Рус телендәге версияМахсус проекттар
Телде алмаштырырға
РУВИКИ ТУРАҺЫНДА

Экологтар көнө

Экологтар көнө (рус. День эколога) — РФ президентының 2007 йылдың 21 июлендәге 933-сө Указы менән булдырылған Рәсәй тирә-яҡ мөхитте һаҡлау белгестәренең һөнәри байрамы[1][2]. Йыл һайын 5 июндә билдәләнә һәм 1973 йылдан БМО-ның Генераль Ассамблеяһы инициативаһы буйынса үткәрелгән Бөтә донъя тирә-яҡ мөхит көнөнә (ингл. World Environment Day) арнала[2][3][4][5][6].

Байрамдың тарихы

Рәсәйҙә Экологтар көнө тарихы власть органдары менән йәмәғәтселектең экология мәсьәләләренә иғтибарҙы арттырыу буйынса эшенән башлана. 2007 йылда РФ Дәүләт Думаһының Экология буйынса комитеты тәҡдиме нигеҙендә Рәсәй президенты махсус указ ҡабул итә[1][2]. Был «Экологтар көнө тураһында»ғы указ 5 июнде байрамдың даими датаһы итеп билдәләй. Ул 1972 йылда БМО тарафынан булдырылған Бөтә донъя тирә-яҡ мөхит көнө менән тап килә[6]. Рәсәйҙә Экологтар көнө тәүге тапҡыр 2008 йылда билдәләнә. Байрам эксперт экологик берләшмәһенең әүҙем ағзалары башланғысы менән булдырыла[7], ул дәүләт, фәнни һәм йәмәғәт структураларының көсөн тирә-яҡ мөхитте һаҡлау проблемалары тирәләй берләштереүҙе маҡсат итеп ҡуя.

Байрамға РФ Президентының 2007 йылдың 21 июлендәге 933-сө Указы законлы нигеҙ һала. Унда былай тиелә: «Экологтар көнө һөнәри байрамын булдырырға һәм уны 5 июндә билдәләргә»[1][2]. Указ шунда уҡ көсөнә инә. Шулай итеп, Рәсәй ҡануниәте эштәре бөтә йәмғиәт өсөн мөһим булған экологтарҙы рәсми рәүештә мөһим профессиональ төркөм тип таный.

Экологтар көнөн халыҡ-ара дата — Бөтә донъя тирә-яҡ мөхит көнө менән берләштереү Рәсәйгә милли башланғыстарҙы глобаль тәбиғәтте һаҡлау көн тәртибенә индерергә мөмкинлек бирә. Был аҙым экология өлкәһендә асыҡлыҡты һәм халыҡ-ара хеҙмәттәшлеккә әҙерлекте күрһәтә. «Берҙәм Рәсәй»ҙең экологик мәсьәләләр буйынса координаторы Владимир Грачёв билдәләүенсә, илдең һәм донъя берләшмәһе көсөн берләштереү өсөн датаны аңлы рәүештә һайлайҙар[8]:

« … Рәсәйҙә Экологтар көнө йыл һайын 5 июндә билдәләнгән Бөтә донъя тирә-яҡ мөхит көнөнә тура килтереп булдырыла. Шулай итеп, Рәсәй экологтарының төп байрамы төп халыҡ-ара экологик дата менән тап килә, һәм хәҙер планетаның тәбиғәт мөхитен һаҡларға саҡырыусы акциялар һәм саралар бер үк ваҡытта Рәсәйҙә лә, бөтә донъяла ла үтә. »

Экологтарҙың һөнәри байрамын булдырыу тураһындағы ҡарар ҡабул итеү дәүләт экологик сәйәсәтен булдырыуҙа һәм үҫтереүҙә мөһим этап булып тора[9]. Ул РФ Конституцияһының 42-се статьяһында нығытылған һәр гражданға уңайлы тирә-яҡ мөхиткә хоҡуҡты гарантиялаусы конституцион принципҡа нигеҙләнә.

2007 йылдан илдә тиҫтәләрсә йылдарға экологик үҫеш йүнәлешен билдәләүсе стратегик документтар ҡабул ителә[4]. Төп норматив акттар иҫәбенә түбәндәгеләр инә:

  • «2030 йылға тиклемге осорға Рәсәй Федерацияһының экологик үҫеш өлкәһендә дәүләт сәйәсәте нигеҙҙәре» (2012 йылдың 30 апрелендә раҫланған)[10];
  • «Тирә-яҡ мөхитте һаҡлау» дәүләт программаһы 2014 йылдың 15 апреленән ғәмәлдә (үтәү ваҡыты — 2024 йылға тиклем)[11];
  • 2025 йылға тиклемге осорға Рәсәй Федерацияһының экологик хәүефһеҙлек стратегияһы, 2017 йылдың 20 апрелендә раҫланған.

2017 йылда Экология йылын үткәреү айырыуса мөһим этап була. Был тематик йыл күп күләмле проекттарға старт бирә: урман массивтарында тергеҙеү эштәре үткәрелә, яңы айырым һаҡланған тәбиғәт биләмәләре булдырыла, ҡалдыҡтарҙы экологик хәүефһеҙ эшкәртеү өсөн инфраструктура үҫешә, һыу менән тәьмин итеү системалары яңыртыла. Былар барыһы ла экологик хәлде яҡшыртыуға ғына түгел, ә йәмғиәттә экологик үҙаңдың үҫешенә лә булышлыҡ итә.

Йыл һайын Экологтар көнөнә төбәктәрҙә «Экология» милли проекты (2019–2024), «Экологик именлек» (2025) сиктәрендә акциялар, өмәләр һәм форумдар үтә. Милли проект экополитиканы тормошҡа ашырыуҙың төп механизмы булып тора һәм ҡалдыҡтар менән һөҙөмтәле эш итеүгә, һауаның бысраныу кимәлен кәметеүгә, урмандарҙы һәм һыу ятҡылыҡтарын һаҡлауға йүнәлтелә[12].

Әһәмиәте

Экологтар көнө тәбиғәтте һаҡлау белгестәре өсөн дә, дөйөм алғанда, йәмғиәт өсөн дә ҙур әһәмиәткә эйә. Профессиональ күҙлектән ҡарағанда, байрам эколог хеҙмәтенең мөһимлеген, уларҙың дәүләт һәм йәмәғәт тәбиғәтте һаҡлау секторында ролен күрһәтә. Эксперттар билдәләүенсә, Экологтар көнөнөң барлыҡҡа килеүе төрлө кимәлдәге тәбиғәтте һаҡлау менән шөғөлләнгән дәүләт структураларының, шулай уҡ тирә-яҡ мөхитте һаҡлауға һәм тәбиғәт мираҫын һаҡлауға йүнәлтелгән бөтә экологик берләшмәләр эшмәкәрлегенең әһәмиәтен сағылдыра[6]. Йәғни байрам тәбиғәтте һаҡлау менән шөғөлләнгән кешеләрҙе һәм ойошмаларҙы берләштерә. Йыл һайын был датаны билдәләү профессиональ берләшмәне нығытыуға булышлыҡ итә: был көндө ойошмалар конференциялар һәм кәңәшмәләр үткәрә, унда тармаҡ ҡаҙаныштары һәм проблемалары тикшерелә, иң яҡшы хеҙмәткәрҙәр бүләкләнә.

Дөйөм алғанда, йәмғиәт өсөн Экологтар көнө тирә-яҡ мөхит проблемалары тураһында иҫкәртеү булып тора. Ул киң йәмәғәтселектең иғтибарын таҙа һауа, һыу, тупраҡ һәм биологик төрлөлөктө һаҡлау мәсьәләләренә йәлеп итергә мөмкинлек бирә. Эксперттар әйтеүенсә, байрам йәмғиәттең иғтибарын экология проблемаларына йүнәлтергә һәм Рәсәй граждандарына планетабыҙ экосистемаһының бик нескә икәнен иҫкә төшөрөргә бурыслы[7]. Йәмғиәттә Экологтар көнөндә мәғлүмәт кампаниялары һәм белем биреү акциялары уҙа, киң мәғлүмәт сараларында мәҡәләләр баҫтырыла, был экологик мәҙәниәтте күтәреүгә булышлыҡ итә. Бынан тыш, дәүләт экологтарға ярҙам күрһәтә: 1996 йылдан алдынғы эшләнмәләр һәм тәбиғәтте һаҡлау технологияларын ғәмәлгә индергән өсөн «Рәсәйҙең атҡаҙанған экологы» маҡтаулы исеме бирелә[13]. Бындай дәүләт наградаларын тапшырыу йыш ҡына һөнәри байрамдарға, шул иҫәптән Экологтар көнөнә тура килтерелә.

Саралар

Мәғрифәтселек саралары

Экологтар көнө йәмғиәттә аңлатыу эше алып барыуҙа һәм йәштәрҙе был йүнәлешкә йәлеп итеүҙә мөһим роль уйнай. Байрам белем биреү учреждениеларын экология буйынса махсус саралар үткәреүгә дәртләндерә. Мәктәптәр һәм юғары уҡыу йорттары тәбиғәтте һаҡлауға арналған дәрестәр һәм семинарҙар, балалар һүрәттәре һәм проекттары конкурстары ойоштора. Мәҫәлән, Экологтар көнө хөрмәтенә Мәскәүҙең күп кенә парктары һәм музейҙары балалар, үҫмерҙәр өсөн оҫталыҡ дәрестәре, экологик квестар үткәрә[13]. Мәскәүҙә Дәүләт Дарвин музейында Экологтар көнөндә «ЭкоМәскәү» мультимедиа үҙәге асыла, унда уҡыусылар баш ҡаланың тәбиғәт үҙенсәлектәре тураһында белә ала[14][13].

Күп кенә университеттар экология факультеттарында асыҡ ишектәр көндәрен, түңәрәк өҫтәлдәр һәм эколог карьераһы тураһында лекциялар үткәрә. Фәнни һәм техник юғары уҡыу йорттарында студенттар өмәләрҙә һәм экологик ирекмәнлек проекттарында ҡатнаша. Бынан тыш, байрам аҙналығы сиктәрендә студенттарҙың һәм аспиранттарҙың «Таҙа тәбиғәт» темаһына ғилми эштәре күргәҙмәләре ойошторола[15].

Байрамдың бындай мәғрифәтселек йүнәлеше мөһим: ул буласаҡ экологтарға һөнәри дәртләндереү бирә һәм дөйөм экологик аңды күтәрә. Йәштәр тәбиғәткә һаҡсыл ҡарашҡа уҡыу йорттарында уҡ өйрәнә. Мәҫәлән, уҡыу үҙәктәре һәм экологик-биологик түңәрәктәр «экологик марафондар», флешмобтар («Рәсәйҙең йәш экологтары»), фәнни стендаптар һәм уҡытыу-өйрәтеүҙең башҡа интерактив формаларын үткәрә[16]. Шулай итеп, мәктәптәрҙең һәм юғары уҡыу йорттарының байрамда ҡатнашыуы халыҡтың киң ҡатламдары араһында экология тураһында белем тарата.

Йәмәғәт башланғыстары һәм акциялары

Июнь башында бөтә Рәсәй буйынса тәбиғәтте һаҡлау һәм тотороҡло үҫеш мәсьәләләренә иғтибарҙы йәлеп итеүгә йүнәлтелгән экологик акциялар үтә. Үҙәк башланғыстарҙың береһе — «Йәшел эштәр марафоны» Бөтә Рәсәй акцияһы[17]. Ул ағас ултыртыу, эшкәртеү предприятиеларына экскурсиялар, икенсел сеймал йыйыу һәм башҡа эшмәкәрлек буйынса бик күп хәл-ваҡиғаларҙы берләштерә[18][19].

Төбәк кимәлендә шулай уҡ тематик саралар тормошҡа ашырыла. Мәҫәлән, Кемеровола йола буйынса «Йәшел трамвай» акцияһы уҙа[20], унда уҡыусылар ҡала транспорты пассажирҙарына ябай экологик ғәҙәттәр тураһында һөйләй. Трамвай үҙе акцияның символы итеп йәмәғәт транспортының иң экологик төрҙәренең береһе булараҡ һайлана.

Мәскәү хөкүмәте ярҙамында һәм «Транснефть» компанияһының партнёрлыҡ ҡатнашлығында «Йәшәү һинән башлана!» экологик акцияһы үтә. Сара дауамында ирекмәндәр ҡаланы төҙөкләндереүгә һәм йәшелләндереүгә үҙаллы өлөш индереү өсөн Мәскәү ҡалаһы граждандарына 400 меңдән ашыу аҡһыл йәшел төҫтәге таҫмалар һәм сәскә орлоҡтары һалынған төргәктәр тарата[21].

Экологик конференциялар

Байрам алдынан, шулай уҡ уны үткәргән көндә бөтә ил буйынса экология мәсьәләләренә арналған конференциялар һәм форумдар уҙа. Был өлкәләге иң ҙур сараларҙың береһе булып Нева халыҡ-ара экологик конгресы тора[22], ул Санкт-Петербургта 2008 йылдан ойошторола. Был форумда ғилми берләшмә, халыҡ-ара делегациялар вәкилдәре, шулай уҡ экологик мәсьәләләрҙе тикшереүсе шәхси эксперттар ҡатнаша. Мәҫәлән, Мәскәүҙә XV «Экология» халыҡ-ара форумы ойошторола, унда төрлө төбәктәрҙән һәм илдәрҙән эксперттар һәм белгестәр йыйыла[13][23]. Форумда тәбиғәтте һаҡлау эшмәкәрлегенең төп йүнәлештәре тикшерелә, тәбиғәтте һаҡлау өлкәһендәге алдынғы эшләнмәләр күрһәтелә һәм экологик ҡануниәт һәм технологиялар буйынса пленар ултырыштар үткәрелә[24].

2009 йылдан шулай уҡ экологик белем биреү буйынса Бөтә Рәсәй конференцияһы үтә[25]. Ул экологик тематиканы уҡыу программаларына индереү өҫтөндә эшләгән уҡытыусыларҙы һәм методистарҙы берләштерә. В. И. Вернадский фонды тарафынан 2009 йылдан үткәрелә. 2022 йылдан Конференция йыл һайын ойошторола.

Өмәләр

Экологтар көнөнә арналған тағы бер мөһим йола булып өмәләр ойоштороу тора, улар бөтә ерҙә лә уҙғарыла: меңәрләгән ирекмән парктарҙы, урман-парктарҙы, һыу ятҡылыҡтарын, яр буйҙарын сүп-сарҙан таҙартырға сыға. Илдең күп кенә төбәктәрендә 5 июндә йәмәғәт урындары, парктар, яр буйы зоналары һәм уҡыу йорттары эргәһендәге биләмәләр йыйыштырыла. Был башланғыстарға йыл һайын тиҫтәләрсә мең ирекмән ҡушыла. Мәҫәлән, 2023 йылда өмәләрҙә 2,5 миллиондан ашыу кеше ҡатнаша[26].

undefined

Рәсәй экологик хәрәкәтенең башҡарма директоры Элмурод Рәсүлмөхәмәдов һүҙҙәренсә, граждандарҙың бындай сараларға ҡыҙыҡһыныуы арта бара[27].

Башҡортостанда

Башҡортостанда Экологтар көнөндә экология менән бәйле төрлө саралар уҙғарыла. Башҡортостан Республикаһының тәбиғәттән файҙаланыу һәм экология министры Нияз Фазылов йола буйынса коллегаларын һөнәри байрамдары менән ҡотлап, уларҙың тәбиғәтте һаҡлауға индергән өлөшөн билдәләй[28].

Республика ойошмалары 2025 йылда тирә-яҡ мөхитте һаҡлауға һәм тәбиғәт ресурстарын рациональ файҙаланыуға 9 миллиард һум инвестиция йүнәлтә. Шуларҙан атмосфера һауаһын һаҡлауға сығымдар — 5,9 миллиард һум (65,4%), ағынты һыуҙар менән эш итеүгә — 2,8 миллиард һум (31,5%), ерҙәрҙе, ер өҫтө һәм ер аҫты һыу объекттарын һаҡлауға һәм экологик реабилитацияға 5,0 млн һум (0,1%)тәшкил итә[29].

2026 йылдың 2 июнендә Алкин-2 ауылындағы Рөстәм Абзалов исемендәге мәктәптә Рәсәй Урман һағының Башҡортостан филиалының мәғлүмәт-аналитика бүлеге начальнигы урынбаҫары Регина Сәйетова мәктәп лагеры тәрбиәләнеүселәре өсөн «Экологтар көнөнә» арналған танып белеү-күңел асыу дәресе үткәрә[30].

2026 йылдың 4 июнендә Башҡортостан генерациялау компанияһында компанияның экологик проекттары тураһында һөйләйҙәр. Предприятие энергия етештереүҙең экологик яҡтан таҙа булыуын тәьмин итеү һәм тирә-яҡ мөхиткә йоғонтоһон кәметеү буйынса даими эш алып бара. Электр станциялары ҡорамалдары алмаштырыла һәм яңыртыла. Биоресурстарҙы һаҡлауға һәм гидросфераға кире йоғонтоно кәметеүгә айырыуса ҙур әһәмиәт бирелә. Шуға бәйле Башҡортостан Республикаһы һыу ятҡылыҡтарына даими рәүештә балыҡ ебәрелә. БГК-ла компания эсендә экологик белем биреү өҫтөндә эҙмә-эҙлекле эшләйҙәр. Ҡалдыҡтар менән эш итеү өлкәһендәге эшмәкәрлек ҡулайлаштырыла. Энергетиктар урманды тулыландырыуға ҙур иғтибар бүлә: йыл һайын ағас ултырталар һәм ҡала парктарын һәм урмандарын таҙартыу буйынса экологик өмәләрҙә әүҙем ҡатнашалар[31].

Иҫкәрмәләр

  1. ↑ 1 2 3 Указ Президента Российской Федерации от 21.07.2007 г. № 933. 2 июнь 2026 тикшерелгән.
  2. ↑ 1 2 3 4 Tigers — День эколога. tig.com.ru. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 2 июнь 2026.
  3. ↑ Всемирный день окружающей среды 5 июня. Официальный сайт Организации Объединённых Наций. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 2 июнь 2026.
  4. ↑ 1 2 Мария Бадамшина. Когда в России и мире День эколога и почему этот день важен. РБК (11 февраль 2025). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 2 июнь 2026.
  5. ↑ Дарья Валиахметова. День эколога в России: дата, история и традиции праздника. Российская газета (4 июнь 2024). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 2 июнь 2026.
  6. ↑ 1 2 3 Всемирный день охраны окружающей среды (20120605T1009). 2 июнь 2026 тикшерелгән.
  7. ↑ 1 2 День эколога в России 2025: дата, история и традиции праздника. 2 июнь 2026 тикшерелгән.
  8. ↑ Владимир Грачев: «Экология страны под пристальным внимание партии «Единая Россия». web.archive.org (30 декабрь 2008). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 2 июнь 2026.
  9. ↑ О плане действий по реализации Основ государственной политики в области экологического развития Российской Федерации на период до 2030 года. Официальный сайт Правительства России (18 декабрь 2012). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 2 июнь 2026.
  10. ↑ Основы государственной политики в области экологического развития России на период до 2030 года. docs.cntd.ru. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 2 июнь 2026.
  11. ↑ Государственная программа «Охрана окружающей среды». Официальный сайт Правительства России. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 2 июнь 2026.
  12. ↑ День эколога объединит природоохранные проекты России. Минприроды России (5 июнь 2022). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 2 июнь 2026.
  13. ↑ 1 2 3 4 5 июня — День эколога в России: история и традиции праздника, мероприятия (4 июнь 2024). 2 июнь 2026 тикшерелгән.
  14. ↑ State Darwin museum. ЭкоМосква Государственный Дарвиновский музей. darwinmuseum.ru. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 2 июнь 2026.
  15. ↑ 5 июня 2016 прошел круглый стол, посвященный «Дню эколога» | Институт нанотехнологий, электроники и приборостроения. inep.sfedu.ru. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 2 июнь 2026.
  16. ↑ Всероссийская акция «День эколога». экобиоцентр-крым.рф. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 2 июнь 2026.
  17. ↑ Всероссийская акция «Марафон зелёных дел». Всероссийские дни единых действий. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 2 июнь 2026.
  18. ↑ День эколога – 2023: Мосприрода подготовила масштабную программу «ЭкоВертикаль». mos.ru. Официальный портал мэра и правительства Москвы. (31 май 2023). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 2 июнь 2026.
  19. ↑ Экологическая неделя: экоцентры Департамента природопользования подготовили масштабную программу мероприятий ко Дню эколога. mos.ru. Официальный портал мэра и правительства Москвы. (3 июнь 2024). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 2 июнь 2026.
  20. ↑ Сегодня, 30 мая, с 14.00 до 16.00 пройдёт просветительская акция «Зелёный» трамвай» в рамках общероссийских Дней защиты от экологической опасности. Официальный сайт Администрации города Кемерово (30 май 2017). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 2 июнь 2026.
  21. ↑ Салатовая ленточка стала символом «Дня Эколога». sostav.ru (6 июнь 2014). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 2 июнь 2026.
  22. ↑ Планета Земля: гармония человека и природы. Информационный центр Невского международного экологического конгресса. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 2 июнь 2026.
  23. ↑ XV Международный форум «Экология». Репортаж EcoStandard.journal. 2 июнь 2026 тикшерелгән.
  24. ↑ Когда отмечают Всемирный день окружающей среды. 2 июнь 2026 тикшерелгән.
  25. ↑ Всероссийская конференция по экологическому образованию. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 2 июнь 2026.
  26. ↑ Во Всероссийском субботнике приняло участие почти 2,5 млн россиян. Минстрой России (8 июнь 2023). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 2 июнь 2026.
  27. ↑ Светлана Задера. Уборку небольших свалок предложили передать в ведение регионов. Российская газета (1 ноябрь 2024). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 2 июнь 2026.
  28. ↑ Глава минэкологии Башкирии поздравил коллег с профессиональным праздником. Министерство природопользования и экологии РБ. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 4 июнь 2026.
  29. ↑ 5 июня – Всемирный день окружающей среды. Башкортостанстат. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 4 июнь 2026.
  30. ↑ День эколога для школьников из летнего лагеря. Центр защиты леса Республики Башкортостан. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 4 июнь 2026.
  31. ↑ Накануне Дня эколога в БГК рассказали об экологических проектах компании. Энергострана.ру (4 июнь 2026). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 4 июнь 2026.

Әҙәбиәт

Һылтанмалар

Тема буйынса өҫтәмә

Категориялар