Рус телендәге версияМахсус проекттар
Телде алмаштырырға
РУВИКИ ТУРАҺЫНДА

Рәсәй Федерацияһының федераль округтары

Рәсәй Федерацияһының федераль округтары Рәсәй Президенты В. В. Путиндың 2000 йылдың 13 майындағы «Федераль округта Рәсәй Федерацияһы Президентының тулы хоҡуҡлы вәкиле тураһында» 849-сы Указына ярашлы булдырыла[1]. РФ Конституцияһында ҡаралмаған, шул уҡ ваҡытта ҡайһы бер ғалимдар округты административ-территориаль берәмектәр иҫәбенә индерә[⇨].

Файл:Федеральные округа Российской Федерацииlg.jpg

Тасуирламаһы

2000 йылда ойошторолған мәлдә ете федераль округ булдырыла[2].

Уларҙың һанының (һигеҙгә тиклем артыуы) һәм составының беренсе үҙгәреүе булып 2010 йылдың 19 ғинуарында президент Дмитрий Медведев указы нигеҙендә Төньяҡ Кавказ федераль округын Көньяҡ федераль округтан айырыу тора. Икенсеһе — 2014 йылда Рәсәйгә ҡушылған биләмәләрҙә Ҡырым федераль округын булдырыу. Өсөнсөһө — Ҡырым федераль округының 2016 йылда Көньяҡ федераль округҡа ҡушылыуы, дүртенсеһе (һәм составындағы берҙән-бер үҙгәреш, әммә һаны түгел) — 2018 йылда Бүрәт Республикаһының һәм Байкал аръяғы крайының Себер федераль округынан Алыҫ Көнсығыш федераль округына күсерелеүе.

Халыҡ һаны, уның тығыҙлығы һәм субъекттар һаны буйынса иң ҙур округ — Үҙәк округ, территория ҙурлығы буйынса — Алыҫ Көнсығыш округ. Территорияһы буйынса иң бәләкәйе — Төньяҡ Кавказ округы, халыҡ һаны һәм тығыҙлығы буйынса — Алыҫ Көнсығыш округы, субъекттар һаны буйынса — Урал округы.

Бөтә округтар ҙа башҡа дәүләттәр менән ҡоро ерҙән сиктәш. Үҙәк, Волга буйы һәм Төньяҡ-Кавказ округтарының донъя океанына сығыу юлы юҡ (һуңғыһы «халыҡ-ара» Каспий диңгеҙе-күленә сыға). Волга буйы округы Рәсәй иҡтисадында сәнәғәт һәм ауыл хужалығы производствоһына күп өлөштө индерә; Урал округы федераль бюджетты формалаштырыусы иң ҙур һалым түләүҙәрен бирә.

Хоҡуҡи статусы

Федераль округтар Рәсәй Федерацияһы субъекттары булып тормай һәм Рәсәй Конституцияһында ҡаралмаған. Шул уҡ ваҡытта ҡайһы бер тикшеренеүселәр округтар яңы типтағы административ-территориаль берәмектәр тигән ҡарашта[3][4]. Бынан тыш, фәнни әҙәбиәттә федераль округтар, революцияға тиклемге Рәсәй генерал-губернаторлыҡтары һәм Дүртенсе республика осорондағы француз «төбәк саралары округтары» араһында оҡшашлыҡтар булыуы тураһында фекер бар[5].

Рәсәй Федерацияһы Президентының федераль округтағы тулы хоҡуҡлы вәкиле округҡа ингән субъекттар башлыҡтары менән етәкселек итмәй. Ул — РФ Президентының вәкиле һәм округтар кимәлендә ғәмәлдәге федераль башҡарма власть органдарының территориаль органдары эшен көйләй. Уларға түбәндәгеләр инә:

  • РФ Генераль прокуратураһы идаралыҡтары;
  • Росгвардия ғәскәрҙәре округтары;
  • Рәсәй Банкының баш идаралыҡтары;
  • Рәсәй Федераль таможня хеҙмәтенең төбәк таможня идаралыҡтары;
  • Росрезерв идаралыҡтары;
  • Роскомнадзор идаралыҡтары;
  • Росприроднадзор департаменттары.

Үҙәктәр

Райондарҙа административ үҙәк-ҡалалар билдәләнә. Уларҙа уларҙың етәксе-координация органдары (президенттың тулы хоҡуҡлы вәкиле, уның аппараты һәм федераль ведомстволар идаралығы) урынлаша. Ике федераль округтың административ үҙәктәре федераль округтың ҙур ҡалалары түгел: Волга буйы округында Түбәнге Новгород — Ҡазандан бәләкәйерәк һәм Төньяҡ Кавказ округында Пятигорск Махачкала, Ставрополь, Владикавказ, Грозный һәм Нальчиктан бәләкәйерәк.

Ике федераль округта административ үҙәктәр үҙҙәре үк Федерация субъекттары булып тора (федераль әһәмиәтле ҡалалар: Санкт-Петербург Төньяҡ-Көнбайыш федераль округында, Мәскәү — Үҙәк федераль округта). Федераль әһәмиәтле ҡала (Севастополь) округ үҙәге түгел.

Округтар исемлеге

Map of Russian districts (after 2022).svg
№ Федераль округ
атамаһы		 Ҡыҫҡаса Майҙаны
(км²)
[6][7] 		Халҡы
(кеше)
2024 г.[8] 		Халыҡ
тығыҙлығы
(кеше/км²) 		РФ
субъекттары
иҫәбе		 Админ.
үҙәк 		Тәбиғи
үҫеш (‰)
2018 г.[9] 		ВРП
(млрд һум)
2018 йыл[10] 		Йән башына
тулайым төбәк
продукты(мең һум/кеше)
2018 г.[11]
1 Үҙәк ҮФО &&&&&&&&&0650205.&&&&&0650 205 &&&&&&&040198659.&&&&&040 198 659 61,82 18 Москва −2,9 &&&&&&&&&&029412.&&&&&029 412 &&&&&&&&&&&&0747.500000747,5
2 Төньяҡ Көнбайыш ТКФО &&&&&&&&01686968.&&&&&01 686 968 &&&&&&&013840352.&&&&&013 840 352 8,2-1 11 Санкт-Петербург −2,1 &&&&&&&&&&&09015.&&&&&09015 &&&&&&&&&&&&0645.700000645,7
3 Көньяҡ КФО &&&&&&&&&0420876.&&&&&0420 876 &&&&&&&016624081.&&&&&016 624 081 39,50 8 Дондағы Ростов −2,4 &&&&&&&&&&&05849.&&&&&05849 &&&&&&&&&&&&0355.600000355,6
4 Төньяҡ Кавказ ТЯФО &&&&&&&&&0170439.&&&&&0170 439 &&&&&&&010251083.&&&&&010 251 083 60,15 7 Пятигорск 6,8 &&&&&&&&&&&01942.&&&&&01942 &&&&&&&&&&&&0197.200000197,2
5 Волга буйы ВбФО &&&&&&&&01036975.&&&&&01 036 975 &&&&&&&028540832.&&&&&028 540 832 27,52 14 Түбәнге Новгород −2,6 &&&&&&&&&&012467.&&&&&012 467 &&&&&&&&&&&&0423.100000423,1
6 Урал УрФО &&&&&&&&01818497.&&&&&01 818 497 &&&&&&&012262295.&&&&&012 262 295 6,74 6 Екатеринбург 0,1 &&&&&&&&&&012755.&&&&&012 755 &&&&&&&&&&&01032.5000001032,5
7 Себер СФО &&&&&&&&05144953.&&&&&05 144 953 &&&&&&&016567143.&&&&&016 567 143 3,22 10 Новосибирск −1,5 &&&&&&&&&&&08332.&&&&&08332 &&&&&&&&&&&&0484.400000484,4
8 Алыҫ Көнсығыш ДФО /
ДВФО[12] 		&&&&&&&&06169329.&&&&&06 169 329 &&&&&&&&07866344.&&&&&07 866 344 1,28 11 Владивосток −0,1 &&&&&&&&&&&05204.&&&&&05204 &&&&&&&&&&&&0634.200000634,2
Рәсәй РФ &&&&&&&017098242.&&&&&017 098 242 &&&&&&0146150789.&&&&&0146 150 789 8,55 85 Москва −1,5 &&&&&&&&&&084977.&&&&&084 977 &&&&&&&&&&&&0578.700000578,7

Үҙәк[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Төп мәҡәлә: Үҙәк федераль округ

Федераль округ үҙәге — Мәскәү

Төньяҡ-Көнбайыш[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Төп мәҡәлә: Төньяҡ-Көнбайыш федераль округ

Федераль округ үҙәге — Санкт-Петербург

Көньяҡ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Төп мәҡәлә: Көньяҡ федераль округ

Федераль округ үҙәге — Дондағы Ростов

Төньяҡ Кавказ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Төп мәҡәлә: Төньяҡ Кавказ федераль округы

Федераль округ үҙәге — Пятигорск

Волга буйы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Төп мәҡәлә: Волга буйы федераль округы

Федераль округ үҙәге — Түбәнге Новгород

Урал[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Төп мәҡәлә: Урал федераль округы

Федераль округ үҙәге — Екатеринбург

Себер[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Төп мәҡәлә: Себер федераль округы

Федераль округ үҙәге — Новосибирск

Алыҫ Көнсығыш[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Төп мәҡәлә: Алыҫ Көнсығыш федераль округы

Федераль округ үҙәге — Владивосток

Шулай уҡ ҡарағыҙ

Иҫкәрмәләр

  1. ↑ Указ Президента Российской Федерации от 13 мая 2000 г. № 849 «О полномочном представителе Президента Российской Федерации в федеральном округе»
  2. ↑ Перечень федеральных округов
  3. ↑ Черкасов К. В. Федеральные округа: сущность и место в территориальном устройстве России // Государство и право : журнал. — М.: Наука, 2008. — Декабрь (№ 12). — С. 68. — ISSN 0132-0769.
  4. ↑ Федорец М. Н. Федеральные округа: значимость и роль в государственно-территориальном устройстве Российской Федерации // Государство и право : журнал. — М.: Наука, 2018. — Октябрь (№ 10). — С. 139. — ISSN 0132-0769.
  5. ↑ Власов В. И. О должности генерал-губернатора в Российской Федерации (к 10-летию учреждения федеральных округов) // Государственная власть и местное самоуправление : журнал. — М., 2010. — № 8. — С. 11—13. — ISSN 1813-1247.
  6. ↑ Административно-территориальное деление по субъектам Российской Федерации на 1 января 2010 года
  7. ↑ По территории и населению приведены: 1) суммированные данные статистики по Дальневосточному федеральному округу в границах на 1 января 2018 года и включённым в их состав 3 ноября 2018 года Республике Бурятия и Забайкальскому краю: 2) данные статистики по Сибирскому федеральному округу на 1 января 2018 года с вычитанием исключённых из их состава 3 ноября 2018 года Республики Бурятия и Забайкальского края
  8. ↑ Оценка численности постоянного населения на 1 января 2024 г. и в среднем за 2023 г. и компоненты её изменения. Федеральная служба государственной статистики (22 март 2024). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 25 март 2024.
  9. ↑ Сведения о числе зарегистрированных родившихся, умерших, браков и разводов за январь-декабрь 2018 года Архивная копия от 12 июль 2019 на Wayback Machine; Коэффициенты рождаемости, смертности, естественного прироста, браков, разводов за январь-декабрь 2018 года Архивная копия от 12 июль 2019 на Wayback Machine // Естественное движение населения в разрезе субъектов РФ за январь-декабрь 2018 года Архивная копия от 15 ноябрь 2019 на Wayback Machine Росстат
  10. ↑ Валовой региональный продукт по субъектам Российской Федерации в 1998—2018 гг. // Росстат
  11. ↑ Валовый региональный продукт на душу населения по субъектам Российской Федерации в 1998—2018 гг. MS Excel документ
  12. ↑ Грамота[[:Ҡалып:Тчк]]Ру — Вопрос № 261551. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 7 июнь 2018. Архивировано 12 июнь 2018 года.
  13. ↑ 1 2 На территории, присоединение которой к России не получило международного признания

Һылтанмалар

Ҡалып:Списки субъектов Российской Федерации

Тема буйынса өҫтәмә

Категориялар