Уҡытыусылар көнө

ЮНЕСКО һәм Халыҡ-ара хеҙмәт ойошмаһы тарафынан 1966 йылдың 5 октябрендә Парижда саҡырылған Уҡытыусылар статусы (рус.)баш. тураһындағы Махсус хөкүмәт-ара конференцияһы (англ. Special Intergovernmental Conference on the Status of Teachers) — халыҡ-ара байрамды булдырыуға тарихи тәүшарт. Унда мәғариф хеҙмәткәрҙәренең хоҡуҡи статусын билдәләүсе тәүге халыҡ-ара документ — «Уҡытыусылар хәле тураһында» рекомендация ҡабул ителә (англ. Recommendation concerning the Status of Teachers).

1994 йылда ЮНЕСКО Бөтә донъя уҡытыусылар көнөн булдыра, ул ошо Рекомендацияның ҡабул ителгән көнө иҫтәлегенә 5 октябрҙә билдәләнә.

Байрамдың төп идеяһы — уҡытыусыларҙың белем биреүҙәге һәм йәмғиәт үҫешендәге өлөшөн таныу. Уҡытыусылар көнөнөң маҡсаттары:

• педагогтарға уларҙың хеҙмәте, һөнәренә тоғролоғо һәм үҫеп килгән быуынды тәрбиәләүгә индергән өлөшө өсөн рәхмәт белдереү;
• уҡытыусыларҙың йәмғиәттәге хәленә, уларҙың хоҡуҡтарына, хеҙмәт шарттарына һәм һөнәри үҫешенә иғтибар йәлеп итеү;
• тарихи дәүерҙең ниндәй булыуына ҡарамаҫтан, йәмғиәт үҫеше өсөн сифатлы белем биреүҙең мөһимлегенә баҫым яһау;
• кадрҙар етешмәгән күп илдәрҙә йәш белгестәрҙе педагогик эшмәкәрлеккә йәлеп итеү.

СССР-ҙа Уҡытыусылар көнө байрам сифатында 1965 йылда булдырыла. 29 сентябрҙә СССР Юғары Советы Президиумының байрамды булдырыу тураһындағы Указы сыға, был көндө бөтә союздаш республикаларҙа ла билдәләй башлайҙар^[3]. Башта байрамдың датаһы октябрҙең беренсе йәкшәмбеһе була. 1994 йылда, ЮНЕСКО Бөтә донъя уҡытыусылар көнөн булдырғас, Рәсәй Президентының Указы менән байрам Бөтә донъя уҡытыусылар көнөнә яраҡлаштырыу маҡсатынан 5 октябргә күсерелә^[4].

2024/2025 уҡыу йылына ҡарата мәғлүмәттәр буйынса, Рәсәй мәктәптәрендә 1,04 миллиондан 1,5 миллионға тиклем уҡытыусы һәм педагогик хеҙмәткәр эшләй, уҡыусылар һаны 18,5 миллион тәшкил итә. Дөйөм белем биреү системаһында уртаса бер педагогҡа 13,4 уҡыусы тура килә^[5].

Традиция буйынса, был көндә уҡыусылар үҙ педагогтарын ҡотлай, уларға сәскәләр бирә һәм бүләктәр тапшыра. Күп мәктәптәрҙә байрам концерттары һәм үҙидара көндәре уҙғарыла, уларҙа өлкән синыф уҡыусылары кесе кластар өсөн дәрестәр үткәрә^[6][7].

Байрамдың төп ваҡиғаһы булып сентябрь аҙағы — октябрь башында үтә торған «Ҙур уҡытыусылар аҙналығы» һанала^[8]. Аҙналыҡ барышында форумдар, оҫталыҡ дәрестәре үткәрелә, шулай уҡ бөтә Рәсәй конкурстарына йомғаҡ яһала:

• «Рәсәйҙең иң яҡшы йыл уҡытыусыһы». Был иң мөһим төп конкурс еңеүсеһенә «Ҙур хрусталь пеликан» призы тапшырыла^[7].
• «Рәсәйҙең иң яҡшы йыл директоры».
• «Рәсәйҙең иң яҡшы йыл тәрбиәсеһе».
• «Тәүге уҡытыусы».
• «Йыл оҫтаһы».

Үҙәк сараларҙың береһе — мәктәп уҡытыусылары һәм урта һөнәри уҡыу йорттарының төркөм етәкселәре ҡатнашлығындағы «Синыф етәкселәренең Бөтә Рәсәй форумы»^[9].

Аҙналыҡ Дәүләт Кремль һарайындағы байрам концерты менән тамамлана^[8].

Бөтә донъя уҡытыусылар көнөн уҡытыусыларҙың халыҡ-ара көнө тип һанау ҡабул ителгән; бынан тыш, төрлө илдәрҙә йыл дауамында тейешле милли байрамдар ҙа билдәләнә^[10]:

•  Әзербайжан,  Әрмәнстан,  Бангладеш,  Бөйөк Британия,  Германия,  Ҡаҙағстан^[11],  Камерун,  Канада,  Катар,  Кувейт,  Литва,  Маврикий,  Мальдив,  Мьянма,  Нидерланд,  Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре,  Пакистан,  Рәсәй Федерацияһы^[12],  Румыния,  Төньяҡ Македония,  Филиппин,  Эстония: Уҡытыусылар көнө ЮНЕСКО тарафынан Билдәләнгән Бөтә донъя уҡытыусылар көнө менән бергә 5 октябрҙә билдәләнә^[13].
•  СССР,  Беларусь,  Ҡырғыҙстан,  Латвия,  Украина: Уҡытыусылар көнө СССР Юғары Советы Президиумының 1965 йылдың 29 сентябрендәге Указы менән индерелгән (һәм СССР Юғары Советы Президиумының 1980 йылдың 1 октябрендәге «Байрам һәм иҫтәлекле даталар тураһында» тигән Указы менән рәсми раҫланған). Октябрҙең беренсе йәкшәмбеһендә билдәләнә. Белоруссияла, Ҡырғыҙстанда, Латвияла һәм Украинала элеккесә октябрҙең беренсе йәкшәмбеһендә билдәләнә.
•  Австралия: — Октябрҙең һуңғы йомаһында билдәләнә^[14].
•  Албания: — 8 мартта
•  Аргентина: — 11 сентябрҙә, Доминго Фаустино Сармьенто иҫтәлегенә билдәләнә^[15].
•  Бразилия: — 15 октябрҙә билдәләнә
•  Вьетнам: — 20 ноябрь
•  Греция: — 30 ғинуар^[10].
•  Индонезия: — 25 ноябрь^[10].
•  Иран: — 2 май.
•  Испания: — 27 ноябрь^[10].
•  Һиндостан: — 15 сентябрҙә, Сарвепалли Радхакришнананың тыуған көнөндә билдәләнә
•  ҠХР: — 10 сентябрь^[16].
•  Ҡытай Республикаһы (Тайвань): — 28 сентябрҙә, Конфуцийҙың тыуған көнөндә билдәләнә
•  Корея Республикаһы: — 5 октябрҙә
•  Мексика: — 15 май^[10].
•  Оман: — 24 февраль^[10].
•  Польша: — 14 октябрь
•  Сингапур: — сентябрҙең беренсе йомаһында^[10].
•  Словакия: — 28 март^[10].
•  АҠШ: — майҙың беренсе тулы аҙнаһының шишәмбеһендә^[10].
•  Таиланд: — 16 ғинуар^[10].
•  Төркиә: — 24 ноябрь
•  Үзбәкстан: — 1 октябрь, ял көнө.

Рәсәйҙә уҡытыусыларға арналған һәйкәлдәр күп ҡуйылған, был һөнәрҙең юғары әһәмиәтен һәм йәмғиәттең педагогтарға рәхмәтен күрһәтә. Монументтар (рус.)баш. йыш ҡына мәктәпте тамамлаусыларҙың, урындағы халыҡтың йә властарҙың башланғысы менән ҡуйыла, улар быуындарҙы тәрбиәләү һәм уҡытыу эшенә уҡытыусыларҙың өлөшө өсөн рәхмәтлек символдарына әйләнә.