Рус телендәге версияМахсус проекттар
Телде алмаштырырға
РУВИКИ ТУРАҺЫНДА

Болғарҙар

Рәсәй Фәндәр академияһы экспертизаһы

Logo-ran.png
Рәсәй Фәндәр академияһы
экспертизаһын үткән
Тулыраҡ
Aprove.svg

Рәсәй Фәндәр академияһы экспертизаһы

Arrow-Right.png
Logo-ran.png
Рәсәй Фәндәр академияһы
экспертизаһын үткән
Тулыраҡ
Хәҙерге славян халҡы — болгарҙар менән бутамаҫҡа

Болғарҙар (булғарҙар, лат. Bulgares, грек. Βoύλγαρoί, болг. прабългари, протобългари, татар. болгарлар, башҡ. болғарҙар, cыу.  Пӑлха́рсем, нуғ. булгарлар) — төрки ҡәбиләләр берләшмәһе[1][2][3]. IV быуаттан Ҡара диңгеҙҙең төньяҡ яры буйынан Каспийға һәм Төньяҡ Кавказға тиклемге далаларҙы биләйҙәр, VII быуаттың 2-се яртыһында өлөшләтә — Дунай буйына, һуңыраҡ Волганың урта ағымы буйына һәм башҡа төбәктәргә күсенәләр.

Хәҙерге халыҡтар сыуаштар, балҡарҙар, башҡорттар[4][5], болғарҙар, Ҡазан татарҙары, мариҙар, удмурттар һәм пермяндар этногенезында ҡатнашалар. Болгария дәүләтенең исеме ошо ҡәбиләләр берләшмәһенән барлыҡҡа килгән. Хәҙерге тарихнамәлә шулай уҡ протоболғарҙар, праболғарҙар, боронғо болғарҙар тигән терминдар ҡулланыла.

Терминология

«О» йәки «у» тамыр өнөнөң варианттары төрлө телдәрҙең үҙенсәлектәренә бәйле. Оригиналда «б» хәрефенән һуң һуҙынҡы хәрефтең тамыр өнө «у» һәм «о» һуҙынҡылары араһындағы уртаса өн кеүек яңғырай, Дунай болғарҙары ҡаты «ъ» ҡуллана, татар телендә һәм башҡорт телендә был фонемаға «о» графемаһы тап килә, ул «у» һәм «о» һуҙынҡылары араһындағы уртаса өн кеүек яңғырай. Хәҙерге болгарҙар үҙҙәрен българҙар тип атай, «ъ» болгар алфавитында нейтраль шва тип әйтелә. Булғар атамаһын, ҡаты «у» менән, тарихтың был осорон яҙма сығанаҡтарҙа тасуирлаған гректар, ә «болғарҙар» атамаһын, ҡаты «о» менән, рус кенәздәренең Волга буйы Болғарына хәрби походтарын тасуирлаған рус йылъяҙмасылары ҡулланған.

1135 һәм 1150 йылдарҙа Волга буйы Болғарына килгән ғәрәп сәйәхәтсеһе, ислам миссионеры Әбү Хәмит әл-Ғәрнати үҙе уҡыған "Болғар тарихы"н телгә ала, унда болғар һүҙе урындағы балар һүҙенең ғәрәпләштерелгән формаһы тип телгә алына һәм аҡыллы кеше тигәнде аңлата[6].

Болғар этнонимының тағы бер этимологияһын йөҙ йылдан ашыу элек венгр ғалимы-тел белгесе Бернат Мункачи асыҡлаған: болғар — «биш уғыр»[7][8]. Д. М. Данлоптың фекеренсә, башҡорт этнонимы beshgur, bashgur һүҙҙәренә барып тоташа, йәғни биш ҡәбилә, биш уғыр тигәнде аңлата. Хәҙерге телдә Sh болгарса L-ға тап килгәнлектән, Данлоп белдереүенсә, башҡорт (bashgur) һәм булгар (bulgar) этнонимдары тиңдәш. Болғарҙар тураһында беренсе тапҡыр III быуат башында Вэй империяһы генералы Цао Цао (216 йылда вафат булған) идара иткән саҡта ҡытай йылъяҙмаларында «сөннинең биш өлөшө» (хуннуның, һундарҙың) формаһында телгә алына. Этимологияны Волга-болғар эпитафиялары ла раҫлай, унда типик сыуашизмдар араһында текстарҙа йыш ҡына بيال : bial йәки bel ‘биш’, bialm ‘бишенсе’ һүҙҙәре ҡабатлана. Беҙҙе bial йәки bel 'биш' (пиль) һәм bialm 'бишенсе' (пилĕм кун) һүҙҙәре генә ҡыҙыҡһындыра. «Бÿл» һүҙе болғаризм булып иҫәпләнә һәм *ш<л ламбдаизм законы ҡулланылған типик төрки «биш» — «пять» һүҙенең сағылышы булып тора. Был «Биш Уғыр» терминын сағылдыра, унда венгр телендәге ökör (болғаризм) һүҙе уғыҙ телдәрендәге кеүек үк «үгеҙ, екке үгеҙ» тигәнде аңлата. Әзербайжанса, төрөксә öküz «үгеҙ, екке үгеҙ» була, бында венгр вариантында болғар-уғыр ротацияһы (һаҡаулыҡ) күҙәтелә, ул хәҙерге сыуаш телендә woğur (wăkăr) — үгеҙ, екке үгеҙ булыуы менән раҫлана[9].

Рәсәй тарихсыһы А. П. Новосельцев башҡа төрлө фекерҙә: «Болғарҙар этнонимының икенсе өлөшө уларҙың уғырҙар менән баштағы бәйләнешен күрһәтә, ә беренсе өлөшө „болға“ (рус. „смешивать“) төрки һүҙенән барлыҡҡа килгән һәм ул саҡта тулыһынса һүҙ „болғанған уғырҙар“ тигәнде аңлата»[10]. А. П. Новосельцевтың фаразы дөрөҫ түгел, сөнки фин-уғыр телдәрендә «Уғыр» һүҙе юҡ; Уғыр һундарҙың Огур исеменән килеп сыға һәм венгрҙар арҡаһында «уғыр»-фин халыҡтарына тарала. Бынан тыш, Болғар тигән исем ҡытай йылъяҙмаларында 216 йылдан, генерал Цао Цао көньяҡ хуннуҙарының ранг структураһына яңы «биш өлөш» ойошмаһын индергәндән һуң, теркәлгән, уның этимологияһы төрки телдәрҙең болғар төркөмө телен сағылдыра[11][12].

Сығышы һәм этник-телгә ҡарауы

Боронғо болғарҙарҙа махсуслашҡан совет археологы, тарих фәндәре докторы һәм Мәскәү дәүләт университеты профессоры Алексей Смирнов 1951 йылда уҡ беренсе боронғо болғарҙарҙың иран телле булыуы тураһындағы фекерен белдерә:

«Болғарҙар сығышы буйынса сарматтар, әммә теле буйынса — төркиҙәр. Улар Аҙау буйында йәшәгән саҡта төркиләштерелә. Был процесс, һундарҙан, аварҙарҙан һәм Азиянан күсеп килгән башҡа күсмә халыҡтарҙан башлап, күп быуаттар дауамында бара. Тел һәм халыҡ мәсьәләһе бер үк түгел. Халыҡ башҡаларҙың телен үҙләштерә ала. Мәҫәлән, Урта Азия ирандары төрки телдәрҙе сағыштырмаса яңыраҡ, беҙҙең эраның I мең йыллығы уртаһында үҙләштерә»[13].

Атап әйткәндә, А. Смирнов боронғо болғарҙарҙың мәҙәни яҡтан күп йәһәттән сармат мәҙәниәтен дауам итеүен, мәҫәлән, уларға тиклем сарматтар эшләгән үҙенсәлекле ялтыр (шыма) һауыт-һаба етештереүен билдәләй.

undefined

Һуңғы бер нисә быуатта боронғо болғарҙарҙың килеп сығышына бәйле күп төрлө фараздар барлыҡҡа килә. Был фараздарҙың күплеге кәм тигәндә ике нәмә тураһында һөйләй: йә проблеманы хәл итеүгә ҡараш дөрөҫ түгел, йә болғарҙарҙың тамырҙары шул тиклем боронғо һәм шуға күрә теләһә ниндәй фараздар ҙа булыуы мөмкин. Уларҙың күпселегенә ярашлы, боронғо болғарҙарҙың килеп сығышы төрки-алтай теленән памир-фирғәнә һәм иран телдәренә тиклем, төньяҡ һинд һәм көнбайыш ҡытай телдәренән славян теленә тиклем тарала[14]. Уларҙың ҡайһы берҙәре юҡҡа сыҡҡан да инде. Бөгөн фәнни (һәм ижтимағи) киңлектә көнүҙәк булғандары ҡыҙыҡһыныу уята. Улар араһында боронғо болғарҙарҙың килеп сығышы тураһында төп тип шартлы рәүештә көнсығыш иран, һундар һәм төрки теорияларҙы атайҙар.

Көнсығыш Иран теорияһы

Болғар тарихсылары араһында болғарҙарҙың башлыса көнсығыш-иран сығышлы булыуы теорияһы популярлыҡ яулай. Ғалимдарҙа Боронғо Ҡытай сығанаҡтары ҙур ҡыҙыҡһыныу уята, уларҙа Тибеттан көнбайышҡа табан райондарҙа йәшәгән богор, йәки болор халҡы тураһында мәғлүмәттәр бар. Дөйөм алғанда, был Памир-Һиндукуш төбәгенең боронғо болғарҙарҙың иң боронғо йәшәү урыны тип фараз ителеүе менән тап килә. Был фекерҙе VII быуатта Мовсес Хоренаци төҙөгән «Ашхарацуйц» боронғо әрмән географияһы ла раҫлай, унда боронғо болғарҙарҙың Европаға күсеп килгәнгә тиклемге тормошо һүрәтләнә. Бында болғарҙар булхи исеме аҫтында (академик С. Еремян тәҡдиме буйынса) теркәлгән. «Ашхарацуйц» буйынса, болғарҙар һәм улар менән күрше халыҡтар — массагеттар, сөғдтар, сактар, хорезмлылар бай, һөнәрселек һәм сауҙа йәһәтенән үҫешкән халыҡтар булған һәм күршеләге аҙ үҫешкән күсмә ҡәбиләләрҙән айырылып торған. Боронғо Балхара биләмәһендә, хәҙерге Афғанстандың төньяҡ өлөшөндә, беҙҙең эраға тиклемге боронғо замандарҙан уҡ хәҙерге болгар атамаларын хәтерләткән ҡалаларҙың исемдәре осрай. Улар Мадр, Варну, Балх һәм башҡалар.

undefined

Был теория буйынса тиҫтәләгән мәҡәләләр һәм фәнни китаптар авторы болгар ғалимы Пётр Добрев үҙенең хеҙмәттәрендә боронғо болғарҙарҙың килеп сығышы, тыуған ере, теле, хужалығы, дәүләтселеге, календары, тарихы, мәҙәниәте һәм көнкүреше менән бәйле темалар буйынса ентекле яҙа. Ҡайһы бер тарихи дәлилдәрҙең популяр булмауы, икенсе археологик һәм лингвистик мәғлүмәттәрҙең яҡшылап аңлатылмауы һәм мәғәнәһе асып бирелмәүе арҡаһында Пётр Добрев боронғо болғарҙарҙың боронғо һинд-европа телдәре ғаиләһенең иран тармағы менән яҡынлығын иҫбатлай ала. Боронғо болғарҙарҙың мисәттәрҙә, тәңкәләрҙә, скульптураларҙа, рельефтарҙа, һүрәттәрҙә һ.б. һаҡланып ҡалған портреттары, шулай уҡ күп һанлы тарихи-әҙәби һәм башҡа ҡайһы бер дәлилдәр нигеҙендә автор боронғо болғарҙарҙың европа расаһының памир-фирғәнә төрөнә ҡарауын билдәләй. Был расаға, дөйөм алғанда, дөрөҫ йөҙ һыҙаттары, яҡшы һыҙылған ҡаш, шулай уҡ образға сағыу элегантлыҡ һәм матурлыҡ биргән йөҙ һыҙаттары хас.

Урта быуат шағиры Насир Хосров XI быуатта «Мин болғар ҡатын-ҡыҙҙары өсөн ғазапланам» поэмаһында болғар ҡатын-ҡыҙҙарының матурлығын данлай. Һиндукуш итәгендә «болғар» һүҙе әле лә ғәжәйеп матурлыҡ символы булараҡ ҡулланыла. «Болғар ир-егете кеүек матур» һәм «Болғар ҡатын-ҡыҙы кеүек матур» — ике киң таралған һүҙбәйләнеш, улар ярҙамында хәҙерге Болгариянан меңәрләгән километр алыҫлыҡта урынлашҡан был тау буйында йәшәүселәр кешенең тәбиғи матурлығына һоҡланыуын белдерә. Болғар исемен төрлө, әммә һәр ваҡыт ыңғай мәғәнәлә тасуирлаған бындай һүҙбәйләнештәр бигерәк тә пушту телендә (пуштундар телендә) күп осрай, хәҙерге Афғанстан биләмәһендәге халыҡтың күпселеге ошо телдә һөйләшә.

Пётр Добрев тапҡан боронғо болғарҙарҙың тыуған илен иҫбатлаусы тарихи дәлилдәрҙең береһе булып рәсми фән тарафынан онотолған, Михаил Сирийский (XII быуат) яҙып ҡалдырған һәм үткән быуат башында профессор В. Златарский тарафынан ентекле өйрәнелгән Болғар тураһындағы легендар мәғлүмәттәр тора. Уларҙа император Маврикий (582—602) идара иткән осорҙа өс ағай-эне 30 000 скиф менән Эске Скифиянан юлға сыҡҡан тип билдәләнә. «Улар Имеон тауы тарлауығынан Танаис йылғаһына (Дон йылғаһы) тиклем 60 көнлөк юл үтә». Һуңыраҡ туғандарҙың береһе үҙенең кешеләре менән башҡаларҙан айырылып сыға һәм императорҙан үҙенә ер биреүен һорай. Был кешеләрҙе римлеләр болғарҙар тип атай[15].

Был теорияға ярашлы, боронғо болғарҙар иран телле булған һәм Һиндукуштың көнбайыш өлөшө, Парапамиз һәм уны төньяҡтараҡ ятҡан Сөғд батшалығынан айырып торған Оксус (Аму йәки Хигон) йылғаһы араһында ятҡан биләмәлә йәшәгән. Борон был урын Бактрия (грекса), йәки баш ҡалаһы Балх булған Балхара (үҙҙәре үҙҙәренә биргән исеме) тип атала. Болгар тарихсылары, әрмән сығанаҡтарында болғарҙарҙы булхи тип атау фактын, шулай уҡ боронғо Урта быуаттағы һинд сығанаҡтарында балхика халҡының һәм болғарҙарҙың тыуған иле Имеон тауҙарында (Бактрия булған урында) булыуы телгә алыныуын сәбәп итеп, «болгарҙар» этнонимын ошонан сығара[16][17].

Был ҡарашты дәлилләү сифатында антропологияға мөрәжәғәт ителә, уның ҡайһы бер мәғлүмәттәре болғарҙарҙың халыҡтың палеоевропеоид төркөмдәренән килеп сығыуын фаразларға мөмкинлек бирә[18]. Шулай уҡ боронғо болғарҙарҙың ҡайһы бер исемдәре иран сығышлы тип күрһәтелә, мәҫәлән, Ҡобрат Безмерҙың өлкән улы, ҡутриғурҙар юлбашсыһы Зәбирхандың, шулай уҡ беренсе болғар батшалығына нигеҙ һалыусы Аспарухтың исеме[19][20].

undefined

Был теория яҡлылар фекеренсә, боронғо болғарҙар башта көнсығыш-иран телендә һөйләшкән, әммә һуңынан уны төрки теленә алмаштырған[21]. Урта быуат сығанаҡтарында болғарҙарҙың Азиялағы тыуған ере сифатында традицион рәүештә Афғанстан менән Тажикстан араһындағы сик буйы районы һаналған Имеон (Имей) тауҙары күрһәтелә.

Боронғораҡ мәғлүмәттәр нигеҙендә төҙөлгән VII быуаттағы «Ашхарацуйц» әрмән географик атласында булхи ҡәбиләһе[22] сактар һәм массагеттар янында урынлаштырыла[23].

Агафий Миринейский, 558 йылда Зәбирхан хандың һөжүме тураһында һөйләгәндә, ҡасандыр Азияның Имей тауы артында йәшәгән «һундар»ҙың (болғарҙарҙың) боронғо тарихын ҡыҫҡаса ошолай тасуирлай:

Һун халҡы ҡасандыр, Азияла Имей тауы артында көн иткән башҡа сит халыҡтар кеүек үк, Меотид күленең көнсығышҡа ҡараған өлөшө тирәһендә һәм Танаис йылғаһынан төньяҡтараҡ йәшәй. Уларҙың барыһы ла һундар, йәки скифтар тип атала. Ҡәбиләләр буйынса айырымланғанда, уларҙың ҡайһы берҙәре ҡутриғурҙар, башҡалары утиғурҙар тип атала[24].

Феофилакт Симокатта Төрки ҡағанлығы ҡәбиләләре араһындағы һуғыштарҙы тасуирлағанда унуғырҙарҙың (болғар ҡәбиләһе тип фараз ителә) тыуған ерен Сөғд батшалығы (Афғанстан, Үзбәкстан һәм Тажикстан сигендәге Һиндукуш уратып алған тигеҙлек) тип билдәләй:

Тик ҡасандыр унуғырҙар төҙөгән Бакаф ер тетрәүҙән емерелә, ә Сөғд батшалығы аслыҡты ла, ер тетрәүҙе лә кисерә[25].

Михаил Сирийский[26] Азияның Имаон тауынан (Памир, Һиндукуш, Тянь-Шань) сыҡҡан һәм Танаисҡа (Дон) барып еткән өс ағалы-ҡустылы «скифтар» тураһында легенда яҙып ҡалдыра. Унда болғарҙар менән бергә пугурҙарҙың, ихтимал, үрҙә телгә алынған ҡытай сығанаҡтарынан "пугу"ларҙың телгә алыныуы (гипотетик фараз) ҡыҙыҡлы:

Ул ваҡытта Эске Скифиянан өс ағай-эне утыҙ мең скифты эйәртә һәм Имаон тауынан алтмыш көнлөк юл үтә. Улар һыу табыу маҡсатында ҡыш ваҡытында сәйәхәт итә, шулай Танаисҡа һәм Понтий диңгеҙенә барып етә. Ромейҙар ере сигенә еткәс, уларҙың береһе, Болғариос, үҙе менән ун мең ир-атты ала һәм ағаларынан айырыла. Ул Танаис йылғаһын аша сығып, Понтий диңгеҙенә ҡойған Дунайға яҡынлаша һәм төпләнеп, ромейҙарға ярҙам итер өсөн биләмә биреүҙе һорап Маврикийға (үҙенең вәкилдәрен) ебәрә. Император уға Дакия, Үрге һәм Түбәнге Мезияны бирә… Улар шунда төпләнә һәм ромейҙар өсөн һаҡсы ролен үтәй. Һәм ромейҙар уларҙы болғарҙар тип атай… Башҡа ике ағай-эне Барсалия (Берсилия) тип аталған һәм ромейҙар ҡалаларын (мәҫәлән, Тораяндың (Дербент) ҡапҡаһы булып торған Каспий) төҙөгән аландар иленә килә. Был урындарҙа йәшәгән болғарҙар һәм пугурҙар боронғо заманда христиан булған. Сит ил кешеләре был ил менән идара итә башлағас, улар Хазариг (Казариг) исемле өлкән ағаларының исеме менән хазарҙар тип атала башлай[27][28].

Һун теорияһы

Үҙ ваҡытында был теорияны Клапрот, Цейс, Маркварт кеүек Көнбайыш Европаның оло ғалимдары, ә һуңынан болгарҙарҙа тарих фәненең иң билдәле вәкиле профессор В. Н. Златарский һәм тел ғилеменең күренекле вәкилдәренең береһе София профессоры Ст. Младенов та яҡлай[29].

Һәүәҫкәр тарихсы, һөнәре буйынса юрист Димитар Сасалов Ҡытайҙы өйрәнеүсе голланд Де Грооттың (De Groot. Die Hunnen der vorchristlichen Zait / «Христианлыҡҡа тиклемге осорҙағы һундар») хеҙмәттәре нигеҙендә Баграшкүл менән Баркүл араһында боронғо болғарҙарҙың ата-бабалары йәшәгән тигән һығымтаға килә һәм үҙенең идеяларын «България» («Болгарияның юлы», 1936) китабында тәҡдим итә. Баркүл исемен ул туранан-тура — «Болғар күле», ә унан көньяҡтараҡ урынлашҡан Баркүлтаг тауын (Тянь-Шандең иң көнсығыш һырты) «Болғар тауы» тип аңлата. Әммә болғарҙарҙың хунн / һунн сығышлы булыуы тураһындағы фәндә ҡабул ителгән теорияның көслө баҫымы аҫтында һәм был төбәк тураһында белемдең һай булыуы арҡаһында, ул Баграшкүл һәм Баркүл күлдәренең тирәһендәге бөтә халыҡ сөнни ҡәбиләләренән һәм улар һундарҙың Аттила тоҡомонан тигән һығымтаға килә[30].

Төрки теорияһы

Был теорияға ярашлы, болғарҙар башта Үҙәк Азияла йәшәгән уғыр ҡәбиләләренең бер өлөшө булған. Был күҙлектән ҡарағанда, болғарҙар Бөйөк күсенеү барышында Европаға үтеп ингән иң иртә төрки төркөмдәрҙең береһе булған[31]. Болғар теле төрки телдәренә ҡарай.

Боронғо болғарҙарҙың төрки сығышлы булыуы тураһындағы фекерҙе тәүге тапҡыр 1772 йылда Шлёцер "Дөйөм төньяҡ тарихы"нда (нем. Allgemeine Nordische Geschichte) һүҙ ыңғайында әйтеп уҙа. 1810 йылда Мәскәүҙә уның «Славяндарҙың, бигерәк тә рәсәй словендарының килеп сығышы тураһында» тигән хеҙмәте рус теленә тәржемәләнеп нәшер ителә. Был хеҙмәтендә, Гаттерерҙың болғарҙар һәм мадьярҙар бер үк фин ҡәбиләһенә ҡараған тигән фекере менән килешеп, Шлёцер: «Башҡалар ошондай уҡ, бәлки, тағы ла ҙурыраҡ ихтималлыҡ менән болғарҙар, күрәһең, татарҙар булған, тип раҫлай» тип билдәләй. Был фаразды иҫбатлап, автор билдәле хаган титулын һәм «һис шикһеҙ, татар сығышлы исемдәргә оҡшаған» шәхси исемдәрҙе килтерә.

Был теорияны бер аҙ ентекләберәк, әммә шулай уҡ өҫтән-мөҫтән генә Иоганн Тунманн (Johann Thunmann) «Көнсығыш Европа халыҡтары тарихы буйынса тикшеренеүҙәр» ((нем. Untersuchungen über die Geschichte der östlichen Europäischen Völker. Erster Teil. Leipzig, 1774) һәм Иоганн Христиан фон Энгель «Мизиялағы болғарҙар тарихы» (нем. Geschichte der Bulgaren in Mösien и пр. Halle, 1797) хеҙмәттәрендә үҫтерергә маташа.

Үҙ фекерен яҡлап бер ниндәй ҙә дәлилдәр килтермәйенсә, Тунманн боронғо болғарҙарҙы мадьярҙарҙың ҡан ҡәрҙәш «дуҫтары» тип атай, быға уны, тәү сиратта, уларҙың боронғо мадьярҙарҙағы кеүек үк күпселек осраҡта төрки булған ғөрөф-ғәҙәттәре һәм йолалары ышандыра, әммә авторҙың ниндәй ғөрөф-ғәҙәттәрҙе һәм йолаларҙы күҙ уңында тотоуы уҡыусыға билдәһеҙ булып ҡала. Һуңынан Тунманн «хаган» титулына иғтибар итә һәм, бер генә миҫал да килтермәйенсә, славян исемдәренән ҡырҡа айырылып торған һәм, киреһенсә, мадьяр исемдәре менән оҡшаш булған шәхси исемдәргә һылтана. Артабан Тунманн, боронғо болғарҙарҙың төрки сығышлы булыуын иҫбатлау өсөн, боронғо болғарҙарҙың, мадьяр ҡәбиләләре кеүек үк, йыш ҡына һундар тип аталыуын һәм болғар батшаһы Константин Багрянородныйҙың (X быуат) улдары исемдәренең — береһе Kan rtikinos, ә икенсеһе Bulias Tarkan — төрки исемдәре (Kan һәм Tarkan) менән оҡшаш булыуын миҫалға килтерә.

Энгель дә йыраҡ китмәй, ул был теория файҙаһына боронғо болғар етәкселәренең исемдәре төрки телендә яңғырай, һәм болғар батшалары боронғо византий сығанаҡтарында хандар йәки хагандар тип атала, тигән ике дәлил килтерә.

Шлёцер, Тунманн һәм Энгелдең ҡарашын үҙенең "Тарих"ының I томында Карамзин һүҙмә-һүҙ ҡабатлай[32].

Немец ғалимы Цейс, «Немецтар һәм уларҙың күрше ҡәбиләләре» (нем. Die Deutschen und ihre Nachbarstämme) хеҙмәтендә, 1837 йылда, был мәсьәлә буйынса үҙенең ҡарашын белдерә. Цейс яҙыуынса, боронғо болғарҙар — Ҡара диңгеҙгә һәм Меотидаға табан күсенгән һундар. Bulgares, Bulgari — һундарҙың икенсе атамаһы ғына. Хәҙерге ваҡытта ла болғарҙарҙың ҡалған өлөшө һаҡланырға тейеш булған Волганың өҫкө ағымында, фин халыҡтары менән бер рәттән, тик төрки халыҡтар ғына йәшәгәне күҙәтелә, Цейс буйынса, был үҙе үк номад-болғарҙарҙың, тимәк, һундарҙың да ҙур күсмә төрөк ҡәбиләһенә ҡарауын дәлилләй[33].

1866 йылда Мәскәүҙә профессор А. Н. Поповтың «Рус редакцияһы хронографтарына күҙәтеү» тигән төплө хеҙмәте баҫылып сыға, унда автор «Еллин һәм рим йылъяҙмасыһы» тип аталған ике ҡулъяҙмала боронғо болғар кенәздәре исемлеген баҫтыра, ул бер нисә болғар кенәзе исеменең нәҫелдән килгән идара итеү тәртибендәге ҡыҫҡаса хронографик яҙмаһы йәки реестры булып тора. Фәндә был исемлек ике атама аҫтында билдәле: асылда шәжәрә элементтарын үҙ эсенә алмаған Болғар кенәздәренең «Шәжәрәһе» һәм билдәле хорват тарихсыһы Рачкий уңышлыраҡ атағанса — Болғар кенәздәренең «Исемлеге»[34].

Поповтың асышынан һуң, төрки-татар теорияһы артабан башлыса А. А. Куник, А. Вамбери һәм В. Томашек хеҙмәттәрендә үҫтерелә[35].

XIX быуаттың 70-се йылдарында аспарух болғарҙарының килеп сығышы тураһындағы төрки-татар теорияһы, бер ниндәй ҙә ыңғай һөҙөмтә бирмәйенсә, ул саҡта яңы ғына эш башлаған рус слависы, һуңынан Мәскәү университеты профессоры булып киткән Матвей Соколов тарафынан «Болғарҙарҙың боронғо тарихынан» (СПб.,1879) хеҙмәтендә яҡлана. М. Соколов хеҙмәтенең ҡыҫҡаса резюмеһынан был теорияның йөҙ йыл самаһы йәшәү осоронда ныҡлы нигеҙле булмағаны күренә, шул уҡ ваҡытта Шлёцер, Тунманн һәм Энгелдән һуң XX быуат башына тиклем уның яҡлылар ҙа аҙ булмай бит.

Авторы Мовсес Хоренаци иҫәпләнгән VII быуаттың әрмән географияһы, Сармат еренең, йәғни Кавказдың, Азия өлөшөнөң географик тасуирламаһын ярайһы уҡ ентекле итеп тасуирлап, Босфорҙы Никопс ҡаласығы урынлашҡан урындарҙан айырып торған Кубань (Варданис, Vardanes) һәм Псевхра (Psychrus) йылғаларынан төньяҡта төрөк (төрки) һәм болғар халыҡтары йәшәүен белдерә, улар йылға исемдәре менән атала: Купи-Болғар, Дучи-Болҡар, Огхондор (Woghkondor), Блҡар-сит планета кешеләре, Чдар-болҡар. К. Патканов аңлатмаһы буйынса, Купи-Болғар — Кубань болғарҙары; Чдар-Болғар — болғар-ҡутрағтар; Огхондор-Болғар йәки Вгндур-Болғар — болғар-ун уғындырҙар. Шулай итеп, VII быуаттың әрмән географы Кубань һәм Псевхри йылғаларынан төньяҡтараҡ йәшәгән халыҡтар төрөктәр (төркиҙәр) һәм болғарҙар тураһында аныҡ итеп һөйләй, һуңынан дүрт болғар ҡәбиләһен һанап сыға: болғар, булҡар, блҡар, болҡар. Болгар тарихсыһы профессор В. Н. Златарскийҙың «Българ тарихы буйынса студиялар» тигән тәүге хеҙмәтендә был дүрт болғар ҡәбиләһе, византий тарихсылары Феофан менән Никифор Бөйөк Болғар ерен билдәләгән урында әрмән географы урынлаштырғанса, бер һүҙһеҙ төрөк (төрки) болғар ҡәбиләләренә әйләнә, артабан профессор Златарский тик төрөк (төрки) болғар ҡәбиләләре һәм төрөк (төрки) болғар халҡы тураһында һөйләй. Әммә һуңынан профессор Златарский үҙенең «Болғар дәүләтенең Урта быуаттарҙағы тарихы» (История на българската държава през Средните векове, т. I,ч. I.София,1918) хеҙмәтендә төрки-татар теорияһынан баш тартып, күп уйлап тормаҫтан һун теорияһы яҡлы булып китә[36][37]

Төрки теорияһы яҡлы булған совет һәм Рәсәй тарихсыһы һәм археологы, татар халҡы тарихы буйынса күп хеҙмәттәр авторы, тарих фәндәре докторы, профессор Альфред Халиҡов «Урта Волга буйында һәм Урал буйында боронғо болғарҙар тарихының һәм археологияһының төп этаптары» мәҡәләһендә («Көнсығыш Европала боронғо болғарҙар» мәҡәләләр йыйынтығы)[38], болгар тарих тикшеренеүсеһе Д. И. Димитровтың хеҙмәтен иҫәпкә алып һәм уны хаталы рәүештә болгар археологы тип атап, үҙенең хеҙмәтендә тарих этаптарын «төрки теорияһы» күҙлегенән ентекле итеп аңлата.

Болғарҙарҙың боронғо тарихы. IV—VI быуаттар

IV быуат дәлилдәре

undefined

Болғарҙар тураһында беренсе тапҡыр синхрон сығанаҡта 354 йылдағы аноним латин хронографында телгә алына, унда Ҡара диңгеҙ буйы һәм Каспий буйы ҡәбиләләре һәм халыҡтары исемлегендә (Симдың вариҫтары) һуңғы урында вулгарҙар (Vulgares) телгә алына[39].

Болғарҙар тураһында иң тәүге ретроспектив телгә алыу V быуат әрмән тарихсыһы Мовсес Хоренаци хеҙмәтендә күҙәтелә. Уның һүҙҙәренсә, әрмән батшаһы Вагаршактың улы Аршак I ваҡытында болғарҙар әрмән ерҙәрендә төпләнә:

Аршак ваҡытында бөйөк Кавказ тауҙарында, Болғарҙар илендә ҙур сыуалыштар башлана; уларҙың күбеһе, бүленеп сығып, беҙҙең илгә килә[40].

Аршак I хакимлыҡ иткән осор беҙҙең эраның II быуатының 1-се яртыһына ҡарай[41], шуға күрә тарихсылар был хәбәрҙең дөрөҫлөгөнә шикләнә. Мовсес Хоренаци III—IV быуаттар сигендә йәшәгән боронғо йылъяҙмасы Мар Абас Катинаға һылтана.

Артабан сығанаҡтарҙан уларҙың әүҙемлеге тураһындағы мәғлүмәттәр Һун империяһы тарҡалғанға тиклем юҡҡа сыға. Был болғарҙарҙың һундар тип аталған ҙур ҡәбиләләр союзына ингәнлеген фаразларға нигеҙ бирә.

Болғарҙар һәм һундар

Иртә урта быуат тарихнамәһендә болғар ҡәбиләләренең һундар менән буталыуы күҙәтелә, улар V быуат уртаһындағы һәләкәтле походтары менән замандаштары хәтерендә юйылмаҫ эҙ ҡалдырған. Захарий Ритор үҙенең "Сиркәү тарихы"нда (VI быуат уртаһы) Кавказдан төньяҡҡа табан Каспий буйында йәшәгән бөтә ҡәбиләләрҙе (шул иҫәптән «бурғарҙар»ҙы) һундарға индерә. Ләкин тарихсы Иордан, VI быуат уртаһында уларҙың йәшәгән урындарын һүрәтләп, болғарҙар менән һундарҙы айыра:

Артабан улар [акацирҙар ] артынан Понтий диңгеҙе буйында болғарҙар йәшәгән урындар йәйелә, уларҙы беҙҙең гонаһтарыбыҙ арҡаһында [булған] бәхетһеҙлектәр данлай. Ә унан инде, иң көслө ҡәбиләләрҙең иң түллеһе булараҡ, һундар ҙа…[42]

VI быуат уртаһындағы сығанаҡтарҙа, 550—570 йылдарҙа күсмә халыҡтарҙың һөжүмдәре тураһында һөйләгәндә, болғарҙар йәки һундарҙың утиғурҙар һәм ҡутриғурҙар (һуңыраҡ унуғырҙар) ҡәбиләләре телгә алына. VI быуат аҙағында Европала ҡәбиләләрҙең был атамалары болғарҙар этнонимы менән алмаштырыла башлай, ә VII быуаттан тулыһынса тик болғар атамаһы ғына ҡулланыла.

Утиғурҙарҙы һәм ҡутриғурҙарҙы болғар ҡәбиләләре тип аныҡ билдәләргә мөмкинлек биргән замандаштарының ышаныслы дәлилдәре юҡ, әммә күпселек тарихсылар һуңғы дәлилдәр нигеҙендә[43] һәм ваҡиғаларҙың синхронлығын анализлау һөҙөмтәһендә ошондай һығымта менән ризалаша.

Ҡутриғурҙар түбәнге Днепр бөгөлө һәм Аҙау диңгеҙе араһында йәшәгән, шул иҫәптән ярымутрауҙағы грек колониялары диуарҙарына тиклем Ҡырым далаларын контролдә тотҡан. Утриғурҙар Аҙау ярҙарында Тамань ярымутрауы тирәһендә төпләнә.

Дунайҙағы болғарҙар. V—VI быуаттар

Төп мәҡәлә:Беренсе Болғар батшалығы (рус.)баш.


Болғарҙарҙың Балҡанда барлыҡҡа килеүе тураһындағы беренсе дәлил Иоанн Антиохийскийҙың VII быуат хроникаһында телгә алына:

Ике Теодорих ромейҙарҙа тағы ла ығы-зығы тыуҙырып һәм Фракия янындағы ҡалаларҙы талап, Зенонды беренсе тапҡыр болғарҙар менән союзға инергә мәжбүр итә[44].

Византийҙарҙың болғарҙар менән остготтарға ҡаршы союзы 479 йылда төҙөлә.

Бынан алдараҡ болғарҙар Дунайҙа күренә башлай. Константин Манассияның (XII быуат) грек шиғри хроникаһының болғар тәржемәһе ситендәге яҙманан был күсенеүҙең 475 йылға ҡарағанын белергә була[45].

Был ваҡытта болғарҙар күсмә тормош алып бара. Улар ваҡыт-ваҡыт Византия империяһының сиктәрен боҙа. Фракияға беренсе һөжүм 491 йылда була[46] йәки, Марцеллин Комит хроникаһына ярашлы, 499 йылда[47].

502 йылда болғарҙар йәнә Фракияға һөжүм итә[48], ә 530 йылда Марцеллин Комит болғарҙарҙың византийҙарҙан еңелеүен билдәләй. Тиҙҙән болғарҙар тәүге тапҡыр VI быуат башынан яҙма сығанаҡтарҙа күренгән славян ҡәбиләләре менән берлектәге һөжүмдәргә күсә.

539—540 йылдарҙа болғарҙар Фракия буйлап — Эгей яр буйына һәм Иллирия буйлап Адриатик диңгеҙгә тиклем рейдтар үткәрә. Шул уҡ ваҡытта байтаҡ болғарҙар императорға хеҙмәт итә башлай. Мәҫәлән, 537 йылда болғарҙар отряды Римдә готтар ҡамауында булған византий гарнизонына ярҙам күрһәтеүҙә ҡатнаша.

Ике төп болғар ҡәбиләһе араһында византий дипломатияһы оҫта ҡабыҙған дошманлыҡ осраҡтары ла билдәле. Үҙ сиктәрен ҡутриғурҙар кеүек тынғыһыҙ күршеләрҙән һаҡлау өсөн, император Юстиниан бай бүләктәр һәм аҡса ярҙамында уларға ҡаршы болғарҙарҙың көнсығыш тармағы көстәрен — утиғурҙарҙы ебәрә. Һөҙөмтәлә ҡутриғурҙар еңелә, әммә тиҙҙән ике ҡәбилә империяға ҡаршы йәнә берләшә.

558 йылдар тирәһендә болғарҙар (башлыса ҡутриғурҙар) үҙҙәренең юлбашсыһы Зәбирхан етәкселегендә Фракияға һәм Македонияға баҫып инә, Константинополь диуарҙарына яҡынлаша. Һәм византийҙар ҙур тырышлыҡ менән генә Зәбирхан көстәрен кире ҡаға. Хан ғәскәре һаман да көслө булыуына һәм империяның баш ҡалаһы өсөн ҙур хәүеф тыуҙырыуына ҡарамаҫтан, болғарҙар үҙ далаларына ҡайта. Бының сәбәбе булып Дондан көнсығышта билдәһеҙ һуғышсан урҙаның барлыҡҡа килеүе тураһындағы хәбәр тора. Был ҡаған Баян етәкселегендәге аварҙар була.

Византия дипломаттары шунда уҡ аварҙарҙы Константинополгә һөжүм иткән болғарҙарға ҡаршы көрәштә ҡуллана. Бының өсөн яңы күсмә халыҡтарға аҡса һәм ерҙәр тәҡдим ителә. Авар армияһы аҙ һанлы булһа ла (ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса 20 000 һыбайлы), көслөрәк булып сыға. Бәлки, быға аварҙарҙың ауыр хәле булышлыҡ итәлер, сөнки улар арттарынан килгән төрөктәрҙән (төркиттәрҙән) ҡасҡан була. Тәүгеләрҙән булып уларҙың һөжүменә утиғурҙар дусар була (560 йыл), артабан аварҙар Донды аша сыға һәм ҡутриғурҙар ерҙәренә баҫып инә. Зәбирхан хан ҡаған Баяндың вассалы була. Ҡутриғурҙарҙың артабанғы яҙмышы авар сәйәсәте менән тығыҙ бәйле.

566 йыл тирәһендә төркиҙәрҙең алдынғы отрядтары Кубань тамағы тирәһендә Ҡара диңгеҙ ярына барып етә. Утиғурҙар Төрки ҡағанатының көнбайыш өлөшө хакимы Истеми сюзеренлығын таный һәм уның ғәскәрҙәре составында Керчь боғаҙы ярындағы Боронғо Боспор ҡәлғәһен баҫып алыуҙа ҡатнаша, ә 581 йылда Херсонес диуарҙары янына барып етә.

Болғар дәүләттәрен төҙөү. VII—VIII быуаттар

Аварҙар Паннонияға киткәндән һәм эске тәртипһеҙлектәр арҡаһында көнбайыш биләмәләре өҫтөнән контролен юғалтҡан Төрки ҡағанлығы көсһөҙләнгәндән һуң, болғар ҡәбиләләре яңынан үҙҙәрен танытыу мөмкинлегенә эйә була. Уларҙың берләшеүе Ҡобрат хан эшмәкәрлегенә бәйле. Унуғырҙар (уногундурҙар) ҡәбиләһен етәкләгән был хаким бала саҡтан Константинополдәге император һарайында тәрбиәләнә (ҡайһы бер бәхәсле фараздар буйынса, 12 йәшендә суҡындырыла).

undefined
undefined

632 йылда ул аварҙарҙан бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итә һәм византий сығанаҡтарында Бөйөк Болғар тип аталған берләшмә башында тора. Уның территорияһы — Түбәнге Кубань һәм Көнсығыш Аҙау буйын, башҡа баһалар буйынса Ставрополь ҡалҡыулығынан һәм Фанагориянан Көньяҡ Бугҡа тиклемге ерҙе биләй. 634—641 йылдар тирәһендә Ҡобрат Византия императоры Ираклий менән дуҫтарса союз төҙөй.

Ҡобрат үлгәндән һуң (яҡынса 665 йылдар тирәһе) уның империяһы тарҡала, сөнки күп һанлы улдары араһында бүленгән була.

Был бүленештән хазарҙар оҫта файҙалана. Ҡобраттың өлкән улы Батбаян Аҙау буйында ҡала һәм хазарҙарҙың яһаҡ түләүсеһе була. Икенсе улы Ҡутрағ ҡәбиләһенең бер өлөшө менән Дондың уң ярына күсеп китә.

Өсөнсө улы, Аспарух, хазар баҫымы аҫтында үҙенең ғәскәре менән Дунайға китә, унда Беренсе Болғар дәүләтен ойоштора, уның составына Дунай аръяғынан Балҡан ярымутрауына килгән славян ҡәбиләләре лә инә. Шулай итеп, ул хәҙерге Болгарияға нигеҙ һала.

Болғарҙарҙың славяндар һәм урындағы фракий ҡәбиләләре ҡалдыҡтары менән буталыуы һуңынан әлеге славян телле болгар этносының барлыҡҡа килеүенә килтерә.

Ҡобраттың тағы ике улы Кувер (Кубер) һәм Альцек (Алцек) Паннонияға, аварҙарға китә.

Кувер етәкселегендәге болғарҙарҙың бер төркөмө Авар ҡағанлығы сәйәсәтендә мөһим роль уйнай. Дунай Болғары барлыҡҡа килгән осорҙа Кувер ихтилал күтәрә һәм Византия яғына күсеп, Македонияла төпләнә. Һуңынан был төркөм, күрәһең, Дунай болғарҙары составына инә.

Альцек етәкселегендәге икенсе төркөм Авар ҡағанатында тәхет өсөн көрәшкә ҡушыла, шунан һуң ҡасырға һәм Баварияла франк короле Дагоберттан (629—639 йылдар) һыйыныу һорарға, ә һуңынан Италияла Равенна янында төпләнергә мәжбүр була. VIII быуат аҙағына тиклем был болғарҙар үҙ телен һаҡлап ҡала. Булгаро, Болгаро, Булгари фамилияһы әле лә Апеннин ярымутрауында һаҡланып ҡалған, ә Болоньяла хәҙер ҙә «Санта Мария ди Булгаро» сиркәүе бар.

Волга буйы Болғары

Төп мәҡәлә:Волга буйы болғарҙары (рус.)баш.


Болғар ҡәбиләләренең Урта Волга буйына һәм Кама буйы төбәгенә күсенеүе VIII быуаттың икенсе яртыһына тура килә, унда улар Волга буйы Болғары дәүләтен булдыра[49].

Болғар дәүләте башта Хазар ҡағанлығына бәйле була, ә уның ҡолатылыуынан һуң (960 йылдарҙа) тулыһынса үҙаллылыҡ ала. 922 йылда Алмуш осоронда ислам дәүләт дине була. Болғарҙар Ҡазан татарҙары, сыуаштар һәм башҡорттарҙың этногенезында туранан-тура ҡатнаша.

Болғарҙарҙың бер өлөшө Кавказ алды һәм Ҡара диңгеҙ буйы далаларында ҡала. Археологик мәғлүмәттәр раҫлауынса, тиҙҙән улар Ҡырым ярымутрауын баҫып ала һәм өлөшләтә төньяҡ йүнәлештә — Днепр буйы далаларына һәм урман-далаларына йүнәлә. Урта быуат сығанаҡтарында улар X быуат уртаһына тиклем телгә алына һәм «ҡара болғарҙар» булараҡ билдәле була.

Археология һәм палеоантропология

Зливкин зыяраты (Украина)[50], Ҡырым зыяраттары[51] һәм Волга һәм Дунай Болғарҙары биләмәһендәге ҡәберлектәр[52] материалдары болғарҙарҙың брахиокранлы европеоидтарға (йомро йәки ҡыҫҡа баш) ҡарағанын күрһәтә[53].

undefined

Салт-маяҡ мәҙәниәтенә ҡараған Зливкин ҡәберлегенең краниологик материалдары буйынса, болғарҙарҙың антропологик тибы «көсһөҙләнгән монголоид һыҙатлы, йөҙө һәм баш һөйәге уртаса ҙурлыҡта булған брахикранлы европеоид тибы» тип билдәләнә[54].

Европеоидлы брахиокранлылыҡ[55]:

  • Азия һәм Европа сарматтарының бер өлөшө өсөн[56] (антропологик тибы долихокранлы европеоид булған аландарҙы иҫәпкә алмағанда[57])
  • иран телле халыҡтарҙың зыяраттары араһындағы боронғо болғарҙарҙың тыуған ере ихтималы булған Амударъя һәм Һырдаръя йылғалары уртаһындағы урын өсөн[58]
  • хәҙерге Памир халыҡтарына[59] хас.

Боронғо болғарҙарҙың европеоидлы брахиокранлылығының килеп сығышы халыҡтың палеоевропеоид төркөмдәре менән бәйле[60].

VIII быуатҡа тиклемге осорҙа археологик материалда болғарҙарҙың башҡа күсмә халыҡтар араһындағы этнографик билдәләрен айырып күрһәтеү мөмкин түгел. Айырым археологтар иртә осор ҡәберҙәре болғарҙарҙыҡы булған тип яҙма сығанаҡтарҙан ошо урында тейешле дәүерҙә болғар ҡәбиләләренең йәшәүе тураһында алынған мәғлүмәттәр нигеҙендә генә иҫәпләй[61]. Алексей Комар Суханов тибындағы археология утиғурҙарға хас тип иҫәпләргә тәҡдим итә. Суханов тибындағы ҡомартҡылар Төньяҡ Ҡара диңгеҙ буйында Прут-Днестр араһынан Түбәнге Волгаға тиклемге Лихачевка тибындағы ҡомартҡылар менән бер үк биләмәне биләй[62][63].

Ерләү йолаһы

VIII—IX быуаттарҙағы ҡәберлектәр буйынса төҙөлгән ерләү йолаһы тураһында дөйөм мәғлүмәттәр: ҡурған ҡәберлектәрендә тәрән булмаған тура мөйөшлө соҡорҙарҙа кәүҙәләр арҡаһына һуҙып һалына. Баштары төньяҡҡа йәки көнбайышҡа ҡаратып урынлаштырыла. Эргәгә балсыҡ көршәк һәм бер аҙ ит ҡуйыла. Аттар һәм ҡорал Болғарҙағы ҡәберлектәрҙә осрай башлай. Шулай уҡ ләхетле ҡәберҙәр ҙә һуңғараҡ осрай. Улар, Волга буйы болғарҙарында булып киткән Әхмәт ибн Фаҙлан (920 йылдар) һүрәтләүенсә, Волга буйы болғарҙарында күҙәтелә:

Уларҙа мосолман үлгәс, һәм (йәки) ниндәйҙер хорезм ҡатын-ҡыҙы үлгәс, уны мосолманса йыуалар (йәғни мосолмандар йолаһы буйынса), һуңынан арбаға һалып, байраҡ менән (бергә) ерләнәсәк ергә барып еткәнсе (уны) һөйрәп алып баралар. Һәм барып еткәс, уны арбанан алып ергә һалалар, һуңынан уның тирәләй һыҙыҡ һыҙалар һәм уны (ситкә) алып ҡуялар, артабан был һыҙыҡ эсендә уға ҡәбер ҡаҙалар, уның өсөн ҡабырғала мәмерйә эшләйҙәр һәм ерләйҙәр. Һәм улар (халыҡ) мәрхүмдәр менән шулай мөғәмәлә итә[64].

Археологик материалдарға таянғанда, артабан был ләхеттә ерләү йолаһы Волга буйы болғарҙарында өҫтөнлөк итә башлай, әле лә Ҡазан татарҙары, шулай уҡ башҡорттар ләхет алынған ҡәберҙәр ҡаҙа[65].

Көнкүреш

Болғарҙарҙың торлағы уртаһында усағы булған түңәрәк тирмәләрҙән ғибәрәт. Башлыса йылҡы ите ашайҙар. Иген культураларынан тары киң тарала. Күлдәк, кафтан, башлыҡ һәм итек кейәләр. Күсмә көнкүреш алып барыу сәбәпле, металл һауыт-һаба — тәрилкә, ҡомған, кубоктар ҡулланыла[66].

Болғар йәмғиәте батшаның ҡул аҫтындағы аҡһаҡалдар етәкселегендәге ауыл-ғаиләләргә бүленә. Туй йолаларында ҡалым ҙур роль уйнай.

Боронғо утиғур болғар ҡәбиләһе өсөн баш һөйәген яһалма деформациялау хас[67], ҡайһы бер ҡәберлектәрҙә баш һөйәктәренең 80 процентына тиклеме шундай[68]. Икенсе боронғо болғар ҡутриғур ҡәбиләһендә был йола йыш осрамай. Ә йола үҙе беренсе тапҡыр Урта Азия далаларында иран телле күсмә халыҡтар араһында теркәлгән[69], артабан ул сарматтарҙа[70], һундарҙа, ҡушандарҙа, хорезмлыларҙа, аландарҙа һәм башҡа күсмә халыҡтарҙа өҫтөнлөк ала башлай[71].

Ҡорал

Боронғо болғарҙар иртә этапта — палаштар, һуңынан параллель рәүештә ҡылыстар, шулай уҡ хәрби балталар, ҡалҡандар, шлемдар, түңәрәк ҡалҡандар, киҫтәндәр, суҡмарҙар, һөңгөләр, йәйәләр һәм уҡтар ҡулланған[72].

undefined

Яҙма

Болғар теле бер нисә яҙма төрҙә теркәлгән.

1. Дон-Кубань рун яҙмаһы Ҡара диңгеҙ буйы боронғо болғарҙары телен теркәй, уның Кубань варианты, Кызласов фекеренсә, боронғо болғарҙарҙыҡы була. Дон-Кубань рун яҙмаһының Кубань варианты Волга буйы Болғарының баш ҡалаһы Биләрҙә балсыҡ һауыт-һаба ярсығында табыла.

2. Рун яҙмаһының икенсе төрө Балҡанда билдәле. Болғар рун яҙмаһының иң әһәмиәтле өлгөләре Мурфатларҙа һәм Плискала табыла.

3. Грек яҙмаһы Болғар батшалығында болғар телен теркәү өсөн яраҡлаштырыла.

Болғар телендә грек хәрефтәре менән 15 яҙма һәм яҙыу өлгөләре билдәле[73].

  • Преслав яҙмаһы — бындай төрҙәге иң күләмле яҙма.
  • Надь-Сент-Миклош яҙмаһы — күләме һәм әһәмиәте буйынса икенсе яҙма.
  • Силистранан дүрт ҡыҫҡа яҙма.
  • Плисканан ике өлөштән торған ҡыҫҡа яҙма.
  • Чаталар һәм Попина ауылдарында һәм Плискала табылған 7 өлөшләтә һаҡланған яҙыу; уларҙың дүртәүһен генә тәржемә итә алалар.

Грек хәрефтәре менән яҙылған бөтә яҙыуҙар бер аныҡ билдәләнгән өлкәнән — Төньяҡ-Көнсығыш Болғарҙан (Добруджа менән бергә). Надь-Сент-Миклош яҙмаһынан башҡа, унан башҡа бындай яҙыуҙар табылмай. Яҙмалар теле батша һарайы телендә була.

Дин

Мәжүсилек

Болғарҙарҙың дине политеистик характерҙа була. Ғәрәп йылъяҙмасыһы Әл-Бәлхи мәғлүмәттәре буйынса, болғарҙарҙың төп аллаһы «Эдфу» тип атала, ул башҡа халыҡтар араһындағы шундай уҡ алланың атамаларынан айырылып тора:

Шуныһы ҡыҙыҡ, бөтә халыҡтарҙың да аллаларының исеме бар. Ғәрәптәр уны берлектә Аллаһ тип атай, ә башҡа аллаларҙы Иллаһ ти; фарсылар уны Хормуз, Изед, Яздан тип йөрөтә. Заратустрала ул — Хормуз, әммә мин шулай уҡ Ход-ехт һәм Ход-Борехт атамаларын да ишеттем, был Тап Шул тигәнде аңлата. Һиндтар һәм Синд халҡы уны Шита Вабит һәм Махадева тип йөрөтә. Төрөк халҡы уны Бир Тәңре ти, был «Берҙән-бер Алла» тигәнде аңлата. Сүриә христиандары уны Лаха Раба Куадусса тип атай. Йәһүдтәр Элохим Адонай йәки Яхия Ашер Яхия ти. Элохим уларҙың телендә «алла» тигәнде аңлата. Мин болғарҙарҙың аллаларын Эдфу тип атауын ишеттем, ә уларҙан табынған боттарын нисек атауҙарын һорағас, миңә Фа тип яуап бирҙеләр. Мин шулай уҡ коптарҙан уларҙың табыныусыларының исеме нисек тип һораным. Улар: Әхәд Шанаҡ, тип яуапланы[74].

Тикшеренеүселәр болғар Эдфуһын (Едфу) Памир менән бәйләй, унда Ҡояшты урындағы иран халыҡтары: ягнобтар — афтоба, пуштундар — афтаба, гиләндәр — эфтеб, яҙгөлөмдәр офтоба тип атай. Шулай уҡ ул яҡтарҙа зениттағы ҡояшты Адху һәм Едх тип йөрөтәләр[75]. Быны Иоанн Экзархтың, болғарҙар Ҡояшҡа һәм йондоҙҙарға табына, тигән хәбәре раҫлай[76].

Плискалағы археологик табылдыҡтар болғарҙарҙа зороастризм булғанын күрһәтә. Ҡәлғәлә усаҡ өсөн уртала платформалы бина табылған, зороастрийсыларҙа уның аналогтарын табалар[77].

Болғар жрецтарын колобра (болғар оригиналында колобър) йәки колобара тип йөрөткәндәр[78]. Колобр боронғо болғар телендә һүҙмә-һүҙ сихырсы, тылсымсы йәки рухани тигәнде аңлата, тип фараз ителә, сөнки Феофилакт Симокатта һәм Фотий был һүҙҙең тап ошо мәғәнәләре тураһында яҙа[79].

Византий Теофилакт Симокаттаның мәғлүмәттәренән күренеүенсә, ул эфталит-аварҙарҙың да жрецтарын оҡшашыраҡ атай — бо-колобр. Шулай уҡ боронғо фарсы телендә был һүҙҙең яҡын аналогияһы дини остаз мәғәнәһен бирә, ул фарсыларҙа kolobkhar тип әйтелә[80][81].

Монотеистик диндәр

Волга һәм Дунай болғарҙарының вариҫтары төрлө диндәрҙе ҡабул итә. 865 йылда батша Борис I осоронда Дунай болғарҙары — Византиянан христианлыҡты, ә 922 йылда Алмуш осоронда Волга болғарҙары Бағдад хәлифәлегенән исламды ҡабул итә. Ислам динен ҡабул итеүселәр — Ҡазан татарҙарының ата-бабалары, ә динде ҡабул итмәйенсә уң яҡ ярға киткәндәр — сыуаштарҙыҡы. Һуңынан Дунай болғарҙары мосолман Ғосман империяһы (Төркиә) тарафынан яулап алына; Волга болғарҙары — монголдар, ә һуңғараҡ христиан Рәсәйе тарафынан яулана.

Болғар теле

Төп мәҡәлә:Болғар теле (рус.)баш.


Волга-болғар р-теле (лингвистикала урта болғар теле термины ла ҡулланыла) Волга буйы Болғарында һәм Алтын Урҙаның Болғар улусында таралған. Уның туранан-тура вариҫы булып сыуаш теле тора. Урта Волга буйы биләмәһендә XIII—XIV быуаттарҙа ғәрәп графикаһында яҙылған эпитафиялар буйынса билдәле («2-се стиль» яҙмалары). Айырым лексемалар X быуаттағы Ибн Фаҙлан яҙмаһынан һәм Волга буйы һәм Урал алды халыҡтарының хәҙерге телдәренән үҙләштереүҙәр буйынса билдәле. 1863 йылда татар ғалимы Хөсәйен Фәйезханов фәнни йәмәғәтселеккә болғар эпитафияларын сыуаш һүҙҙәре менән төшөндөргән «Өс ҡәбер ташындағы болғар яҙмаһы» тигән мәҡәлә баҫтыра. Ярты быуаттан һуң, 1904 йылда яҙылған «Волга болғарҙары» хеҙмәтендә И. Н. Смирнов, болғар теле — боронғо сыуаш теле, тигән һығымтаға килә.

Ике шәжәрә ағасыбыҙҙың да беренсе төйөнө — сыуаш теленең башҡа телдәрҙән, ғәҙәттә, болгар төркөмө булараҡ, айырылыуы. — Дыбо А. В. Төрки телдәр хронологияһы һәм иртә төркиҙәрҙең лингвистик бәйләнеше. М.: Академия, 2004. — 766-сы бит.

Иҫкәрмәләр

  1. ↑ Pritsak O. Die bulgarische Fürstenliste und die Sprache der Protobulgaren // О принадлежности булгар к тюркам. kroraina.com. Wiesbaden: Ural-Altaische Bibliothek, Otto Harrassowitz (1955). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 12 ғинуар 2026.Архивная копия от 4 март 2016 на Wayback Machine
  2. ↑ Баскаков Н. А. Введение в изучение тюркских языков. — М.: Высшая школа, 1969. — 210-236 с.
  3. ↑ Бешевлиев В. Първобългарите. Бит и култура. — София: Наука и изкуство, 1981. — 11—20 с.
  4. ↑ Кузеев Р. Г. Происхождение башкирского народа. Этнический состав, история расселения. — М.: Наука, 1974. — С. 413—425.
  5. ↑ Янгузин Р. З. Этногенез башкир // Ватандаш. — 2012-01-18. — № 5. — С. 132—147. — ISSN 1683-3554.
  6. ↑ Абу Хамид аль-Гарнати. Ясное изложение некоторых чудес Магриба.
  7. ↑ Muncacsi. Ethnographia, VI, Budapest, 1945, стр. 280—281
  8. ↑ Karatay, Osman. In Search of the Lost Tribe: the Origins and Making of the Croatian Nation (ингл.). books.google.co.za. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 5 ғинуар 2026.
  9. ↑ Danlop D.M. The History of Jewish khazars. New Gersey, P.34.
  10. ↑ Новосельцев А. П. Хазарское государство и его роль в истории Восточной Европы и Кавказа. Гл. 3.2. gumilevica.kulichki.net (27 июль 2001). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 5 ғинуар 2026.
  11. ↑ Паркер Е. Г. «Тысяча лет из истории татар», 1894 г.
  12. ↑ О. А. Федоров «Некоторые вопросы из истории гунн», 2011 г.
  13. ↑ Смирнов А. П. Волжские булгары. М.: ГИМ, 1951.
  14. ↑ Проректор Софийского университета св. Кл. Охридский проф. д-р Георгий Бакалов. Малоизвестные факты из истории древних Болгар. protobulgarians.com. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 5 ғинуар 2026. Архивировано 8 апрель 2022 года.
  15. ↑ Андрей Киряков. Происхождение древних болгар. protobulgarians.com. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 5 ғинуар 2026. Архивировано 12 февраль 2020 года.
  16. ↑ Иван Танев Иванов. Религиозно-солнечное значение болгарского этнонима. protobulgarians.com. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 5 ғинуар 2026. Архивировано 2 март 2008 года.
  17. ↑ «Болгары», докум. фильм, реж. и сценарист П. Петков, опер. Кр. Михайлов. Производство bTV. 2006 год, Болгария
  18. ↑ Гл. ас. д-р Петър Голийски, СУ «Св. Климент Охридски», Център за източни езици и култури, катедра «Класически Изток» статья «Предговор»
  19. ↑ Maenchen-Helfen, Otto J. (1973). «Chapter IX. Language: 5. Iranian names». The World of the Huns: Studies in Their History and Culture. University of California Press. p. 392. ISBN 978-0-520-01596-8
  20. ↑ Maenchen-Helfen 1973, p. 384, 443.
  21. ↑ O. Pritsak. The Slavs and the Avars (ингл.). kroraina.com (19 октябрь 2008). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 5 ғинуар 2026.
  22. ↑ Из нового списка географии, приписываемой Моисею Хоренскому. vostlit.info (10 октябрь 2009). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 5 ғинуар 2026.
  23. ↑ Карта центральной Азии по армянской географии «Ашхарацуйц» VII в.: реконструкция С. Т. Еремяна. idrisi.narod.ru. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 5 ғинуар 2026.
  24. ↑ Агафий Миринейский. О царствовании Юстиниана. 5.11
  25. ↑ Феофилакт Симокатта. История. 7.8.7
  26. ↑ Михаил Сирийский, автор XII века, пересказал легенду из более раннего писателя VI века Иоанна Эфесского.
  27. ↑ Цитируется по:Письменные свидетельства о булгарах IV – VII вв. в свете современныъ исторических событий (20 август 2004). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 5 ғинуар 2026.
  28. ↑ Булгары, уногундуры, оногуры, утигуры, кутригуры. odnapl1yazyk.narod.ru (19 февраль 2004). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 5 ғинуар 2026.
  29. ↑ Академик Н. С. Державин. История Болгарии. Т. 1. Происхождение болгарского народа и образование первого болгарского государства на Балканском полуострове. История Болгарии. Издательство Академии наук СССР, Москва - Ленинград (1945 год.). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 5 ғинуар 2026. Архивировано 18 май 2021 года.
  30. ↑ Ж. Войников (Болгария). Древние болгары – кто они? Новый взгляд на старый вопрос. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 5 ғинуар 2026. Архивировано 22 октябрь 2020 года.
  31. ↑ Гадло А. В. Этническая история Северного Кавказа IV—X вв. — Л., 1979. — С.57.
  32. ↑ М. С. Дринов. Поглед върхъ произхождането на българския народ. Съч.,I,София,1909,стр.65-67; И. Д. Шишманов, назв.соч., стр.529-533.
  33. ↑ И. Д. Шишманов, назв.соч., стр.555 и сл.
  34. ↑ Rad Jugoslavenske Akademije znanosti, кн.13, стр.229
  35. ↑ А.Куник. О родстве хагано-болгар с чувашами по славяно-болгарскому «Именнику». Известия Аль-Бекри и других авторов о Руси и славянах, ч.1, (Приложение к XXXII тому «Записок И. Академии Наук», №2, СПб., 1878, стр.118-161),A.Vambery (Армин-Герман Вамбери). Der Ursprung der Magyaren, eine ethnologische Studie.Leipzig, 1882, гл.V-Bulgaren. стр.50 и сл.; W.Tomaschek (Вильгельм Томашек): 1)Bulgaroi.-Bulgaroi.-Paulys Real-Encyclopädie der classischen Altertumswissenschaft.Neue Bearbeitung von Georg Wissowa-5 Halbband, Stuttgart. 1987.ст.1040 и сл.; / О родстве хагано-болгар с чувашами по славяно-болгарскому «Именнику». Известия Аль-Бекри и других авторов о Руси и славянах, ч.1, (Приложение к XXXII тому «Записок И. Академии Наук», №2, СПб., 1878, стр.118-161),A.Vambery (Армин-Герман Вамбери). Der Ursprung der Magyaren, eine ethnologische Studie.Leipzig, 1882, гл.V-Bulgaren. стр.50 и сл.; W.Tomaschek (Вильгельм Томашек): 1)Bulgaroi.-Bulgaroi.-Paulys Real-Encyclopädie der classischen Altertumswissenschaft.Neue Bearbeitung von Georg Wissowa-5. 2) рецензия на труд Рёслера «Romanische Studient» Zeitschrift für die österreichischen Gymnasien.1872, стр.141-157, 3) рецензия на «Историю болгар» К.Иречека (там же, 1877 стр.674-686); и др..
  36. ↑ Обстоятельную критику исходной точки зрения проф. В. Н. Златарского о турецко-татарском происхождении аспаруховых болгар и тесно связанных с нею некоторых деталей древнейшей истории болгарского народа в 1908 г.дал д-р Ганчо Ценов в специальной брошюре «Българите са по-стари поселенци на Тракия и Македония от славяните». Основательной критике тот же автор (Dr. Gantscho Tzenoff) подверг турецко-татарскую теорию в последнем своём труде-Die Abstammung der Bulgaren und die Urheimat der Slaven (Berlin u.Leipzig,1930.стр.33-37). О других работах проф. В. Н. Златарского, равно как и о работах других представителей турецко-татарской теории см.у Шишманова, стр.586-595.
  37. ↑ Академик Державин Н. С. История Болгарии. macedonia.kroraina.com (15 апрель 2021). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 5 ғинуар 2026.
  38. ↑ Халиков А. Х. Основные периоды болгарской истории. Ранние болгары в Восточной Европе. ИЯЛИ им. Г. Ибрагимова КФАН СССР, Казань (1989 год). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 5 ғинуар 2026. Архивировано 1 май 2022 года.
  39. ↑ Chronographus anni 354. Cap. XV. Liber generationis. Monumenta Germaniae Historia. Auctor. Antiquissimi, t. Х1, р. 105.
  40. ↑ Моисей Хоренский. История Армении, кн. II, 9. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 5 ғинуар 2026. Архивировано 28 апрель 2012 года.
  41. ↑ Историчность и время жизни армянского царя Вагаршака и Мар Абаса Катины. armenianhouse.org (14 октябрь 2006). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 5 ғинуар 2026.
  42. ↑ Иордан, «Гетика», 36
  43. ↑ Например Фредегар в своей хронике рассказывает о войне 631 года внутри аварского каганата между аварами и булгарами, которые прежде часто упоминались в других источниках как кутригуры, подвластные аварам. Феофан замечает: «соплеменные болгарам котораги» (Хронография, г. 6171), в которагах видят обычно кутригуров.
  44. ↑ Сиротенко В. Т. Письменные свидетельства о булгарах IV—VII вв. kroraina.com. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 5 ғинуар 2026.
  45. ↑ Сиротенко В. Т. Письменные свидетельства о булгарах IV – VII вв. в свете современных им исторических событий. kroraina.com (20 август 2004). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 5 ғинуар 2026.
  46. ↑ По сообщению Павла Диакона, остготы убили в сражении короля булгар Бузана (Pauli. Hist. Romana, XV, 11, Monum. Germ. Hist. AA II, р. 213—214.). Точная датировка устанавливается по привязке к большому пожару в Константинополе, случившемуся в 491 г. согласно хронике Марцеллина Комита.
  47. ↑ Хроника Марцеллина Комита. 499 г.: «Bulgares Thraciam deuastantes»
  48. ↑ Хроника Марцеллина Комита. 502 г. Феофан в своей «Хронографии» поместил этот набег под 5994 годом (соответствует 502 или 503 году) с примечанием: «Так называемые булгары вторгались в Иллирию и Фракию, о которых никто до того ничего не знал.»
  49. ↑ Казаков Е. П. «Культура ранней Волжской Болгарии (этапы этнокультурной истории)», М. 1992 г.
  50. ↑ Протобулгары северного и западного Черноморья. odnapl1yazyk.narod.ru (26 декабрь 2007). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 5 ғинуар 2026.
  51. ↑ Беневоленская Ю. Д. Антропологические материалы из средневековых могильников юго-западного Крыма. - МИА, 1970, № 168. — С.196
  52. ↑ Салтово-маяцкая культура; Плетнева С. А. Очерки хазарской археологии. М.,1999. Афанасьев Г. Е. Где же археологические свидетельства существования Хазарского каганата? // Российская археология 2001. — № 2. — с.43-55
  53. ↑ См. библиографию в русском переводе D. Dimitrov, The Proto-Bulgarians north and west of the Black Sea, Varna, 1987 :Протобулгары северного и западного Черноморья. odnapl1yazyk.narod.ru. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 5 ғинуар 2026.
  54. ↑ Герасимова М. М., Рудь Н. М., Яблонский Л. Т. «Антропология античного и средневекового населения Восточной Европы», 1987
  55. ↑ Антропологический тип включает в себя набор параметров черепа. Обычно приводится лишь один, черепной индекс (соотношение длины и ширины головы), как наиболее устойчивый для разделения сильно отличных рас.
  56. ↑ Багашев А. Н. Материалы к краниологии сарматов. web.archive.org (17 апрель 2008). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 5 ғинуар 2026.
  57. ↑ Фальсификаторам истории происхождения осетин " iratta.com : Осетия — Алания и Осетины — Аланы (10 июнь 2008). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 5 ғинуар 2026. Архивировано 23 июнь 2008 года.
  58. ↑ Гинзбург В. В. Этногенетические связи населения Сталинградского Заволжья (Антропологические материалы Калиновского могильника // МИА. № 60.- С.572. Протобулгары северного и западного Черноморья. odnapl1yazyk.narod.ru (19 февраль 2004). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 5 ғинуар 2026.
  59. ↑ Эфталиты и их соседи в IV в. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 5 ғинуар 2026. Архивировано 2 декабрь 2009 года.
  60. ↑ А. Баяр книга «Тайная история татар»
  61. ↑ Плетнева С. А. От кочевий к городам. Салтово-маяцкая культура. — С.182 Болгары. lib.crimea.ua (22 август 2003). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 5 ғинуар 2026.
  62. ↑ Комар А. В. Памятники типа Суханово: к вопросу о культуре булгар Северного Причерноморья 2-й половины VI — начала VII в. academia.edu. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 14 ғинуар 2026.Архивная копия от 4 апрель 2022 на Wayback Machine
  63. ↑ Комар А. В.. Кутригуры и утигуры в Северном Причерноморье. academia.edu (9 март 2017). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 5 ғинуар 2026.// Сугдейский сборник. Киев-Судак, 2004. С.169-200
  64. ↑ Путевые заметки Ахмеда ибн Фадлана (17 июнь 2006). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 5 ғинуар 2026.
  65. ↑ Дроздова Галина Ивановна Погребальный обряд народов Волго-Камья XVI—XIX веков (по археологическим и этнографическим материалам)
  66. ↑ Исторические и культурные достижения Волжской Булгарии. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 5 ғинуар 2026. Архивировано 21 ғинуар 2012 года.
  67. ↑ Деформация черепа в младенческом возрасте с помощью давящей повязки.
  68. ↑ Русский перевод D. Dimitrov, The Proto-Bulgarians north and west of the Black Sea, Varna, 1987: Протобулгары северного и западного Черноморья. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 5 ғинуар 2026.
  69. ↑ Т. К. Ходжайов. Обычай преднамеренной деформации головы в Средней Азии. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 5 ғинуар 2026. Архивировано 5 июль 2008 года.
  70. ↑ Смирнов К. Ф. Курганы у сел Иловатка и Политотдельское Сталинградской области// Материалы и исследования по археологии СССР. Вып 60. Т.1. — М., 1959.9
  71. ↑ Бернард С. Бахрах. История алан на Западе. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 5 ғинуар 2026.
  72. ↑ Булгарское вооружение X—XII веков (2 ноябрь 2006). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 5 ғинуар 2026.
  73. ↑ Supplement 1. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 14 ғинуар 2026. Архивировано 12 март 2008 года.
  74. ↑ Перевод с болгарского. M. Tahir, Le livre de la creation de el-Balhi. Paris, 1899, v. IV, p. 56: Върху прабългарската религия (болг.). protobulgarians.com. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 5 ғинуар 2026.
  75. ↑ П. Добрев. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 5 ғинуар 2026. Архивировано 30 март 2010 года.
  76. ↑ Иоанн Экзарх. «Шестоднев». 10 век.
  77. ↑ Протобулгары причерноморья. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 5 ғинуар 2026. Архивировано 18 февраль 2020 года.
  78. ↑ Христо Буковски «Вълча следа към богомилите» (болг.). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 5 ғинуар 2026.
  79. ↑ Иван Танев Иванов. «Религия протобулгар». protobulgarians.com. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 14 ғинуар 2026.Архивная копия от 30 март 2010 на Wayback Machine:

    Теофилакт Симоката обяснява аварската дума Bookolabrax с гръцките думи Magox — магьосник и iereux — свещеник, а Фотий [Theophyl. Sim. Ed de Boor, 53, 14-19] направо нарича bookolobra tou magou, т.е, бо-колобър — магьосникът!! При скитите kalana — магьосник, жрец. Това подкрепя нашето обяснение колобър = магьосник, вълшебник.

  80. ↑ Иван Танев Иванов, «Религия протобулгар». Мөрәжәғәт итеү датаһы: 5 ғинуар 2026. Архивировано 30 март 2010 года.
  81. ↑ The language of the Asparukh and Kuber Bulgars, Vocabulary and grammar. Words, preserved in the historical and archaeological monuments from the VI—X cc. AD цитата «Kolobar — closest analogies kolobkhar — a cleric (Persian)». web.archive.org. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 14 ғинуар 2026.

Әҙәбиәт

  • Shirakatsi, Anania, The Geography of Ananias of Sirak (Asxarhacoyc): The Long and the Short Recensions. Introduction, Translation and Commentary by Robert H. Hewsen. Wiesbaden: Reichert Verlag, 1992. 467 pp. ISBN 978-3-88226-485-2
  • Бакалов, Георги. Малко известни факти от историята на древните българи. Списание Наука. Съюз на учените в България. Том 15 (2005) Книжка 1. (на болгарском)
  • Добрев, Петър. Непознатата древна България. София: Издателство Иван Вазов, 2001. 158 стр. (на болгарском) ISBN 954-604-121-1
  • Ашмарин Н. И. Болгары и чуваши. Казань, 1902.
  • Ковалевский А. П. Чуваши и булгары по данным Ахмеда ибн Фадлана // Учёные записки научно-исследовательского института языка, литературы и истории при Совете Министров Чувашской АССР. Вып. IX. — Чебоксары, 1954. 46 с.
  • Ковалевский А. П. Чуваши и булгары по данным Ахмеда ибн-Фадлана. Чебоксары, 1965.
  • Рудаков В. Е. Булгары Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
  • Смирнов А. П. Волжские булгары. Москва, 1951.
  • Смирнов А. П. Древняя история чувашского народа. Чебоксары, 1948.

Һылтанмалар

Тема буйынса өҫтәмә

Категориялар