Археологтар көнө

Тәүге тапҡыр «археология» термины боронғо грек философы Платондың хеҙмәтендә осрай^[1]. Б. э. тиклем VI быуатта Вавилон батшаһы Набонид боронғо Вавилон ҡомартҡыларын ҡаҙа^[1]. 1748 йылда боронғо Рим ҡалаһы Помпеиҙа ҡаҙыныу эштәре үткәрелә, ул беҙҙең эраның 79 йылында Везувий вулканы атылғандан һуң юҡҡа сыға. Ҡаҙыныу урынында ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы исемлегенә ингән «Помпеи» археологик паркына (музейына) нигеҙ һалына^[1]. 1879 йылда Испанияла Альтамира мәмерйәһендә ҡаяға төшөрөлгән һүрәттәр табыла^[1].

Ә Рәсәй биләмәһендә император Пётр I тарафынан бүләккә алмашҡа табылған боронғо әйберҙәрҙе йыйырға һәм һарайға килтерергә күрһәтмә бирелә^[1], немец тикшеренеүсеһе Д. Г. Мессершмидт Себер буйлап сәйәхәте ваҡытында фәнни маҡсат менән тәүге археологик ҡаҙыныуҙар үткәрә (Тагарский утрауы, Минусинск соҡоро)^[1]. 1951 йылда Бөйөк Новгородта ҡаҙыныуҙар ваҡытында беренсе һаҡланып ҡалған ҡайын туҙындағы грамота (Урта быуат Русь дәүләтенең XI—XV быуат яҙмаһы ҡомартҡыһы) табыла^[1]. 1993 йылда Алтайҙа «Укока принцессаһы» (рус.)баш. («алтай принцесса»һы) мумияһы табыла^[1]. Мәскәүҙең ҡайһы бер урындарында мәҙәни ҡатлам тәрәнлеге 10 метрҙан ашыу тәшкил итә^[2]. Рәсәйҙә ҡаяға төшөрөлгән сәнғәт ҡомартҡылары Карелияла, Башҡортостанда, Хакасияла, Красноярск крайында, Кемерово өлкәһендә, Алтайҙа һәм Алыҫ Көнсығышта урынлашҡан^[1].

Интернет селтәрендә Рәсәйҙең археологик картаһы (42 меңдән ашыу объект) бар^[2].

«Археологтар көнө» рәсми булмаған байрам булып тора. Байрамдың килеп сығышы бер нисә ваҡиғаға бәйле^[1][3]:

• Бөйөк Новгородта археологик экспедиция ваҡытында археолог студенттар байрам ойошторорға ҡарар итә. Бының өсөн сәбәп итеп улар Искәндәр Зөлҡәрнәйҙең аты Буцефалдың тыуған көнөн һайлай. Был тәҡдим экспедиция етәксеһе А. В. Арциховский тарафынан хуплана;

Ҡасандыр, 70 йыл элек, әле һуғыш алдынан, Новгородта ҡаҙыныу эштәре алып барыла. Археологтар байрам ойошторорға теләп, экспедиция етәксеһе Арциховскийға килә һәм: «Бөгөн ҙур байрам, билдәләп үтергә кәрәк» тиҙәр. — «Ә ниндәй байрам?» — «Александр Македонскийҙың аты Буцефалдың тыуған көнө!» Шулай итеп, байрамды билдәләйҙәр. Ә һуңынан был сәбәп онотола, һәм Буцефалдың тыуған көнө Археологтар көнө булып китә. Рәсәй Фәндәр академияһы академигы В. Л. Яниндың интервьюһы[4].

• 1934 йылдан 1959 йылға тиклем археолог В. И. Равдоникас етәкселегендә «Иҫке Ладога» торағын ҡаҙығанда, ял көнө алыу өсөн, археологтар 15 августы «Археологтар көнө» тип иғлан итә, күрше экспедицияларға ҡотлау открыткалары ебәреп, етәкселәрҙе был көндө рәсми тип ышандырырға тырыша;
• 1947 йылда СССР-ҙа Волга-Дон археология экспедицияһы отрядында тәүге тапҡыр «Археологтар көнө» билдәләнә;

• Һуңғы версия буйынса, байрамдың барлыҡҡа килеүе 1947 йылдан 1968 йылға тиклем археолог, Триполье мәҙәниәтен өйрәнеүсе Т. С. Пассек (Көньяҡ-Көнсығыш Европаның неолит, энеолит һәм бронза быуаттары буйынса белгес) етәкселегендә үткән экспедициялар ваҡытына ҡарай. Байрам датаһы итеп 15 август — Т. С. Пассектың тыуған көнө һайлана.

Был көндөң маҡсаты — археологтарға тарихи мәҙәни мираҫ ҡомартҡыларын өйрәнеүгә һәм һаҡлауға индергән өлөштәре өсөн хөрмәт күрһәтеү. Байрам Рәсәйҙә, Беларуста, Ҡаҙағстанда һәм Украинала (2008 йылдан — рәсми көн) билдәләнә^[1].

«Археологтар көнө» археологик ялан миҙгеле осоронда билдәләнә. Археологтарҙың күбеһе был көндө экспедицияла билдәләй^[2].

Экспедицияла беренсе тапҡыр ҡатнашыусылар өсөн «археологҡа бағышлау» йолаһы үткәрелә. Кандидаттарҙы бер нисә һынау көтә: улар ҡаршылыҡтар һыҙатын үтергә, «хазина» табырға, билдәле археологтарҙың исемдәрен һанап сығырға һ. б. тейеш^[3][5].

Шулай уҡ төрлө саралар үткәрелә^[1]:

• Музей күргәҙмәләре;
• Ҡомартҡылар һәм ҡаҙыныу урындары буйлап экскурсиялар;
• Махсус тикшеренеүҙәр презентациялары;
• Конференциялар һәм симпозиумдар.

2021 йылда Дондағы Ростовтағы В. Г. Белинский исемендәге китапханала «Үткәндән киләсәккә» мәғлүмәт сәғәте үтә^[4].

2022 йылда Мәскәүҙең Археология музейында (рус.)баш. интерактив программалар үткәрелә. Килеүселәр импровизацияланған ҡаҙыныуҙарҙа ҡатнаша, мәҙәни ҡатлам моделен төҙөй, шулай уҡ боронғо дәүерҙәрҙең ысын әйберҙәрен күрә^[6]:

• «Көрәк менән ҡоралланған тарих» интерактив экскурсияһы;
• «Нимә ул мәҙәни ҡатлам?» оҫталыҡ дәресе;
• «Археологик практикум» интерактив программаһы.

2023 йылда Ленинград өлкәһендәге «Иҫке Ладога» музей-ҡурсаулығына килеүселәр өсөн тематик саралар, шул иҫәптән ҡаҙыныу эштәре ойошторола^[7]. Севастополдә «Херсонес Таврический» музей-ҡурсаулығында көршәк яһау, керамика буйынса оҫталыҡ дәресе ойошторола, Херсонестың башҡа грек ҡалалары менән сауҙа бәйләнеше тураһында «Гермес эҙе буйлап» лекцияһы уҡыла, балалар өсөн «Мажараларға ҡаршы» белем биреү уйыны үтә. Шулай уҡ Мәскәүҙең Археология музейында саралар уҙа^[7].