Һыу һурҙырыу башняһы (Өфө)

XIX быуат башында Өфөлә һыуҙы бер урында ғына алалар — Ырымбур кисеүе янында — һыу ташыусылар шунан ташыйҙар. Ағиҙел йылғаһы Яңы Өфөнән алыҫ урынлашҡан, ә ҡоҙоҡ һыуы эсәр һыу сифатында яраҡһыҙ булған^[2].

1880 йылдар аҙағында махсус даими һыу үткәргес комиссияһы ойошторола, һәм 1898 йыл башында Өфө ҡала думаһы хөкүмәткә 37 йылға 300 мең һумлыҡ облигация займын баҫтырып сығарырға рөхсәт һорап мөрәжәғәт итә^[2].

Инженер С. М. Кирпичников проекты буйынса 1898 йылдың ноябрендә Ағиҙел йылғаһының уң ярында Ағиҙел һыу алыу ҡоролмаһының гравиаль йылға ҡатламдарында беренсе тәбиғи фильтрация скважинаһы быраулана. Проект 20 саҡрымдан ашыуға һуҙылған һыу үткәргесте һәм тәүлегенә уртаса 200 мең биҙрә һыу тотоноуҙы күҙ уңында тота. 1898 йылдың декабрендә Һыу үткәргес комиссияһы ҡарары менән дүрт һыу бүлеү мискәһе һәм 20 ҡул һыу бүлеү ҡоролмаһы ҡуйырға ҡарар ителә^[2][3].

Заемды һатыуҙан килгән аҡсаға 1899—1900 йылдарҙа һыу үткәргес башня төҙөлә, ә 1901 йылда һыу үткәргес үҙе һалына. Ағас менән йылытылған һыу ҡаҙандары булған пар насос станцияһы бинаһынан һыу баҫым аҫтында текә битләү буйлап өҫкә ҡарай һалынған ағас һәм суйын торбалар аша күтәрелә һәм башня эсендәге ҡаҙанға сығарыла. Артабан һыу ҡаҙандан һыу үткәргес селтәре аша һыу будкаларына ағып төшә, унан ҡала халҡына таратыла. Системаны хеҙмәтләндереү өсөн насос станцияһынан башняға тиклем баҫҡыс төҙөлә; һыу ҡыуҙырыу башняһынан көньяҡ-көнсығышҡа табан башняны һәм һыу үткәргесте хеҙмәтләндергән эшселәр өсөн бер ҡатлы кирбес бина төҙөлә (хәҙер — тулыһынса үҙгәртеп ҡоролған; Алтай урамы, 1)^[3][4][20].

Ағиҙел һыу алыу ҡоролмаһын, насос станцияһын, башняны төҙөү һәм һыу үткәргесте һуҙыу өсөн — проект инженеры С. М. Кирпичников, ә ҡаҙандар һәм машиналар урынлаштырыу өсөн элегерәк ҡалала тәүге электр станцияһын төҙөгән инженер Н. В. Коншин яуап бирә. 1901 йылдың 13 июнендә Өфө ҡала думаһы һыу ҡыуҙырыу башняһын һәм биш саҡрым (5,3 километр) оҙонлоҡтағы һыу үткәргестең беренсе сиратын, тәүлегенә 110 мең биҙрә ҡеүәтле һыу алыу ҡоролмаһын файҙаланыуға ҡабул итә^[3][4].

1920 йылдар башында һыу үткәргестең оҙонлоғо 25 километр була, ә 1930 йылдар аҙағынан һыу үткәргес селтәре ҡаланың бөтә үҙәген ҡаплай. 1940 йылдарға тиклем һыу бүлеү будкаларында һыу түләүле булып ҡала^[3]. Башня 1963 йылға тиклем тәғәйенләнеше буйынса файҙаланыла, ә 1964 йылда бөтә насос станцияһы ҡулланыуҙан туҡтатыла^[11][21]; һуңыраҡ өҫкө ағас ярус яна^[3]. Аҙаҡтан обсерватория өсөн көмбәҙ ҡуйыла.

1957 йылда башняла Башҡорт дәүләт университетының физика-математика факультеты хеҙмәткәрҙәре һәм студенттары Ерҙең яһалма юлдаштарын күҙәтеү һәм контролдә тотоу өсөн обсерватория — оптик-визуаль станция ойоштора, ул 1976 йылға тиклем эшләй. Төп бурыс — Ерҙең яһалма юлдаштарының (ИСЗ) координаттарын һәм осоп үтеү ваҡытын билдәләү, улар буйынса СССР Фәндәр академияһының Астрономия советында (рус.)баш. атмосферала ИСЗ хәрәкәте аныҡлана һәм төҙәтелә^[6][22][23].

Күҙәтеү станцияһының беренсе начальнигы булып уҡытыусы Д. Т. Емасов тора: станцияға «Карл Цейс, Йена» фирмаһы етештергән линзалары объективы диаметры 9,5 һәм 6,5 сантиметр булған телескоп күсерелә; 30 АТ‑1 астрономик торбаһы һәм АЗТ‑9 телескобы була. Обсерваторияла шулай уҡ уҡытыусылар һәм студенттар К. П. Краузе, В. С. Сөләймәнов, Ю. В. Ергин эшләй^[6][23][22].

1980 йылдар башында, станция эшен туҡтатҡандан һуң, телескоп һәм башня Башҡорт дәүләт университеты студенттарының уҡыу күҙәтеүҙәрен үткәреү өсөн база булып хеҙмәт итә. Һуңыраҡ бөтә ҡорамалдар сығарыла Һәм Өфө планетарийына тапшырыла^[6][22].

1980 йылдар аҙағында — 1990 йылдар башында башня ташландыҡ хәлгә килә башлай: ололарҙың хәтирәләре буйынса, шул уҡ йылдарҙа сигәләп яһалған ҡаҙан һәм механизмдар вәхшиҙәрсә ҡырҡып алына, тимер-томорға тапшырыла^[3]. 2000 йылдарҙан башня һәм уның эргәһендәге биләмә ҡыйға тула һәм сүплеккә әйләнә башлай.

2021 йылда башня, төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты булараҡ, Рәсәйҙең мәҙәни мираҫ объекттары реестрына индерелә^[7][8][24]. Башня хужаһыҙ һәм ташландыҡ хәлдә.