Рус телендәге версияМахсус проекттар
Телде алмаштырырға
РУВИКИ ТУРАҺЫНДА

Уэмбли (1923)

Уэмбли стадионы" (рус. Стадион «Уэмбли, ингл. Wembley Stadium), Empire Stadium булараҡ билдәле йәки Иҫке «Уэмбли» — Лондондың төньяҡ-көнбайышында урынлашҡан Уэмбли районында 1923 йылда асылған һәм теүәл 80 йыл эшләгән футбол стадионы. Уның урынында әлеге ваҡытта 2007 йылда асылған яңы Уэмбли стадионы урынлашҡан. Иҫке Уэмбли стадионында Англия футбол кубогы финалдары, биш тапҡыр Европа кубогы финалы, 1948 йылғы йәйге Олимпиада, футбол буйынса 1966 йылғы донъя чемпионаты, 1996 йылғы Европа чемпионаты һәм күп һанлы концерттар үткәрелгән.

Тарихы

undefined

Стадион Бөйөк Британия короле Георг V тарафынан 1923 йылдың 28 апрелендә тантаналы рәүештә асыла. Башта Ул «Британия империяһының күргәҙмә стадионы» (British Empire Exhibition Stadium)[1] йәки «Эмпайр стадион» (Empire Stadium) тип атала. 1924 йылда Британия империяһы күргәҙмәһе өсөн Sir Robert McAlpine компанияһы[2] төҙөй[3][4][5][6][7]. Стадион 12 айҙа бетондан төҙөлгән, төҙөлөштә 3 мең самаһы кеше эшләй[2].

Стадионды төҙөү өсөн 750 мең фунт стерлинг кәрәк була. Проекттың архитекторҙары — Джон Уильям Симпсон һәм Максвелл Эйртон[8], баш инженеры — Оуэн Уильямс. Башта, күргәҙмә тамамланғандан һуң, стадионды һүтергә уйлайҙар, әммә һуңынан һаҡлап ҡалырға ҡарар ителә. Был урында (Уэмбли паркы) 1880-се йылдарҙан башлап традицион рәүештә футбол һәм крикет матчтары үткәрелә[9].

Күргәҙмә тамамланғас, эшҡыуар Артур Элвин (һуңыраҡ сэр титулын ала) ташландыҡ павильондарҙы бер-бер артлы һатып ала башлай, уларҙы емерә һәм һата. Стадион үҙе «финанс яҡтан тотороҡһоҙ» тип таныла[10]. Элвин стадионды 127 000 фунт стерлингҡа һатып алырға тәҡдим итә, беренсе иғәнә итеп 12 000 фунт стерлингты ҡуллана[11].

1963 йылда стадионда электрон табло, бөтә периметр буйлап алюминдан һәм ярым үтә күренмәле быяланан түбә ҡуйыла.

Стадиондың үҙенсәлеге — аҡ төҫтәге «игеҙәк башнялар» (Twin Towers)[12].

Стадион 2000 йылдың октябрендә ябыла һәм 2003 йылда тулыһынса һүтелә, шунан һуң яңы «Уэмбли» стадионында төҙөлөш башлана.

Футбол матчтары

Уэмбли футбол матчтары (Англия кубогы финалдары, Англия йыйылма командаһы матчтары һәм башҡалар) үткәреү урыны булараҡ билдәле.

«Күк ат финалы»

undefined

1923 йылда төҙөлгән "Эмпайр стадионы"н донъялағы иң бөйөк спорт аренаһы тип атайҙар һәм Англия кубогының финал матчы алдынан киң рекламалана. Футбол ассоциацияһы матчҡа инергә теләгән тамашасыларҙың һанын баһалап еткермәй, матчҡа билеттарҙы инеү урынында уҡ һатырға рөхсәт итә.

undefined

Матч 1923 йылдың 28 апрелендә үтә. Унда инглиз клубтары «Болтон Уондерерс» һәм "Вест Хэм Юнайтед"осраша. Уэмблиҙағы беренсе финал иҫ киткес ығы-зығы тыуҙыра. 150 меңдән 300 меңгә тиклем кеше тиҙ арала трибуналарҙы тултыра[13], ҡалғандар футбол яланы алдында һәм уйын майҙансығының үҙендә туплана башлай. Матч 45 минутҡа кисектерелә, сөнки футбол майҙанында күп кеше була. Финал тамашасылар буйынса донъялағы иң күп кеше ҡатнашҡан спорт ваҡиғаһы була[13]. Атлы полиция тырышлығы менән футбол майҙаны тамашасыларҙан таҙартыла һәм матч үтә.

«Мэтьюз финалы»

1953 йылда Англия футбол кубогы финалында «Блэкпул» һәм «Болтон Уондерерс» командалары осраша. Был финал Англияла Блэкпулдың ҡапҡасыһы Стэнли Мэтьюз арҡаһында Мэтьюз финалы (Matthews Final) тип атала. Мэтьюзҡа 38 йәш була, һәм ул Англия кубогы финалында үҙенең өсөнсө уйынын үткәрә, алдағы икеһендә, 1948 һәм 1951 йылдарҙа, еңелә[14]. Мэтьюз иҫ киткес матч үткәрә, Әммә унда Стэн Мортенсен хет-трик яһай, ә «Блэкпул» осрашыуҙа 4:3 иҫәбе менән еңә. Был Англия футбол кубогы финалында хет-трик яһалған берҙән-бер матч.

Йыйылма командалар матчтары

undefined

«Уэмбли» төҙөлгәнгә тиклем Англия командаһы матчтарын илдең төрлө стадиондарында үткәрә. Команда тәүге матчтарын 1845 йылда крикет майҙансығы итеп төҙөлгән "Кеннингтон Овал"да үткәрә. Уэмбли төҙөлгәндән һуң тәүге 27 йылда Англия йыйылма командаһы унда тик Шотландия йыйылма командаһына ҡаршы ғына уйнай, ә башҡа йыйылма командалар менән матчтарҙы башҡа стадиондарҙа үткәрә. Был хәл 1951 йылға тиклем дауам итә. Шотландияны иҫәпкә алмағанда, Англияның Уэмблиҙа уйнаған беренсе командаһы Аргентина була[15].

1956 һәм 1971 йылдарҙа «Уэмбли» стадионында Бөйөк Британия йыйылма командаһы йәйге Олимпия уйындарына һайлап алыу турниры сиктәрендә матчтар үткәрә[16].

1966 йылда Уэмбли Англияла үткән донъя чемпионатының төп стадионы була. Унда финал матчы үтә, унда инглиздәр немецтарҙы 4:2 иҫәбе менән еңә. Утыҙ йылдан һуң Уэмбли Европа чемпионаты матчтарын, шул иҫәптән Германия йыйылма командаһы Чехия йыйылма командаһын еңгән финалды ҡабул итә. Унда халыҡ-ара футбол тарихында тәүге алтын гол индерелә.

Клубтар футболы

Уэмблиҙа Европаның төп клуб футбол турниры булған Европа чемпиондары кубогының биш финалы үткәрелә. Был финалда инглиз клубтары ике тапҡыр ҡатнаша, һәм икеһендә лә улар еңә: 1968 йылда «Манчестер Юнайтед» "Бенфика"ны 4:1 иҫәбе менән, ә 1978 йылда «Ливерпуль» "Брюгге"ны 1:0 иҫәбе менән. 1963 йылда Милан Бенфиканы 2:1 иҫәбе менән еңә, Уэмбли шулай уҡ ике тапҡыр УЕФА кубогы еңеүселәре кубогы финалын үткәрә: 1965 йылда "Вест Хэм Юнайтед 1860 "Мюнхен 1860"ды еңә, ә 1993 йылда «Парма» "Антверпен"ды еңә.

Һуңғы матчтар

2000 йылдың 20 майында стадионда «Челси» һәм «Астон Вилла» командалары араһында футбол буйынса Англия кубогы финалы үтә. Был — иҫке «Уэмбли» стадионында Англия футбол кубогының һуңғы финалы. Һуңғы голды 2000 йылдың 7 октябрендә Англия менән Германия араһындағы матчта штраф һыҙығынан Дитмар Хаманн индерә, был матч иҫке Уэмбли тарихында һуңғыһы була.

Легендар футболсы Пеле «Уэмбли» стадионы тураһында былай тигән: «Уэмбли — футбол соборы. Ул футболдың баш ҡалаһы һәм йөрәге»[17].

Башҡа спорт төрҙәре

1948 йылғы йәйге Олимпия уйындары

Уэмбли 1948 йылғы йәйге Олимпиадала еңел атлетика буйынса ярыштар үткәрелә. Бында миҙал яулаған билдәле еңеүселәр — Фанни Бланкерс-Кун һәм Эмиль Затопек. Стадионда шулай уҡ үлән хоккейы һәм футбол буйынса Олимпия ярымфиналдары һәм финалдары үткәрелә[18].

Спидвей

1936 йылдан 1960 йылға тиклем Уэмблиҙа спидвей буйынса донъя чемпионатының бөтә 15 финалы үткәрелә. Бынан һуң стадион тағы ла ете финал ҡабул итә, һуңғыһы 1981 йылда үтә[19]. Ул шулай уҡ «Уэмбли Лайонс» мотоцикл спидвей командаһының өй стадионы була, уға элекке стадион хужаһы Артур Элвин нигеҙ һала[11].

Эттәр ярышы

Уэмблиҙа шулай уҡ даими рәүештә эттәр ярышы үткәрелә.Уны сэр Артур Элвин стадионда беренсе булып ойоштора. 1927 йылда был ярышты 50 мең тамашасы ҡарай, унда Спин (Spin) исемле грейхаунд еңә[20]. Тап эт ярыштары 1930, 1940 һәм 1950 йылдарҙа күп килем килтерә, һәр ваҡыт меңәрләгән тамашасы йәлеп итә. Был хәл 1960-сы йылдар башына тиклем дауам итә.

Уэмбли стадионы хужаһы 1966 йылғы донъя чемпионаты матчы алдынан даими эт ярышын туҡтатыуҙан баш тарта, шуға күрә Уругвай һәм Франция йыйылма командалары араһындағы матч планлаштырылғанса Уэмблиҙа түгел, ә Уайт Ситиҙа үтә.

Америка футболы

1980-се һәм 1990-сы йылдарҙа Милли футбол лигаһы Уэмбли стадионында америка футболы буйынса миҙгел алды матчтарын үткәрә. «Миннесота Вайкингс» һәм «Сент-Луис Кардиналс» 1983 йылдың 6 авгусында стадионда беренсе матч үткәрә. Бында «Лондон Монаркс» 1991 һәм 1992 йылдарҙа сығыш яһай.

Гэльс футболы

1958 йылдан 1970-се йылдар уртаһына тиклем «Уэмбли»ҙа хёрлинг һәм гэльс футболы буйынса турнирҙар үтә.

Музыка

Уэмбли стадионы 1972 йылдың авгусынан концерт майҙансығы сифатында ҡулланыла, унда London Rock and Roll Show исемле рок-н-ролл йондоҙҙары концерты үтә. 1985 йылдың 3 июлендә унда Live Aid концерты була. унда Status Quo[21][22], Дэвид Боуи, Queen, Пол Маккартни, The Who, Dire Straits һәм U2 ҡатнаша.

Иҫкәрмәләр

  1. ↑ Asks Premier to Stop Rodeo Steer Roping; British Society Appeals 'in Name of Humanity' Against Contest of American Cowboys (ингл.). New York Times (17 июнь 1924). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 12 июль 2025. Архивировано 19 февраль 2014 года.
  2. ↑ 1 2 Projects. Wembley Stadium (ингл.). Sir Robert McAlpine. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 12 июль 2025. Архивировано 4 март 2016 года.
  3. ↑ Exhibiting the Empire (ингл.). Sunday Tribune (5 сентябрь 2004). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 12 июль 2025. Архивировано 12 март 2007 года.
  4. ↑ Film of British Empire Exhibition, reel 1. British Pathé. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 12 июль 2025. Архивировано 11 июнь 2011 года.
  5. ↑ Film of British Empire Exhibition, reel 2. British Pathé. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 12 июль 2025. Архивировано 11 июнь 2011 года.
  6. ↑ Film of British Empire Exhibition, reel 3. British Pathé. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 12 июль 2025. Архивировано 11 июнь 2011 года.
  7. ↑ Film of British Empire Exhibition, reel 4. British Pathé. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 12 июль 2025. Архивировано 11 июнь 2011 года.
  8. ↑ Antony Sutcliffe. London: An Architectural History. — Yale University Press, 2006. — P. 172. — ISBN 0-300-11006-5. Архивная копия от 20 май 2016 на Wayback Machine
  9. ↑ Stadium History (ингл.). Wembley Stadium. Архивировано 2 май 2009 года.
  10. ↑ Tim de Lisle. The height of ambition (ингл.). The Guardian (14 март 2006). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 13 июль 2025. Архивировано 20 февраль 2013 года.
  11. ↑ 1 2 N. Jacobs, P. Lipscombe. Wembley Speedway: The Pre-War Years. — Stroud: Tempus Publishing, 2005. — ISBN 0-7524-3750-X.
  12. ↑ Gates' Microsoft Becomes Wembley Stadium Backer (ингл.). Forbes. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 13 июль 2025. Архивировано 13 июнь 2018 года.
  13. ↑ 1 2 White Horse FA Cup Final 1923 (ингл.). Times Online. The Times (30 апрель 1923). Архивировано из оригинала 10 октябрь 2008 года.
  14. ↑ The Matthews Final (ингл.). BBC (24 февраль 2000). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 22 март 2011. Архивировано из оригинала 8 декабрь 2005 года.
  15. ↑ England's History at Empire Stadium (ингл.). EnglandFootballOnline. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 22 июль 2025. Архивировано 15 май 2011 года.
  16. ↑ Barker, Philip Wembley Stadium – An Olympic Chronology 1923–2003 (ингл.). Journal of Olympic History (2003). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 22 июль 2025. Архивировано из оригинала 17 июль 2012 года.
  17. ↑ Stadiums offer the comforts of home (ингл.). FIFA.com (3 март 2010). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 22 июль 2025. Архивировано из оригинала 7 апрель 2010 года.
  18. ↑ 1948 Summer Olympics official report (ингл.) 42, 44–46. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 22 июль 2025. Архивировано из оригинала 6 май 2010 года.
  19. ↑ R. Bamford, J. Jarvis J. Homes of British Speedway. — Stroud: Tempus Publishing, 2001. — ISBN 0-7524-2210-3.
  20. ↑ Nick Harris. Magnificent monument to vision of one man (ингл.). The Independent (6 октябрь 2000). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 22 июль 2025. Архивировано 24 октябрь 2012 года.
  21. ↑ Graham Jones. Live Aid 1985: A day of magic (ингл.). CNN (6 июль 2005). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 22 июль 2025. Архивировано 24 апрель 2020 года.
  22. ↑ Simon Porter. The Quo Factsheet (ингл.). Status Quo. The official site (июль 2009). — «In 1985 QUO opened LIVE AID with the song which was to become the event's anthem 'ROCKIN' ALL OVER THE WORLD'». Мөрәжәғәт итеү датаһы: 25-07-22. Архивировано из оригинала 26 декабрь 2009 года.

Һылтанмалар

Алдан килеүсе:
Олимпия стадионы
Берлин 		йәйге Олимпия уйындарын
асыу һәм ябыу тантаналары
1948 		Һуңынан килеүсе:
Олимпия стадионы
Хельсинки
Алдан килеүсе:
Милли стадион
Сантьяго 		Футбол буйынса донъя чемпионаты
финалы стадионы
1966 		Һуңынан килеүсе:
Ацтека
Мехико
Алдан килеүсе:
Уллеви
Гётеборг 		Футбол буйынса Европа чемпионаты
финалы стадионы
1996 		Һуңынан килеүсе:
Де Кёйп
Роттердам

Ҡалып:Сборная Англии по футболу Ҡалып:Чемпионат Европы по футболу 1996

Ҡалып:Стадионы финалов Кубка обладателей кубков УЕФА Ҡалып:Стадионы чемпионата мира по футболу 1966 Ҡалып:Стадионы Чемпионата Европы по футболу 1996

Тема буйынса өҫтәмә

Категориялар