Федераль дәүләт санитария-эпидемиология күҙәтеүе көнө

Рәсәй санитария-эпидемиология хеҙмәтенең тарихы бер нисә йөҙ йылға барып тоташа. Боронғо Рустә XI—XII быуаттарҙа уҡ тағун (чума) һәм сәсәк (оспа) эпидемиялары ваҡытында ауырыуҙарҙың кейемен яндырыу, әрем менән төтәҫләү, ҡалаларға инеү юлдарын контролдә тотоу кеүек йоғошло ауырыуҙарҙың таралыуын иҫкәртеү саралары күрелгән.

1581 йылда медицина ярҙамын ойоштороу өсөн Дарыухана палатаһы булдырыла, 1620 йылдан алып медицина ярҙамы Дарыухана приказына беркетелә. XVII быуатта Пётр I указы менән инфекцион ауырыуҙарҙың таралыуын булдырмау маҡсатында карантин саралары индерелә. Дарыухана приказы урынына Медицина канцелярияһы ойошторола (1716).

Рәсәйҙә системалы санитария күҙәтеүе һәм контроле XIX быуат башында башлана. Табиплыҡ-санитария эше Полиция министрлығының (1826 йылдан — Эске эштәр министрлығы) Медицина департаменты ҡарамағында була. Совет власы урынлашҡас, табиплыҡ-санитария эше яңы кимәлгә күтәрелә^[2].

1922 йылдың 15 сентябрендә РСФСР Халыҡ Комиссарҙары Советы (рус.)баш. «Республиканың санитария органдары тураһында» Декрет ҡабул итә. Был документ менән РСФСР Һаулыҡ һаҡлау халыҡ комиссариатына һәм урындағы һаулыҡ һаҡлау бүлектәренә буйһонған санитария хеҙмәтенең структураһы һәм төп бурыстары билдәләнә^[1].

Әлеге декрет менән «дөйөм санитария буйынса», «эпидемиология эше буйынса» һәм «санитария статистикаһы буйынса» санитария табиптары, шулай уҡ «санитария ярҙамсыһы» вазифалары индерелә. «Санитария-эпидемиология бүлексәләре» һәм «санитария советтары» ойошторола. Төп бурыстар итеп түбәндәгеләр билдәләнә: «һыуҙы, һауаны һәм тупраҡты санитария яғынан һаҡлау», «торлаҡтарҙы санитария яғынан һаҡлау», «аҙыҡ-түлекте санитария яғынан һаҡлау», «эпидемияға ҡаршы саралар ойоштороу», «социаль ауырыуҙар менән көрәште ойоштороу», «балаларҙың һаулығын һаҡлау», «санитария статистикаһы», «санитария ағартыуы», «хеҙмәтте санитария яғынан һаҡлау мәсьәләләрендә һәм дауалау-санитария эшен дөйөм ойоштороуҙа ҡатнашыу».

1930 йылдар аҙағына санитария-эпидемияға ҡаршы станциялар төҙөлә башлай.

СССР Министрҙар Советының 1963 йылда ҡабул ителгән «СССР-ҙа дәүләт санитария күҙәтеүе тураһында»ғы Ҡарары тармаҡтың үҫешенә яңы этәргес бирә.

СССР Министрҙар Советының 1973 йылғы «СССР-ҙа дәүләт санитария күҙәтеүе тураһында»ғы Ҡарары дәүләт санитария-эпидемиология хеҙмәтенең бурыстарын, маҡсаттарын, функцияларын һәм вәкәләттәрен киңәйтә һәм аныҡлаштыра^[3].

Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең 2022 йылдың 14 сентябрендәге 2606-р һанлы бойороғо нигеҙендә Роспотребнадзорҙың 64-се бойороғо менән, дәүләт санитария-эпидемиология хеҙмәте ойошторолоуға 100 йыл тулыу уңайынан, рәсми рәүештә Федераль дәүләт санитария-эпидемиология күҙәтеүе көнө билдәләнә^[4], һәм, һөнәри байрам булараҡ, рәсми дөйөм Рәсәй байрам көндәре исемлегенә индерелә^[5].

Был көндә Роспотребнадзорҙың ведомство наградалары һәм маҡтаулы исемдәре тапшырыла. Санитария-профилактика учреждениелары хеҙмәткәрҙәренә халыҡҡа юғары сифатлы медицина хеҙмәте күрһәтеүҙе ойоштороуҙа, социаль әһәмиәткә эйә ауырыуҙарҙы иҫкәртеүҙә һәм квалификациялы кадрҙар әҙерләүҙә шәхси ҡаҙаныштары өсөн бирелә торған «Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған һаулыҡ һаҡлау хеҙмәткәре» маҡтаулы исеме бирелә.

2012 йылдың 1 авгусында Ҡулланыусылар хоҡуҡтарын яҡлау һәм кеше именлеге өлкәһендә күҙәтеү буйынса федераль хеҙмәттең 802-се бойороғо менән «Рәсәй Дәүләт санэпидхеҙмәтенә 90 йыл» иҫтәлекле миҙалы булдырыла^[6]. Был бүләк менән дәүләт санитария-эпидемиология хеҙмәтен үҫтереүгә, халыҡтың санитария-эпидемиологик именлеген тәьмин итеүгә һәм ҡулланыусылар хоҡуҡтарын яҡлауға тос өлөш индергән шәхестәр бүләкләнә^[6].

Миҙалдың алғы яғында Роспотребнадзор гербы һәм «Госсанэпидслужба России 90 лет» тигән яҙыу, артҡы яғында — йылан һәм туҫтаҡ тотҡан антик ҡыҙ ҡиәфәтендәге медицинаның аллегорик һүрәте һәм латинса «Salus populi suprema lex esto» («Халыҡ именлеге — иң юғары ҡанун») тигән яҙыу урынлаштырылған^[7].

2022 йылдың 25 февралендә Роспотребнадзорҙың 64-се бойороғо менән «Рәсәй Дәүләт санэпидхеҙмәтенә 100 йыл» иҫтәлекле миҙалы булдырыла. Миҙал менән дәүләт санитария-эпидемиология күҙәтеүен ғәмәлгә ашырыуҙың вәкәләтле органдарында һәм ойошмаларында кәм тигәндә 15 йыл эш стажы булған хеҙмәткәрҙәр бүләкләнә^[8].

Башҡортостанда санитария эше дөйөм Рәсәй менән параллель рәүештә үҫешә. 1923 йылдың 31 мартында Башҡорт АССР-ының Халыҡ Комиссарҙары Советы республикала санитария ойошмаһы нигеҙҙәрен һалған «Санитария органдары тураһында» декрет ҡабул итә^[2].

Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Башҡортостан табип-эпидемиологтарының эшмәкәрлеге айырыуса ҙур әһәмиәткә эйә була: республикаға сәнәғәт предприятиелары һәм халыҡ эвакуациялана, был иһә эпидемияға ҡаршы киң күләмле саралар талап итә. Санитария хеҙмәте хеҙмәткәрҙәре тиф, туберкулёз һәм башҡа инфекцияларға ҡаршы көрәш буйынса эште ойоштора^[2].

2022 йылда Өфөлә «Торатау» конгресс-холында Рәсәй санитария-эпидемиология хеҙмәтенең 100 йыллығына бағышланған тантаналы сара уҙа. Сарала Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте Премьер-министры Андрей Назаров ҡатнаша^[9].

2025 йылдың 17 сентябрендә «Торатау» конгресс-холында Роспотребнадзорҙың Башҡортостан Республикаһы буйынса идаралығының Санитария-эпидемиология хеҙмәте хеҙмәткәрҙәре көнөнә һәм Өфө хеҙмәт медицинаһы һәм кеше экологияһы ғилми-тикшеренеү институты нигеҙләнеүгә 70 йыл тулыуға арналған коллегияһы уҙа. Идаралыҡ етәксеһе Анна Казак эш һөҙөмтәләре буйынса сығыш яһай, унда халыҡтың санитария-эпидемиологик именлеген тәьмин итеү һәм инфекцияларҙы мониторинглау мәсьәләләренә иғтибар бирелә. Коллегияла Идаралыҡ, Гигиена һәм эпидемиология үҙәге һәм Өфө ғилми-тикшеренеү институты хеҙмәткәрҙәренә дәүләт һәм ведомство наградалары тапшырыла^[10].

Башҡортостанда Роспотребнадзорҙың Өфө хеҙмәт медицинаһы һәм кеше экологияһы ғилми-тикшеренеү институты эшләй, ул Роспотребнадзор идаралығы һәм Гигиена һәм эпидемиология үҙәге менән берлектә эшләүсе халыҡтың сәләмәтлеген һаҡлау буйынса сараларҙы ойоштороуға ғилми нигеҙләнгән ҡарашты тәьмин итә^[2].