Стәрлетамаҡ ҡалаһы ҡала округы
Стәрлетамаҡ (рус. Стерлитамак, МФА: Стәрлетамаҡ ) — Рәсәйҙәге ҡала, халыҡ һаны буйынса Өфөнән һуң икенсе урында тороусы Башҡортостан Республикаһы ҡалаһы[4]. Стәрлетамаҡ районының административ үҙәге булып тора, әммә уның составына инмәй. Республика әһәмиәтендәге ҡала, Стәрлетамаҡ ҡала округы муниципаль берәмеген барлыҡҡа килтерә[5].
Ҡала — химия сәнәғәте һәм машиналар эшләүҙең эре үҙәге, шулай уҡ Стәрлетамаҡ агломерацияһының төп үҙәктәренең береһе.
1735 йылда Ашҡаҙар почта ямы булараҡ нигеҙ һалына[4], 1781 йылда ҡала статусы ала. Төрлө тарихи осорҙарҙа Өфө наместниклығы, Ырымбур губернаһы, Өфө губернаһы составында була[4]. 1919—1922 йылдарҙа Автономиялы Совет Башҡорт Республикаһының баш ҡалаһы була[6].
Этимология
Физик-географик характеристика
Ҡала Ағиҙел йылғаһының һул ярында, Өфөнән 121 км көньяҡта урынлашҡан. Башҡортостандың географик үҙәгенән бер аҙ көньяҡтараҡ ята. Көнсығышта (яҡынса 50 км) Урал тауҙары, ә көнбайышта Көнсығыш Европа тигеҙлеге башлана.
Ҡала тирәһендә шихандар — Йөрәктау, Ҡуштау, Шәкетау (хәҙер юҡҡа сығарылған), Торатау урынлашҡан. Улар уникаль геологик тәбиғәт ҡомартҡылары булып тора.
Ҡала башта Ашҡаҙар һәм Стәрле йылғалары араһында төҙөлә (хәҙерге Иҫке ҡала). Һуңынан ул башлыса көнбайышҡа һәм төньяҡҡа табан киңәйә.
Яҡын ҡалалар: Ишембай (21 км) һәм Салауат (26 км). Улар менән бергәләп Стәрлетамаҡ агломерацияһын барлыҡҡа килтерә.
Стәрле йылғаһы Ашҡаҙарға ҡоя. Шулай уҡ ҡала эргәһенән Ағиҙел һәм Ольховка йылғалары үтә.
- Климат
Климаты — уртаса континенталь. Ҡышы һалҡын һәм ҡарлы, йәйе йылы, ҡайһы саҡта эҫе.
- Уртаса йыллыҡ температура — 4,1 °C;
- Һауаның уртаса дымлылығы — 72 %;
- Елдең уртаса тиҙлеге — 3,5 м/с.
| Ҡала климаты | |||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Күрһәткес | Ғин | Фев | Мар | Апр | Май | Июн | Июл | Авг | Сен | Окт | Ноя | Дек | Йыл |
| Уртаса максимум, °C | −9,9 | −8,3 | −1,1 | 11,6 | 21,3 | 25,2 | 27 | 24,9 | 18,8 | 8,5 | −0,7 | −6,4 | 9,2 |
| Уртаса температура, °C | −12,2 | −11,7 | −5,3 | 5,7 | 13,8 | 18,8 | 20,4 | 17,8 | 11,9 | 4,8 | −4 | −10,5 | 4,1 |
| Уртаса минимум, °C | −18,9 | −18,5 | −11,5 | 0,3 | 7,3 | 11,9 | 14,2 | 11,7 | 6,7 | 0 | −7,7 | −14,6 | 0,3 |
| Яуым-төшөм нормаһы, мм | 47 | 35 | 32 | 29 | 44 | 54 | 60 | 59 | 43 | 51 | 46 | 53 | 553 |
| Сығанаҡ: [8]. | |||||||||||||
- Сәғәт бүлкәте
Стәрлетамаҡ МСК+2 сәғәт бүлкәтендә урынлашҡан. Ҡулланылған ваҡыттың UTC-ҡа ҡарата күсеше +5:00 тәшкил итә.
Тарих
Стәрлетамаҡ ҡалаһының тарихы XVIII быуатта башлана. 1730-сы йылдарҙа Рәсәй империяһы хөкүмәте Өфө менән Ырымбур араһында почта станциялары (ямдар) ойоштора. Шуларҙың береһе Өфө провинцияһында урынлашҡан Ашҡаҙар почта ямы була.
Тоҙ пристане нигеҙләнеүе
1765—1766 йылдарҙа С. Н. Тетюшев проекты буйынса Соль-Илецктән килтерелгән тоҙҙо ташыу өсөн тоҙ пристане төҙөлә (1810 йылға тиклем эшләй). Тетюшев билдәле эшҡыуар була, ул сауҙа эшмәкәрлеген дәүләт хеҙмәте менән уңышлы берләштерә. 1763 йылда уға надворный советник, ә 1765 йылда — коллежский советник дәрәжәһе бирелә. Үҙенең юғары бәйләнештәре ярҙамында ул проектын императрица Екатерина II-гә тәҡдим итә.
Проект буйынса пристань Ашҡаҙар йылғаһы буйында, Ағиҙелгә ҡойған урында төҙөлөргә тейеш була. Унан тоҙ йылға буйлап ташылырға тейеш булған. Йылына яҡынса миллион бот тоҙ ташыу күҙаллана. Проект 1766 йылдың 19 ғинуарында раҫлана.
1767 йылдың яҙында беренсе тоҙ карауаны юлға сыға, әммә уның күләме планлаштырылғандан өс тапҡырға аҙыраҡ була. Ваҡыт үтеү менән пристань урынының уңайһыҙ булыуы асыҡлана, һәм 1769 йылда П. Д. Еропкин тәҡдиме буйынса ул Ағиҙел буйындағы Бөгөлсән яғына күсерелә. Шулай ҙа Стәрлетамаҡ пристаненән башҡа йөктәр ташыу дауам итә.
Башта пристань төрлөсә атала: Ашҡаҙар пристане һәм Стәрлетамаҡ пристане исемдәре бер үк ваҡытта ҡулланыла. Һуңыраҡ рәсми рәүештә «Стәрлетамаҡ пристане» исеме нығына.
Пугачёв ихтилалы йылдарында
Үҙенең етенсе йылында Стәрлетамаҡ пристане нығытмаһы ҙур тарихи ваҡиғаларға йәлеп ителә — ике йыл дауамында бында Пугачёв ихтилалы тулҡындары үтә.
1773 йылдың 9 октябрендә Ырымбур губернаторы И. А. Рейнсдорп Өфө воеводаһы полковник А. Н. Борисовҡа 5000 башҡорт яугирын тиҙ арала йыйып, Ырымбур ҡәлғәһенә ярҙамға ебәрергә бойора. Йыйыу урыны итеп Стәрлетамаҡ пристане билдәләнә. Әммә күп һанлы башҡорт һәм мишәр ғәскәрҙәрен файҙаланыу мөмкин булмай. Властар ополчение отрядтарын ойошторған арала, пристань тирәһендә Емельян Пугачёв яҡлы старшина Кинйә Арыҫланов агитаторҙары йөрөп, халыҡты ихтилалға өндәй. Улар Пугачёвты «ысын император Пётр III» тип иғлан итә, һәм был агитация уңышлы була.
Октябрь аҙағында — ноябрь башында ихтилалсыларға ҡаршы ебәрелгән отрядтарҙың күбеһе улар яғына күсә. Шуларҙың береһен, 95 башҡорттан торған отрядты, йәш Салауат Юлаев етәкләй.
1773 йылдың 19 ноябренә ҡараған төндә пристань янына 4 меңдән 8 меңгә тиклем ихтилалсы йыйыла. Уларҙы Ҡасҡын Һамаров, Ҡанбулат Юлдашев һәм Ҡаранай Моратов етәкләй.
Пристанды 70 һалдаттан торған гарнизон һаҡлай. Әммә уның етәкселәре — майорҙар Н. И. Голов һәм И. К. Маршилов, шулай уҡ башҡа ҡайһы бер кешеләр, Өфөгә ҡаса. Шулай ҙа ҡалған гарнизон 22 ноябргә тиклем ҡаршылыҡ күрһәтә. Оборонала шулай уҡ Ҡазандан килгән капитан Иван Богданов һәм капитан Антон Гуров ҡатнаша.
Стәрлетамаҡ пристане 1774 йылдың 30 мартына тиклем ихтилалсылар ҡулында була, һуңынан секунд-майор С. М. Тютчев етәкселегендәге хөкүмәт ғәскәрҙәре тарафынан кире алына. Әммә унан һуң да ул башҡорт ихтилалсыларҙың даими һөжүмдәренә дусар була. Пристанды подполковник Иван Карпович Рылеев етәкселегендәге Санкт-Петербург карабинер полкы роталары һаҡлай.
1774 йылдың май уртаһында Рылеев Өршәк һәм Дим йылғалары башында ғәскәр туплаған Ҡаранай Муратовҡа ҡаршы сыға. 18 майҙа Өршәкбаш-Ҡарамалы менән Кесе Кәркәле ауылдары араһында һуғыш була. Юғалтыуҙар кисергәс, Рылеев ғәскәрҙәре сигенергә мәжбүр була һәм бер нисә көн оборона тота.
Пугачёвсылар пристанды уратып алып, аҙыҡ-түлек складтарын талая һәм яндыра. 1774 йылдың 1 һәм 2 июлендә Ҡаранай Муратов менән Кусяпкул Азатбаев йәнә пристанды алырға тырыша, әммә уңышҡа ирешмәй. 5 июлдә улар П. М. Голицын ғәскәрҙәренә ҡаршы һуғыша, ләкин еңелә. Был ваҡиға Стәрлетамаҡ тирәһендә Пугачёв ихтилалының һуңғы ҙур бәрелеше була.
Өйәҙ ҡалаһы
1781 йылдың 23 декабрендәге юғары указ буйынса, Өфө наместниклығы составында Стәрлетамаҡ өйәҙе ойошторолоу сәбәпле, 1782 йылдың апреленән Стәрлетамаҡ тоҙ пристане өйәҙ ҡалаһы статусын ала. Был ҡарарға пристандың уңайлы географик урыны булышлыҡ итә.
Барлыҡ өйәҙ ҡалалары кеүек, Стәрлетамаҡ үҙенең гербын ала. Уның тасуирламаһы: «Ҡалҡандың өҫкө өлөшөндә Өфө ҡалаһы гербы (көмөш фонда йүгереп барған һыуһар), аҫҡыһында — зәңгәр фонда йөҙөп йөрөүсе өс көмөш ҡаҙ». Герб 1782 йылдың 8 июнендә раҫлана.
1796 йылда Өфө наместниклығы бөтөрөлөп, Ырымбур губернаһына үҙгәртелә. Стәрлетамаҡ ошо осорҙа ла өйәҙ ҡалаһы булып ҡала.
XIX быуатта ҡалала мәғариф һәм дини тормош үҫешә. 1839 йылда ике йыллыҡ уҡыу мөҙҙәтле сиркәү-приход мәктәбе асыла. 1837—1864 йылдарҙа Ҡазан Божья Матерь соборы төҙөлә (1938 йылда емерелә).
Февраль һәм Октябрь революциялары
Февраль революцияһынан һуң Стәрлетамаҡта йәмәғәт ойошмалары комитеты ойошторола, ҡала милицияһы барлыҡҡа килә. 1917 йылдың 15 мартынан эшсе һәм һалдат депутаттары Советы эшләй, унда башлыса эсерҙар һәм меньшевиктар өҫтөнлөк итә.
1917 йылдың 30 октябрендә Өфө ҡалаһынан килгән большевиктар вәкиле ҡала хакимиәте Советтар ҡулына күсеүе тураһында хәбәр итә. 31 октябрҙә ревком һәм өйәҙ халыҡ комиссарҙары советы ойошторола. Шул уҡ йылда «Рабочий и солдат» гәзите сыға башлай.
Граждандар һуғышы
1918 йылдың яҙында ҡыҙыл ғәскәрҙәр отрядтары ойошторола. 12 июлдә ҡалаға Чехословак корпусы ғәскәрҙәре бәреп инә, һәм ҡыҙылдар сигенергә мәжбүр була. Ҡала ваҡытлыса Комуч контроленә күсә.
1918 йылдың 29 декабрендә Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл армияһы ғәскәрҙәре Стәрлетамаҡҡа кире инә. 1919 йылдың 5 апрелендә ҡаланы Колчак армияһы баҫып ала, әммә май аҙағында ҡыҙылдар яңынан уны азат итә.
1919 йылдың 20 авгусында Стәрлетамаҡҡа Башҡорт хәрби-революцион комитеты килә. 1919—1922 йылдарҙа ҡала Автономиялы Совет Башҡорт Республикаһының баш ҡалаһы була. 1920—1930 йылдарҙа — Стәрлетамаҡ кантонының административ үҙәге.
Совет осоро
1930 йылда административ бүленеш үҙгәртелә, һәм Стәрлетамаҡ Стәрлетамаҡ районы үҙәге була.
1932 йылда ҡала эргәһендә, киләсәктәге Ишембай биләмәһендә, нефть сығарыу башлана. Был төбәк «Икенсе Баҡы» булараҡ билдәле була. 1933—1934 йылдарҙа Өфө — Ишембай тимер юлы төҙөлә, һәм Стәрлетамаҡта беренсе поезд 1934 йылдың 12 сентябрендә килә.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында ҡалаға күп сәнәғәт предприятиелары эвакуациялана. Һуғыш осоронда заводтар, шул иҫәптән бөгөнгө «Авангард» һәм «Строймаш» предприятиелары нигеҙләнә.
1952—1953 йылдарҙа Стәрлетамаҡ Стәрлетамаҡ өлкәһенең административ үҙәге була.
1960-сы йылдарҙа сәнәғәт әүҙем үҫешә: синтетик каучук заводы («Синтез-Каучук»), химия предприятиелары (хәҙерге Башҡортостан сода компанияһы) төҙөлә. 1961 йылда Башҡортостанда тәүге троллейбус линияһы Стәрлетамаҡта асыла.
Халыҡ һаны тиҙ артыу сәбәпле, ҡала көнсығышҡа табан киңәйтелә, шулай уҡ Стәрлетамаҡ һәм Салауат ҡалаларын урап үтеүсе автомобиль юлы төҙөлә.
Халҡы
| Халыҡ иҫәбе | |||||
|---|---|---|---|---|---|
| 1795 | 1829 | 1847 | 1855 | 1856 | 1862 |
| 675 | ↗ 2332 | ↗ 4160 | ↗ 5543 | ↘ 5500 | ↗ 6234 |
| 1870 | 1878 | 1887 | 1897 | 1907 | 1913 |
| ↗ 6896 | ↗ 7316 | ↗ 9517 | ↗ 15 550 | ↗ 15 620 | ↗ 16 847 |
| 1916 | 1926 | 1931 | 1939 | 1943 | 1944 |
| ↗ 17 901 | ↗ 24 609 | ↘ 23 700 | ↗ 38 786 | ↗ 58 200 | ↘ 53 400 |
| 1945 | 1946 | 1947 | 1959 | 1962 | 1967 |
| ↘ 52 400 | ↗ 56 500 | ↗ 59 200 | ↗ 111 575 | ↗ 131 000 | ↗ 162 000 |
| 1970 | 1973 | 1975 | 1976 | 1979 | 1982 |
| ↗ 184 000 | ↗ 203 000 | ↗ 211 000 | → 211 000 | ↗ 220 122 | ↗ 230 000 |
| 1985 | 1986 | 1987 | 1989 | 1990 | 1991 |
| ↗ 236 000 | → 236 000 | ↗ 251 000 | ↘ 247 457 | ↗ 250 000 | ↗ 252 000 |
| 1992 | 1993 | 1994 | 1995 | 1996 | 1997 |
| ↗ 254 000 | → 254 000 | ↗ 256 000 | ↗ 259 000 | ↗ 261 000 | ↘ 259 000 |
| 1998 | 1999 | 2000 | 2001 | 2002 | 2003 |
| ↗ 262 000 | ↗ 263 600 | ↗ 265 200 | ↗ 266 800 | ↘ 264 362 | ↗ 264 400 |
| 2004 | 2005 | 2006 | 2007 | 2008 | 2009 |
| ↗ 264 500 | ↗ 265 000 | ↗ 265 500 | ↗ 266 200 | ↗ 268 303 | ↗ 269 729 |
| 2010 | 2011 | 2012 | 2013 | 2014 | 2015 |
| ↗ 273 486 | ↘ 273 400 | ↗ 274 382 | ↗ 275 798 | ↗ 277 048 | ↗ 278 678 |
| 2016 | 2017 | 2018 | 2019 | 2020 | 2021 |
| ↗ 279 692 | ↗ 280 233 | ↘ 279 626 | ↘ 278 127 | ↘ 276 394 | ↗ 277 410 |
Рәсәй Иҡтисади үҫеш министрлығының 2018 йылда баҫылған фаразына ярашлы, Стәрлетамаҡ халҡының һаны 2024 йылға — 295,20 мең кешегә, ә 2035 йылға 312,45 мең кешегә тиклем артасаҡ тип күҙаллана[9].
Территориаль бүленеш
Ҡала шартлы рәүештә тимер юл буйынса сикләнгән көнбайыш һәм көнсығыш өлөштәргә бүленә, улар үҙ эсенә микрорайондарҙы ала:
- Көнбайыш өлөшө: Коммунистик, Комсомол, Курчатов, Ленин, Нахимов, Беренсе май, Ҡояшлы, Урал;
- Көнсығыш өлөшө: Ашкаҙар, Тимер юл, Ҡыҙыл Байраҡлы, Михайловка, Төньяҡ, Совет, Шәкетау, Көньяҡ.
Урындағы үҙидара
Урындағы үҙидара органдары структураһына инәләр[5]:
- ҡала округының вәкиллекле органы — Совет;
- ҡала округы башлығы — Совет рәйесе;
- ҡала округы администрацияһы — Администрация;
- контроль-һанап сығыу органы — Контроль-һанап сығыу палатаһы.
Ҡаланың иң юғары вазифалы заты булып Стәрлетамаҡ администрацияһы башлығы (мэр, 2006 йылдан — Стәрлетамаҡ ҡала округы администрацияһы башлығы) тора.
Һаулыҡ һаҡлау
Ҡалала 12 дауахана учреждениеһы эшләй, уларҙа дөйөм алғанда 2700 койка бар, шулай уҡ 18 амбулатор-поликлиника учреждениеһы хеҙмәт күрһәтә.
Мәҙәниәт
Ҡалала Стәрлетамаҡ тарихи-тыуған яҡты өйрәнеү музейы, М. В. Нестеров исемендәге Башҡортостан дәүләт художество музейының картиналар галереяһы, «Стәрлетамаҡ ҡалаһының театр берләшмәһе» (уның составына Стәрлетамаҡ рус дәүләт драма театры, Стәрлетамаҡ башҡорт драма театры, Стәрлетамаҡ бейеү театры инә), «Бенефис» театр-студияһы, ҡала филармонияһы эшләй.
Ҡалала ике кинотеатр бар («Мираж cinema» 6 заллы кинокомплексы һәм «Кинопорт» 7 заллы кинокомплексы), 5 мәҙәниәт һарайы һәм йорто, А. П. Гайдар исемендәге Пионерҙар һәм уҡыусылар һарайы эшләй.
Иҫтәлекле урындар
Һәйкәлдәр һәм скульптура композициялары
- Билдәһеҙ һалдат һәйкәле
- Интернационалист яугирҙарға һәйкәл
- Өфө трактының 5-се саҡрымындағы һәйкәл (1918 йылда Стәрлетамаҡ хәрби-революцион комитеты ағзалары атылған урын)
- Ленин һәйкәле — Ленин проспектында
- «Азат итеү» монументы
- Тыл хеҙмәтсәндәренә һәйкәл
- Беренсе уҡытыусыға һәйкәл — 31-се мәктәп алдында (2010 йылдың августында асылған)
- Совет осоусы-космонавты Юрий Алексеевич Гагаринға һәйкәл — Ю. А. Гагарин исемендәге мәҙәниәт һәм ял паркында (2014 йылдың июнендә асылған)
- Атайға һәйкәл — Ленин проспектындағы аллеяла (2015 йылдың майында асылған)
- «Һаумыһығыҙ» скульптура композицияһы (ғаиләгә һәйкәл) — Октябрь проспектындағы аллеяла (2015 йылдың майында асылған)
- Әсә скульптураһы — «Искра» кинотеатры артындағы Әсә скверында (2016 йылдың майында асылған)
Парктар һәм скверҙар
- Гагарин паркы (Стәрлетамаҡ)
- Еңеү паркы (Стәрлетамаҡ)
- Маршал Г. К. Жуков исемендәге сквер
- Киров паркы
- Содовиктар мәҙәниәт һәм ял паркы (Сода паркы)
- Еңеү майҙаны
Стәрлетамаҡтың үҙәк майҙаны — Еңеү майҙаны, унда «Мәңгелек ут» мемориаль комплексы урынлашҡан. Майҙан һәм һәйкәл Бөйөк Ватан һуғышына бәйле ҡала саралары үткәрелгән урын булып тора. Һәр Еңеү көнөндә майҙандағы һәйкәл эргәһендә ветерандар өсөн концерт ойошторола, Мәңгелек утҡа сәскәләр һалына. Шулай уҡ мемориал яңы өйләнешкәндәрҙең яратҡан урындарының береһе булып тора — улар һәйкәл фонында фотоға төшә һәм артабан монумент артында урынлашҡан Еңеү паркына бара.
Иҫкәрмәләр
- ↑ Структура Совета городского округа город Стерлитамак Республики Башкортостан пятого созыва. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 30 март 2026.
- ↑ Стерлитамак, город // Башҡорт энциклопедияһы. — Өфө: Башҡорт энциклопедияһы (ғилми-нәшриәт комплексы), 2015—2020. — ISBN 978-5-88185-306-8.
- ↑ БД ПМО Республики Башкортостан. Город Стерлитамак. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 30 март 2026. Архивировано 24 декабрь 2013 года.
- ↑ 1 2 3 Стерлитамак. Большая Российская энциклопедия. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 30 март 2026.
- ↑ 1 2 Устав городского округа город Стерлитамак Республики Башкортостан. Совет Стерлитамак. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 30 март 2026.
- ↑ И.Г. Петров. Стерлитамак // Электронная Чувашская энциклопедия. — Дата обращения: 30.03.2026.
- ↑ Голубченко И. В., Улямаева З. Ф. Стәрлетамаҡ ҡалаһы ҡала округы // Башҡорт энциклопедияһы. — Өфө: Башҡорт энциклопедияһы (ғилми-нәшриәт комплексы), 2015—2020. — ISBN 978-5-88185-306-8.
- ↑ ФГБУ "ВНИИГМИ-МЦД". Мөрәжәғәт итеү датаһы: 30 март 2026. Архивировано 31 июль 2017 года.
- ↑ Стратегия пространственного развития Российской Федерации на период до 2025 года (проект). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 30 март 2026. Архивировано 18 декабрь 2018 года.
Тема буйынса өҫтәмә
| Ҡалалар | |
|---|---|
| Районы | Архангел | Асҡын | Ауырғазы | Баймаҡ | Баҡалы | Балтас | Бәләбәй | Балаҡатай | Белорет | Бишбүләк | Бөрө | Благовар | Благовещен | Бүздәк | Борай | Бөрйән | Ғафури | Дәүләкән | Дыуан | Дүртөйлө | Ейәнсура | Иглин | Илеш | Ишембай | Йәрмәкәй | Йылайыр | Краснокама | Күгәрсен | Кушнаренко | Көйөргәҙе | Ҡалтасы | Ҡариҙел | Ҡырмыҫҡалы | Ҡыйғы | Мәләүез | Мәсетле | Мишкә | Миәкә | Нуриман | Өфө | Саҡмағош | Салауат | Стәрлебаш | Стәрлетамаҡ | Тәтешле | Туймазы | Учалы | Фёдоровка | Хәйбулла | Шишмә | Шаран | Әбйәлил | Әлшәй | Яңауыл |
