календарынан 11 көнгә ҡыҫҡараҡ), Ҡорбан байрамы датаһы йыл һайын күсерелә. Ул һәр ваҡыт Ураҙа байрамынан һуң ике ай үткәс, Зөлхизә айының 10-сы көнөнә тура килә^[23][15].

Байрамдың аныҡ датаһы яңы ай тыуыуына һәм урындағы йолаларға бәйле.

• Айҙы күҙәтеү: Ислам календары күктә ай урағының күренеүенә нигеҙләнгәнлектән, күпселек илдәр Сәғүд Ғәрәбстанының Юғары суды билдәләгән датаны һайлай. Ҡарар Айҙың күктә Зөлхизә айына тиклем күп тә ҡалмаҫтан күренеүенә бәйле ҡабул ителә. Сәғүд Ғәрәбстанына ҡарап эш итеү исламдың төп изге урындарының тап шунда урынлашыуы һәм хаж ҡылыу менән бәйле^[24].
• Ҡайһы бер илдәрҙәге үҙаллы билдәләү: Әммә ҡайһы бер илдәр, шул иҫәптән Бангладеш, Һиндостан һәм Пакистан, үҙҙәренең Айҙы күҙәтеү буйынса комитеттары тәҡдименән сығып эш итә. Был илдәр, шәриғәт буйынса, яңы ярым айҙы физик күҙәтеүгә таяна. Географик шарттарҙың һәм билдәләү ысулдарының төрлө булғанлығынан, Зөлхизә айының башы һәм байрам датаһы Сәғүд Ғәрәбстанындағынан айырылырға мөмкин^[25].

Рәсәй өсөн рәсми даталар (мосолмандарҙың Диниә назараты методологияһы буйынса):

Ислам традицияһында яңы тәүлек ҡояш байыу менән башлана, шуға күрә төп тантаналар күрһәтелгән көн алдынан булған кискә тура килә.

Яҡын Көнсығыш, Африка, Үҙәк һәм Көньяҡ-Көнсығыш Азия дәүләттәрендә, шулай уҡ Босния һәм Герцеговина һәм Албания кеүек Европа илдәрендә Ҡорбан байрамы дәүләт байрамы булып тора. Ял көндәренең оҙайлығы төрлөсә булырға мөмкин.

Байрамдың оҙайлығы, календарҙы һәм аҙна көнөн иҫәпкә алып, йыл һайын тейешле илдәрҙең дәүләт органдары тарафынан билдәләнә.

Йыл һайын Рәсәйҙең мосолмандар күпләп тупланып йәшәгән ҡайһы бер республикалары властары Ҡорбан байрамын рәсми ял көнө итеп билдәләй. Бындай төбәктәргә түбәндәгеләр ҡарай:

• Адыгея^[31];
• Башҡортостан^[32];
• Дағстан^[31];
• Ингушетия^[31];
• Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы^[31];
• Ҡарасәй-Черкес Республикаһы^[31];
• Татарстан^[33];
• Ҡырым^[34].

Әзербайжанда^[35], Үзбәкстанда^[36] һәм Ҡаҙағстанда^[37] урындағы исемдәр менән йөрөтөлгән байрам (Гурбан байрамы, Курбан хайит, Курбан-айт) шулай уҡ шулай уҡ дәүләт статусына эйә, һәм беренсе көн ял көнө булып тора.