Ҡорғаҙаҡ шишмәһе

Бер версия буйынса, атамаһы башҡорт диалектында ҡoр — «әсетке», «ҡур» һәм боронғо башҡорт телендәге ғаҙы — «йылға» һүҙенән барлыҡҡа килгән^[3]. Икенсе версия буйынса, «ҡор» (ҡоро) һәм «ғаҙы», «ғаҙаҡ» (йылға) һүҙҙәренән килеп сыҡҡан^[4].

Дебит миҡдары 100—125 л/с. Һыу температураһы даими (16—16,5 °C), ҡышын туңмай, радиоактивлы һәм минераллашҡан.

Ҡорғаҙаҡ шишмәһе Ҡаратауҙың ер аҫты һыуҙары иҫәбенә тулылана^[2].

Һелтеле реакцияһы — рН 7,3^[2].

Минераллашыуы — 0,6 г/л^[2].

Гидрокарбонатлы, магний-кальцийлы (НСО₃ 84—87 экв%, Са 57—60 экв%, Мg 34 экв%), өс валентлы мышаяҡ кислоталы (3,9 мг/л).

Һыуҙың шифалы тәьҫирен биологик актив микроэлементтар һәм органик матдәләр көсәйтә: битуминоз матдәләр — 1,5—4,5 мг/л, нафтен кислоталары — 0,1 мг/л)^[5]. Шишмәнән алынған һыуҙа радон миҡдары 1 литрға 13,8-17,6 берәмек Махе тәшкил итә^[2].

Боронғо замандарҙан урындағы халыҡ шишмә һыуын эсеү һәм һаулығын нығытыу өсөн файҙаланған. Составы фәнни өйрәнелгәндән һуң Ҡорғаҙаҡ минераль һыуы Янғантау шифаханаһының тәбиғи дауалау факторҙарының береһе булараҡ ҡулланыла башлай.

Шишмә һыуы яһалма ҡоролған шарлауыҡтан ағып сыға. Бында килеүселәр шифалы һыуҙы ағып төшкән шарлауыҡтан да, янындағы крандан да ала. Түбәндә шул уҡ һыу менән ҙур булмаған түңәрәк бассейн бар. Бассейнға баҫҡыстан төшөп һыу инергә мөмкин. Шифаханаға һыу махсус үткәргес торба аша бирелә һәм эсемлек дауалау, минераль ванналар һәм башҡа процедуралар өсөн ҡулланыла^[6].

Ҡорғаҙаҡ шишмәһен тасуирлаған тәүге тикшеренеүселәрҙең береһе натуралист һәм сәйәхәтсе П. Паллас була. «Рәсәй империяһының төрлө провинциялары буйлап сәйәхәт» (1773) китабында, шишмә алтмышҡа яҡын сажин ағып Йүрүҙән йылғаһына ҡоя, тип телгә ала. Уның һүҙҙәренсә, ошо арауыҡта урындағы башҡорттарҙың дүрт һыу тирмәне булған. Көслө һыу ағымын хужалыҡ ихтыяждары өсөн файҙаланғандар^[7].

Йылға янында ятҡан ҡалҡыулыҡтан Ҡорғаҙаҡ тигән бәләкәй генә шишмә ағып сыға. Алтмыш самаһы сажин арауыҡ ағып төшкәндән һуң шишмәнең көслө ағымы Йүрүҙән йылғаһына ҡоя. Әммә был ҡыҫҡа ғына аралыҡта ла дүрт тирмән урынлашҡан. Улар бында йәшәгән ике башҡорт — Янгилде менән Көскилденеке.

Һөйләүҙәре буйынса, шишмә ҡайһы ваҡыт кинәт кенә ағыуын туҡтата, ә тирмәндәр янында бер аҙ «ял иткәс», ҡабаттан һыу йыйылып аға башлай. Был хәлде ер аҫты һыу юлдары менән аңлатырға мөмкин. Әммә башҡорттар был осраҡта төрлө өрәктәр һәм сихырсылар тураһында уйҙырмалар һөйләй.

Оригинал текст  (рус.)  

Из лежащего над рекою взгорья выходит небольшой ручей Кургазак, и, протекши саженей 60, низвергается крутою стремниною в Юрюзень. Но однако ж и на сем кратком расстоянии находится четыре мельницы, принадлежащие двум здесь обитающим башкирцам Янгильде и Кюскильде. Рассказывают, что сей ручей иногда вдруг перестает течь, и по кратком отдыхе при мельницах вновь собирается; обстоятельство, кое из подземного бегу весьма легко изъяснить можно. Однако ж башкирцы при сем случае рассказывают как о мельницах, так и о всей сей стране различные привидения и колдунов вымыслы.

— Пётр Симон Паллас. Путешествие по разным провинциям Российской империи. 1773 год^[8].

Шишмә тураһында риүәйәттәр бар. Легендаларҙың береһендә, Йүрүҙән йылғаһы ярында Яршағаз тауы янында ҡасандыр шишмәне һаҡлаған яуыз рухтар йәшәгән. Башҡорт эпосы геройы Урал батыр дейеү һәм бәрейҙәрҙе еңгәндән һуң, ҡара көстәр ер аҫтына ҡаса.

Рухтар тәрән тау төпкөлөндә йәшәгән һәм ҡайһы берҙә һыу сығыу юлын ҡаплап торған тип һөйләнә. Шишмә ағымы ҡайһы берҙә туҡтап тора, ә һуңынан тағы ла көслөрәк булып урғылып сыға башлай. Шуға күрә, халыҡ шишмәне ҡоро, ҡороғон тип атаған^[9].

Башҡа риүәйәттәрҙә, шишмәне тауҙарҙа йәшәгән боронғо ҡәбиләләр тапҡан, тип һөйләнә. Кешеләр был шишмә һыуының көс биреүен һәм яраларҙы дауаларға ярҙам иткәнен белгән һәм шишмәне изге тип һанаған^[10].

Ҡорғаҙаҡ шишмәһе — популяр туристик объект. Бында экскурсиялар ойошторола, улар барышында килеүселәргә шишмә тарихы, уның һыуының үҙенсәлектәре һәм урындағы халыҡ өсөн әһәмиәте тураһында һөйләйҙәр. Актив ял яратыусылар тау түбәһенә һәм матур үҙәндәргә алып барған төрлө ҡатмарлыҡтағы маршруттар буйынса үтә ала. Был урын шулай уҡ фотографтарҙы йәлеп итә, улар матур тәбиғәт пейзаждарын һәм сығанаҡты фотоға төшөрә^[10].

Ҡорғаҙаҡ шишмәһе Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советының 1965 йылдың 17 авгусындағы 465-се ҡарарына ярашлы гидрологик тәбиғәт ҡомартҡыһы тип иғлан ителә.

Сығанаҡтың тәбиғи торошон һаҡлау маҡсатында уның биләмәһендә сикләүҙәр индерелгән. Тәбиғәт ҡомартҡыһы территорияһында түбәндәгеләр тыйыла:

• сығанаҡты файҙаланыу менән бәйле булмаған граждандарҙың даими йәшәүе;
• объектҡа ҡағылышы булмаған кешеләрҙең үтеүе һәм транспорттың йөрөүе;
• тау, гидротехник, ер ҡаҙыу һәм төҙөлөш эштәре алып барыу;
• сығанаҡ тирәһендәге биләмәлә мал көтөү;
• санитар киҫеүҙән башҡа урман киҫеү;
• сығанаҡты бысратҡан йәки уның тәбиғи һәм эстетик күренешен боҙған теләһә ниндәй хужалыҡ эшмәкәрлеге.

Һаҡлау режимы сығанаҡтың гидрологик режимын, һыуҙарының таҙалығын һәм тирә-яҡ тәбиғәт ландшафын һаҡлауға йүнәлтелгән^[11].

Фоторәсемдәр