Рус телендәге версияМахсус проекттар
Телде алмаштырырға
РУВИКИ ТУРАҺЫНДА

Ҡыпсаҡ

Был терминдың башҡа мәғәнәләре лә бар, ҡарағыҙ: Ҡыпсаҡтар.

Ҡыпсак (рус. Кыпсак) — көньяҡ-көнсығыш башҡорттары составындағы тарихи яҡтан башҡорт халҡының этногенезында ҙур роль уйнаған эре ырыу-ҡәбилә берләшмәһе. Башҡортостандың иң күп һанлы һәм тармаҡлы ҡәбилә структуралары иҫәбенә инә[1].

undefined
Premongol-Kipchak.png

Ырыу составы һәм символикаһы

Ҡыпсаҡтар составына 9 төп ырыу һәм 250-нән ашыу ырыу тармағы инә:

  • аҡ-ҡыпсаҡ (шул иҫәптән һары-ҡыпсаҡ, төрөкмән-ҡыпсаҡ);
  • бошман-һыуын-ҡыпсаҡ;
  • гәрәй-ҡыпсаҡ;
  • ете-ырыу;
  • ҡара-ҡыпсаҡ;
  • ҡарағай-ҡыпсаҡ;
  • ҡыпсаҡ үҙе;
  • сәнкем-ҡыпсаҡ;
  • һарыш-ҡыпсаҡ.

Изге ҡоштары — бөркөт, ырыу ағасы — ҡарама. Хәрби орандары — «туҡһаба», ул ҙур ҡыпсаҡ ҡәбиләләренең береһенең етәксеһе Туҡһаба исеме менән бәйле[2].

Килеп сығышы һәм боронғо тарихы

Ҡыпсаҡ башҡорттарының килеп сығышы Евразия далаһының төрки телле күсмә берләшмәләре тарихы менән бәйле. VIII—XI быуаттарҙағы яҙма сығанаҡтарҙа ҡыпсаҡтар ҡумандар исеме аҫтында телгә алына (ҡара: Дәште Ҡыпсаҡ). «Башҡорт» һәм «ҡыпсаҡ» этнонимдары мосолман донъяһы картаһында Мәхмүт Ҡашғариҙың Диуану лөғәт әт-төрк (1074) һүҙлегенә ҡушымтала йәнәш тора.

Ҡайһы бер тикшеренеүселәр фекеренсә (В. А. Иванов, В. А. Кригер, Р. Ғ. Кузеев, Н. А. Мәжитов), XIII быуатҡа тиклем ҡыпсаҡтарҙың тарихи Башҡортостан биләмәһенә күсенеүе сикләнгән була. Археологик материалдар, матди мәҙәниәт дөйөм булһа ла, урындағы башҡорт һәм ситтән килгән ҡыпсаҡ төркөмдәре араһында антропологик ҡиәфәт һәм ерләү йолалары айырмалыҡтары тураһында һөйләй.

Р. Ғ. Кузеев X—XII быуат башҡорттарының ырыу-ҡәбилә номенклатураһында — уғыҙ-ҡыпсаҡ ҡатламын, шулай уҡ һуңғараҡ (XIII—XIV быуат) ҡыпсаҡ, ҡатай, табын һәм мең этнонимдарын үҙ эсенә алған ҡыпсаҡ компоненттарын айырып күрһәтә[3]. Р. З. Йәнғужин башҡорт мөхитенә башта ҡыпсаҡ ырыуҙары ғына түгел, ә улар ассимиляциялаған төркөмдәр ҙә килеп ҡушыла тип билдәләй[1].

Урта быуаттар

Ырыу шәжәрәһенә ярашлы, Сыңғыҙхан баҫып алған ваҡытта ҡыпсаҡ ҡәбиләләренең байтаҡ өлөшө тар-мар ителә, был уларҙың Волга аръяғына һәм урман-далалы Урал буйына күсеп ултырыуына килтерә. XIII—XIV быуаттарҙа монголдар яулап алғанда Урал буйы ҡыпсаҡтарының Көньяҡ Уралдың тау-урманлы райондарында тупланыуы һәм уларҙың башҡорт ҡәбиләләре менән этник берләшеүе күҙәтелә.

Алтын Урҙа составында ҡыпсаҡ һөйләше төп дәүләт теленең нигеҙе булып тора, унан күп кенә хәҙерге төрки телдәр килеп сыға.

XIII быуатта Түбәнге Волга буйындағы ҡыпсаҡ ҡәбиләләренең Бошман (Бачман) етәкселегендәге ихтилалы 14 йыл самаһы дауам итә.

XIV—XVI быуаттарҙа Башҡортостандың көньяҡ-көнсығышында бөрйән, тамъян, үҫәргән ҡәбиләләре һәм ҡыпсаҡ ырыуҙары ингән «ете ырыу» союзы була. Был турала башҡорт легендаларында һәм «Бабсаҡ менән Күсәк» эпосында телгә алына[2].

Рус дәүләте составында

Рус подданныйлығын ҡабул итеү алдынан ҡыпсаҡ улустары нуғай мырҙаларына буйһонған була. Иван IV Грозный ғәскәрҙәре Ҡазанды алғандан һуң, бөрйән, ҡыпсаҡ, тамъян һәм үҫәргән ырыуҙары вәкилдәре Рус дәүләтенә үҙ ирке менән ҡушылыу һәм аҫабалыҡ хоҡуҡтарын раҫлау үтенесе менән батшаға илселәр ебәрә.

Ырыуҙарға Яйыҡ (Урал), Һаҡмар йылғалары һәм уларҙың башҡа ҡушылдыҡтары буйлап дала һәм Көнсығыш Урал ерҙәренә жалованный грамота (рус.)баш. бирелә. XVII быуатта — XVIII быуат башында ҡыпсаҡ ерҙәре Нуғай даруғаһы составына инә.

1725—1726 йылдарҙа Ҡыпсаҡ һәм Һыуын-ҡыпсаҡ улустары башҡорттары халыҡ иҫәбен алғанда саботаж яһай. П. И. Рычков мәғлүмәттәре буйынса (XVIII быуат уртаһы), ҡыпсаҡ улустарында 1332 хужалыҡ иҫәпләнә. 1833 йылда 8 улуста 30 меңдән ашыу кеше йәшәй.

Ҡыпсаҡтар XVIII быуат башҡорт ихтилалдарында, шул иҫәптән 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында әүҙем ҡатнаша. 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡыпсаҡ башҡорттары 15-се Башҡорт полкы составында һуғыша; күптәре «1812 йылғы һуғыш иҫтәлегенә» көмөш миҙалдары менән бүләкләнә[2].

Урынлашыуы

XVI—XVIII быуаттарҙа ҡыпсаҡтар Һаҡмар, Ағиҙел, Дим, Ыҡ, Һамар йылғалары бассейндарында, Яйыҡ һәм Һаҡмар йылғалары араһында, шулай уҡ Урал аръяғында төпләнә. Кантон системаһы осоронда (1798—1865) 6-сы (1847 йылдан — 7-се) Башҡорт кантоны составына инәләр[4].

Әлеге ваҡытта ҡыпсаҡтар йәшәгән төп райондар Башҡортостан Республикаһының көньяҡ һәм көньяҡ-көнсығыш төбәгендә (Әбйәлил, Бөрйән, Ишембай, Күгәрсен, Мәләүез һ.б.), шулай уҡ Ырымбур, Һамар, Һарытау өлкәләренең һәм Татарстан Республикаһының сиктәш тораҡтарында урынлашҡан[1].

Мәҙәниәте һәм үҙаңы

Ҡыпсаҡ ырыу-ҡәбилә төҙөлөшө, шәжәрә, легендалар һәм эпик әҫәрҙәр (шул иҫәптән «Бабсаҡ менән Күсәк» эпосы) тарихи хәтерҙе һаҡлауҙа мөһим роль уйнай. «Ҡыпсаҡ» этнонимы башҡорттарҙа ырыу берҙәйлеге элементы булараҡ һаҡлана һәм башҡа төрки халыҡтарҙа ла (ҡаҙаҡтар, нуғайҙар, ҡарағалпаҡтар, ҡырғыҙҙар, үзбәктәр, алтайҙар) осрай[2].

Y-DNA анализы

Тикшерелгән ҡыпсаҡтарҙың бер өлөшө (һыуын, сәнкем, бошман, ҡарый-ҡыпсаҡтарҙың бер аҙы) башлыса R1a гаплотөркөмө (рус.)баш. вәкилдәре булып тора.

Икенсе ырыу — ҡарағай-ҡыпсаҡтар — R1b-М73 гаплотөркөмөнә[5], R1a-Z2123 субкладына ҡарай[6].

Иҫкәрмәләр

  1. ↑ 1 2 3 Кыпсак, баш. племя. Башкирская энциклопедия: в 7 т. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 9 июль 2026.
  2. ↑ 1 2 3 4 Кыпчак. Энциклопедия Челябинской области. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 9 июль 2026.
  3. ↑ Кузеев Р. Г. Происхождение башкирского народа. Этнический состав, история расселения / Т. А. Жданко. — 2-е изд., доп. — Уфа: ДизайнПолиграфСервис, 2010. — С. 173. — 560 с. — ISBN 978-5-94423-212-0.
  4. ↑ Кузеев Р. Г. Происхождение башкирского народа. М., Наука, 1974. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 9 июль 2026. Архивировано 19 апрель 2014 года.
  5. ↑ Genoplot is a US based multi-purpose consumer genomics platform (ингл.). Genoplot. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 9 июль 2026.
  6. ↑ National clans project of FTDNA.

Әҙәбиәт

  • История башкирского народа: в 7 т./ гл. ред. М. М. Кульшарипов; Ин-т истории, языка и литературы УНЦ РАН. — Уфа: Гилем, 2011. — 476 с.: ил. — ISBN 978-5-02-037008-1. Т. III. — 2011. — ISBN 978-5-7501-1301-9 (т. 3) (в пер.)
  • Кузеев Р. Г. Происхождение башкирского народа. М., Наука, 1974.
  • Янғужин Р. З. Башҡорт ҡәбиләләре тарихынан. Өфө, 1995. (баш.)
  • Янгузин Р. З., Хисамитдинова Ф. Г. Коренные народы России. Башкиры, Уфа: Китап, 2018. — 352 с.

Һылтанмалар

Тема буйынса өҫтәмә

Категориялар