Янғантау (геопарк)

Геопарк майҙаны 1700 км² тәшкил итә. Территория Башҡортостан Республикаһының Салауат районы сиктәрендә урынлашҡан: көньяҡ-көнбайыштан — Силәбе өлкәһенең Әшә һәм Ҡытау-Ивановск райондары һәм Ҡытаутамаҡ ҡала округы; көньяҡ-көнсығыштан — Силәбе өлкәһенең Ҡытаутамаҡ ҡала округы һәм Һатҡы районы; төньяҡ-көнбайыштан — Нуриман; төньяҡ-көнсығышта — Ҡыйғы районы; ә төньяҡта республиканың Дыуан районы менән сиктәш.

Рельефы

Геопарк территорияһы рельефы түбәле-ҡырлалы-теҙмәле тигеҙлекте хасил итә. Ҡалҡыулыҡтар, арҡалар һәм үҙәндәр араһындағы тау теҙемдәре көньяҡтан төньяҡҡа ҡарай һәм тектоник структуралар йүнәлеше менән тап килә. Көньяҡ Урал тау структураларының күпселегенән айырмалы, субкиңлек йүнәлешле Ҡаратау һырттары ғына үҙенә башҡа.

«Янғантау» геопаркы территорияһы тау тоҡомдары йәшенең рифейҙан алып дүртенсел осор ҡатламдарына тиклемге киң диапазонын үҙ эсенә ала. Төбәктә төрлө тау тоҡомдары: ҡомташтар,алевролиттар, һәүерташ, эзбизташтар, мергелдәр, кварциттар, доломитар, конгломераттар, балсыҡлы тупраҡ, балсыҡ, ҡом, ҡырсынташлыҡ, күл-һаҙ ултырмалары таралған. Геопарк территорияһында ике ҙур тектоник структура: Көнсығыш Европа платформаһы (Пермь-Башҡорт көмбәҙе) һәм Урал йыйырсыҡлы өлкәһе (Йүрүҙән-Сылва депрессияһы) һәм Урал алды бөгөлөшөнөң Башҡорт мегантиклинорийы (Ҡаратау структура комплексы)^[3][4] айырылып тора.

Пангей материгы барлыҡҡа килгәндә, геопарк районы Көнсығыш Европа платформаһы сиктәрендә боронғо диңгеҙ бассейны шельфын кәүҙәләндергән. Континенталь массаларҙың төкәшеүе йыйырсыҡланыу процестары һәм шарьяждар барлыҡҡа килеүе менән ҡушылып барған.

1. Мәсетле киҫелеше — Ер йөҙөндәге тормош эволюцияһының иртә Пермь этабындағы Пермь системаһының (290—285 миллион йыл элек) Әртә һәм Көңгөр ярустары интервалын биләгән фоссилияларҙан торған бай комплекслы халыҡ-ара әһәмиәткә эйә булған төп геологик объект. Ултырмаларҙа фораминиферҙар (фузулинид), аммоноидеялар, конодонттар, остракодтар, брахиоподтар, балыҡтар, каламиттар, эзбизташ ылымыҡтарҙың ҡаҙылма ҡалдыҡтары бар. Әртә-көнгөр йәшендәге ылымыҡтарҙың һирәк ҡалынлыҡтағы ҡомло-балсыҡлы һыҙаты аша кәүҙәләнә. Геологик сығыштар оҙонлоғо — 750, бейеклеге 100 метрға тиклем.

Мәсетле киҫелеше Халыҡ-ара стратиграфик шкаланың Көңгөр ярусының аҫҡы сиге глобаль стратотибы («алтын ҡаҙаҡтар») кандидаты булып тора. Әртә һәм Көңгөр ярустары араһындағы сиктәр Neostreptognathodus pnevi Kozur et Movshovitsch конодонттар барлыҡҡа килеүе буйынса билдәләнә. Глобаль корреляция өсөн Мәсетле киҫелешендә күп һанлы аммоноидеяларҙың (Әртә ярусы ултырмаларында — Uraloceras fedorowi, Көңгөр тоҡомдарында — Clausiuraloceras ырыуы вәкилдәре) булыуы мөһим.

2. Бөтә геопаркка исем биргән Янғантау тауы һирәк геотермаль феномен сағылышы булып тора. Йүрүҙән йылғаһының уң яры буйлап көньяҡ-көнбайыштан төньяҡ-көнсығышҡа табан һуҙылған ҡалҡыулыҡтан ғибәрәт. Уның абсолют нөктәһе — диңгеҙ кимәленән 416 метр бейеклектә, итәге — 252 метрҙа. Янғантау тауы сиктәрендә ҡайнар газ һәм быу сыға торған 5 участка һүрәтләнгән. Ер ҡуйынының йылыныуы 300 ºС-тан ашыу булыуы билдәләнгән. Был — Ер шарында платформа шарттарында вулкан эшмәкәрлеге менән бәйләнмәгән термаль процестарҙың интенсив рәүештә сағылыш тапҡан аҙ осраған бер урыны.

XVIII быуаттан башлап тауҙа ғилми тикшеренеүҙәр үткәрелгән. Янғантау феномены генезисының 7 фаразы тәҡдим ителгән, хәҙерге ваҡытта ике фараз иң популяры: битуминоз һәүерташарҙың ер аҫты яныуы/әселәнеүе (Паллас, 1773; Штильмарк, 1958; Пучков, Абдрахманов, 2003; һ. б.), шулай уҡ Янғантауҙың температура аномалиялары тектоник тәбиғәтенең килеп сығыу теорияһы — шарьяжлы пластиналар ышҡылыуы арҡаһында (Ниғмәтуллин, Казанцева, Камалетдинов, Казанцев, 1996; Казанцева, 2014) убылып төшөү зоналарында тоҡомдарҙың ышҡылыуы (Миловидов, Огильди, 1948). Оҙаҡ ваҡыт дауамында был территорияның температура феноменын дауалау маҡсатында ҡулланалар, 1950 йылдарҙан шул уҡ исемле курорт эшләй.

3. Оло Лука киҫелеше — ташкүмер осоро башҡорт ярусы стратотибы. Киҫелеш Оло Лука ауылына ҡаршы, Йүрүҙән йылғаһының һул ярында Кропачёво станцияһынан төньяҡ-көнсығышҡа 15 километрҙа урынлашҡан. С. В. Семихатова уны «Уралдың көнбайыш битләүендә башҡорт ҡатламдарының типик яланғасланыуы» тип һүрәтләгән һәм брахиоподтар фаунаһы менән ҡылыҡһырлаған. Оло Лука киҫелеше Лаҡлы тибына ҡарай. Башҡорт ярусының үҙенсәлеге булып ике быуынлы: аҫҡы өлөшөндә карбонатлы һәм өҫкө өлөшөндә башлыса терригенлы төҙөлөш тора.

4. Лаҡлы киҫелеше — башҡорт ярусының терәк киҫелеше. Башлыса органогенлы эзбизташтар менән кәүҙәләндерелгән сюранск, аквасск һәм асҡынбаш аҫҡатына бүленә. Асҡынбаш аҫҡаты эзбизташтарына өҙөклөк менән өҫкө карбондың куркин ҡатламы, алевролиттар һәм эзбизташтар аргиллиттары ҡатламы, ятҡан.

5. Күҫәләр көкөртлө һыу сығанаҡтары — Башҡортостан Республикаһының тәбиғи гидрогеологик ҡомартҡыһы. Сығанаҡтар Күҫәләр ауылының көнбайыш ситендә, Йүрүҙән йылғаһының һул ярында урынлашҡан. Аҫҡы Пермь системаһының әртә ҡаты эзбизташтарында барлыҡҡа килгән. Һыуҙың минераллашыуы 1,0 г/л тиклем тәшкил итә. Ҡайһы бер шишмәләрҙә ҡырсынташлыҡтарҙа саф көкөрт ултырмалары күҙәтелә.

6. Ҡорғаҙаҡ сығанағы — Башҡортостан Республикаһының тәбиғи гидрогеологик ҡомартҡыһы. Комсомол ауылының көнбайыш ситендә урынлашҡан. Минераль һыуҙар дебиты 100—125 л/сек тәшкил иткән иң көслө ер аҫты сығанағы. Сығанаҡ һыуы шифалы — эсәр һыу сифатында ҡулланыла.

7. Ҡаратау һырттары — Көньяҡ Уралдың көнбайыш армыттары. Башҡортостан Республикаһы сиктәрендә башҡа Урал орогены тектоник структуралары субмеридиональ урынлашһа, һырттың үҙенсәлеге булып субкиңлеккә һуҙылыуы тора. Ҡаратау һыртының уртаса бейеклеге — диңгеҙ кимәленән 600 метр. 10 километрҙан артҡан ҡеүәткә эйә рифей-венд диңгеҙ карбонат-терриген ултырмаларынан тора. Ҡаратау комплексы сиктәрендә көнсығыштан бер-береһенә ҡапланған бик күп шарьяж пластиналар айырылып тора. Ҡаратау һырты структураһы күп йылдар дауамында — Ф. Н. Чернышев (1889), Н. В. Дорофеев, В. Н. Рябинин (1929), М. М. Тетяев (1938), Н. С. Шатский (1945) һ. б. тарафынан вертикаль-блоклы тип һанала. 1954 йылда тәүге тапҡыр Камалетдинов Морат Абдулхаҡ улы көньяҡ-көнсығыштан һырттың боронғо ҡатламдарының Өфө яйлаһының йәшерәк тоҡомдарына ҡапланыуы хаҡында һығымта яһай, һәм был артабан Урал тауҙарының шарьяж-ҡапланмалы төҙөлөшлө булыуын иҫбатларға нигеҙ була.

Геопарк Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең 2017 йылғы бойороғо менән булдырыла. Территорияла 20-нән ашыу геологик объект бар, шуларҙан 3 (Мәсетле, Оло Лука киҫелештәре, Янғантау) халыҡ-ара, 10 — милли һәм 21 объект — белем биреү әһәмиәтендә. Салауат районының Янғантау тауы гидротермаль феномены менән бәйле бальнеологик ресурстары донъяға билдәле.

Геопарк менән идара итеү, фән һәм геобелем, туризм, эшҡыуарлыҡ өлкәһендәге партнёрҙар ҡатнашлығында, «Янғантау шифаханаһы» акционерҙар йәмғиәте базаһында тормошҡа ашырыла. 2020 йылда Янғантау геопаркы автономиялы коммерцияға ҡарамаған ойошма ойошторола.

Геопарктың тәбиғәт үҙенсәлеге Рәсәй һәм Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китаптарына ингән үҫемлектәрҙең һәм хайуандарҙың күп төрлөлөгө менән бәйле. Шулай уҡ территорияла Рәсәйҙең милли һәм халыҡ-ара әһәмиәткә эйә «Өфө яйлаһы» БС-022 төп орнитология биләмәһе лә урынлашҡан. Геопарктың туғыҙ тәбиғи һәм геологик объекты төбәктең айырыуса һаҡланған территориялары исемлегенә инә^[5].

Әй һәм Йүрүҙән йылғалары буйынса ҡом һайыҫҡаны һәм сапсандарҙың тығыҙ популяциялары билдәләнгән. Геопаркта селәндәрҙең Башҡортостан Республикаһындағы ике эре колонияһы бар. Бындай үҙенсәлек территорияла бердвотчингты (watching bird) — экотуризмдың иң популяр булған йүнәлештәренең береһен үҫтереү мөмкинлеген бирә.

Территория матди булмаған мәҙәниәттең юғары үҫеш кимәле менән айырыла. Йыл һайын районда башҡорт халҡының мәҙәни традицияларын һаҡлауға йүнәлтелгән «Салауат йыйыны» халыҡ-ара фестивале үткәрелә. Күп һанлы кәсепселек һәм һөнәрселек: солоҡсолоҡ, йылҡысылыҡ, ҡымыҙсылыҡ, халыҡ кейемдәре менән музыка ҡоралдары әҙерләү, көршәкселек һәм дағалау эше, бағымсылыҡ үҫешкән. Район халҡы сәсәндәр — мифтар һәм риүәйәттәр һөйләүселәр — ярыштарында ҡатнаша.

Матди мәҙәни мираҫ 32 археология ҡомартҡыһында (ҡурғандар, ҡаласыҡтар, ултыраҡтар, мәмерйә тораҡтары) сағылған, шуларҙың — 9-ы федераль әһәмиәттәге, мәҫәлән, Иҙрис мәмерйә торағы һәм Иҙрис яҙмаһы. Лаҡлы, Иҙрис һәм Урмантау мәмерйәләре, Ҡорғаҙаҡ сығанағы, Күҫәләр көкөртлө һыу сығанаҡтары,Лаҡлы ауылы янындағы Ҡапҡа-Таш, Яхъя киҫелеше, Лимоновка ҡыразы һ.б. геообъекттарҙы барып күреү маҡсатында ойошторолған экскурсия-турист маршруттары эшләй. Геопарк территорияһында ошо ерҙең геологик, тәбиғи тарихы буйынса белем бирерлек, төньяҡ-көнсығыш башҡорттарының мәҙәниәтенә һөйөү уятырлыҡ 24 музей бар. Район үҙәге Малаяҙ ауылындағы Салауат Юлаев музейын, «Янғантау» курортының «Каравелла» диңгеҙ музейын барып күреп, райондың геологик һәм тәбиғи тарихын өйрәнеп була.

2018 йылдан геопарк «Йәш геолог» республика ялан профиль лагеры сиктәрендә гидрометрия, радиометрия, минералогия һәм петрография, палеонтология буйынса уҡыуҙар үтә. Бында күп йылдар мөмкинлектәре сикләнгән кешеләр өсөн «Йүрүҙән» спорт фестивале үткәрелә. Территорияла Башҡорт дәүләт университеты география факультеты студенттарының ялан тәжрибәләре уҙғарыла.

Геопарк территорияһында 20 туристик маршруттан торған селтәр булдырылған. Уға геопарк мәмерйәләре буйынса 3 спелеомаршрут; Әй һәм Йүрүҙән йылғалары буйлап 8 һалда ағыу маршруты; бер нисә төп геообъекттарға (Мәсетле һәм Ахун киҫелештәре; Күҫәләр көкөртлө һыу сығанаҡтары һәм Ҡорғаҙаҡ сығанағы) 2 геологик тур; этнография-крайҙы өйрәнеү буйынса махсуслашҡан «Мөғжизәле яҡ», «П. С. Паллас эҙҙәре буйлап» һәм «С. М. Прокудин-Горский эҙҙәр буйынса» маршруттары; ҡош яратыусылар өсөн Рәсәй территорияһының «Өфө яйлаһы» БС-022 төп орнитология биләмәһе буйынса үткән орнитологик маршрут; ҡатнаш һәм йәйәүлеләр экскурсиялары инә.

2019 йылда "Геолог менән ял көндәре. Янғантау геопаркы" туристик маршруты VI Бөтә Рәсәй «Йыл маршруты» туристик премияһының «Иң яҡшы мәҙәни-тәғлимәт маршруты (экскурсия)» номинацияһында 3-сө урынға лайыҡ була^[6].

2023 йылда геопрактың бер нисә туристик маршруты «Йыл маршруты 2023 (Һөҙөмтәләр)» X Бөтә Рәсәй туристик премияһында призлы урындар ала^[7].

«Янғантау» геопаркы ЮНЕСКО эгидаһы аҫтында 2002 йылдан бирле эшләүсе бөтә донъя милли геопарктар селтәренә^[8] ингән геопарк статусын Рәсәйҙә беренсе булып алыуға дәғүә итә^[9].

2018 йылдың 15 сентябрендә ЮНЕСКО геопарктарының Италиялағы Адамелло-Брента ҡалаһында (унда Милли парк урынлашҡан) үткән 8-се Халыҡ-ара конференцияһында «Янғантау» геопаркының бөтә донъя милли геопарктар селтәренә инеүгә дәғәүә иткән ғаризаһы хуплана^[10].

2019 йылдың 1 сентябрендә ЮНЕСКО геопарктары Советының Индонезияла уҙған ултырышынды «Янғантау» геопаркын ЮНЕСКО геопарктарының глобаль селтәренә индереү тураһында ҡарар ҡабул ителә. Яңы объект Геопарктарҙың Азия-Тымыҡ океан селтәренең алтынсы симпозиумында йәмәғәтселек иғтибарына тәҡдим ителә һәм таныштырыла^[1].

2020 йылдың 7 июлендә, ЮНЕСКО Ассамблеяһының тажзәхмәт пандемияһы арҡаһында онлайн үткән ултырышында, «Янғантау» геопаркының Рәсәйҙә һәм БДБ илдәре араһында беренсе булып ЮНЕСКО-ның бөтә донъя селтәренә рәсми инеүе тураһында иғлан ителә^[11].

• Альфред Акбашев. Что даст Башкирии статус геопарка ЮНЕСКО в Янган-Тау? ИА «Башинформ», 23 августа 2019 года (рус.) (Тикшерелеү көнө: 28 март 2024)
• Абдрахманов Р. Ф. Пресные подземные и минеральные лечебные воды Башкортостана. — Уфа: Гилем, Башк. энцикл., 2014. Табл. 63, илл. 63, фото 16, библ. 119 назв. 416 с. + вкл.
• Ардисламов Ф. Р. Геологические памятники природы и меры по их охране и рациональному использованию в Республике Башкортостан / Вестник Башкирского университета. 2017. Т. 22. № 2. С. 418—423. http://bulletin-bsu.com/arch/2017/2/4-2/
• Бойко М. С. Развитие раннепермского семейства Paragastrioceratidae (ammonoidea) на Урале / Палеонтологический журнал. 2010. № 3. С. 31-37.
• Галиев А. Ф. История изучения феномена горы Янган-тау П. С. Палласом // Вопросы гуманитарных наук. 2017. № 1 (88). С. 24-25.
• Иванова Р. М. Башкирский ярус Урала // Биостратиграфия среднего-верхнего палеозоя Русской платформы и складчатых областей Урала и Тянь-Шаня. М.: ВНИГНИ, 1995. С.20-29.
• Исмагилов Р. А., Фархутдинов И. М., Фархутдинов А. М. Создание геопарка ЮНЕСКО в Башкирии // Природа. № 1. 2018. С. 35-41.
• Казанцев Ю. В., Казанцева Т. Т., Загребина А. И., Газизова С. А. Структурная геология северо-востока Башкортостана. Уфа: АН РБ, Отделение наук о Земле и экологии, 1999. — 131 с.
• Казанцева Т. Т. К Проблеме падения температур, дебитов горячих паров и сухих газов в недрах курорта Янгантау // Геология. Известия Отделения наук о Земле и природных ресурсов Академия наук Республики Башкортостан. 2013. № 19. С. 68-78.
• Казанцева Т. Т. О происхождении и сохранении феномена горы Янгантау // Вестник Академии наук Республики Башкортостан. 2014. Т. 19. № 3. С. 16-28.
• Камалетдинов М. А. Покровные структуры Урала. М.: Наука. 1974. 230 с.
• Кисин А. Ю. Структурное положение тектонического блока Каратау / Литосфера. 2008. № 4. С. 35-47.
• Кутыгин Р. В. Clausiuraloceras mechetlense, новый вид аммоноидей из кунгура Южно-Уральского региона // Палеонтологический журнал, 2018, в печати.
• Наливкин В. Д. Стратиграфия и тектоника Уфимского плато и Юрюзано-Сылвенской депрессии. Л.;М: Гостоптехиздат, 1949. 205 с. (Труды/ ВНИГРИ; Нов. сер.; Вып.46).
• Нуруллин Р. Метеорит горы Янгантау // Черные металлы. 2015. № 1 (997). С. 79-80.
• Пазухин В. Н., Николаева С. В., Кулагина Е. И. Срединная граница карбона на южном Урале и в Приуралье / В сборнике: Палеозой России: региональная стратиграфия, палеонтология, гео- и биособытия Материалы III Всероссийского совещания. 2012. С. 169—172.
• Пучков В. Н., Абдрахманов Р. Ф. Особенности газогидро-геотермальных явлений горы Янгантау и прилегающих территорий (Южный Урал) // Литосфера. — 2003. — № 4. — С. 65-77.
• Пучков В. Н., Кисин А. Ю., Шанина С. Н. Природный доменный процесс горы Янган-тау (Западный Урал) // Литосфера. 2012. № 5. С. 166—172.
• Салимов М. Дорогами славных конников / Ватандаш. 2017. № 5 (248). С. 3-9.
• Семихатова С. В. Брахиоподы башкирских слоев СССР. 1. Род Choristites Fischer. М., 1941. 151 с. (Труды/ ПИН АН СССР; Т.XII; Вып.4).
• Синицына З. А. Башкирский ярус по р. Лаклы на западном склоне Южного Урала //Стратиграфия и геология карбона Южного Урала и восточной окраины Русской платформы/ БФАН СССР. Уфа. 1975. С.86-94.
• Сунгатуллин Р. Х., Сунгатуллина Г. М. Комплексная характеристика эталонных разрезов приуральского отдела пермской системы в Республике Башкортостан // Геология, полезные ископаемые и проблемы геоэкологии Башкортостана, Урала и сопредельных территорий: Сборник статей / 12-я Межрегиональная научно-практическая конференция, Уфа, 21-23 мая 2018 г. — Уфа , 2018. С. 160—168.
• Ураимов Ш. М. Санжыра (летопись) как исторический источник // Актуальные проблемы гуманитарных и естественных наук. 2016. № 8-1. С. 203—206.
• Фархутдинов И. М. Уникальный геологический объект в качестве учебного полигона для изучения геологии Урала // Геология. Известия Отделения наук о Земле и природных ресурсов Академии наук Республики Башкортостан. 2012. № 18. С. 33-41.
• Фархутдинов И. М., Белан Л. Н., Фархутдинов А. М., Исмагилов Р. А. Богдан Е. А. Геопарк ЮНЕСКО как потенциал культурного и экономического развития// Разведка и охрана недр. № 4. 2018. С. 50-53.
• Хурамшин И. Ш. Изучение состава конденсата пара курорта Янгантау // Вопросы курортологии, физиотерапии и лечебной физической культуры. 2011. № 1. С. 32-34.
• Черных В. В., Г. В. Котляр, Р. В. Кутыгин, Т. В. Филимонова, Г. М. Сунгатуллина, Г. А. Мизенс, Р. Х. Сунгатуллин // Геологические памятники Республики Башкортостан как потенциальные «золотые гвозди» Международной стратиграфической шкалы
• Чувашов Б. И., Черных В. В. Разрез Мечетлино (Южный Урал) — потенциальный лимитотип нижней границы кунгурского яруса // ДАН, 2011, т. 441, № 5. С. 657—660.
• Balabanov, Y.P., Sungatullin, R.Н., Sungatullina, G.M., 2017. Paleomagnetic and petromagnetic characteristics of the reference sections Cisuralian Series Permian System. In: International conference on paleomagnetism and rock magnetism, Kazan, pp. 9.
• Balabanov, Y., Sungatullin, R., Sungatullina, G., Kosareva, L., 2018. Paleomagnetic Studies of the Mechetlino Section (Southern Urals). In: Advances in the study of the Devonian, Carboniferous and Permian Research — From Basin fill to Mineral and Energy Resources. Filodiritto International Proceedings, pp. 44-51.
• Chernykh V.V., Chuvashov B.I., Davydov V.I., Schmitz M.D. Mechetlino Section: A candidate for the Global Stratotype and Point (GSSP) of the Kungurian Stage (Cisuralian, Lower Permian) // Permophiles, 2012, № 56, pp. 21-34.
• Chernykh, V., Kotlyar, G., Kutygin, R., Filimonova, T., Sungatullina, G., Mizens, G., Sungatullin, R., Isakova, T., Boiko, M., Ivanov, A., Mychko, E., 2018. Paleontological Characteristics of the Mechetlino Section (Southern Urals). In: Advances in the study of the Devonian, Carboniferous and Permian Research — From Basin fill to Mineral and Energy Resources. Filodiritto International Proceedings, pp. 70-82.
• Ivanov A.O. Chondrichthyans from the Lower Permian of Mechetlino, South Urals, Russia // The Bulletin of Geosciences, 2016, № 92 (4), pp. 717—729.
• Kotlyar G., Sungatullina G., Sungatullin R. GSSPs for the Permian Cisuralian Series stages // Permophiles, 2016, № 63, pp. 32-37.
• Sungatullin, R., Mizens, G., Sungatullina, G., Gareev, B., Batalin, G., 2018. Geochemistry of the Lower Permian Mechetlino and Dal’ny Tulkas Sections, Southern Urals. In: Advances in the study of the Devonian, Carboniferous and Permian Research — From Basin fill to Mineral and Energy Resources. Filodiritto International Proceedings, pp. 216—224.