Мораҙым тарлауығы, тәбиғи парк
Мораҙым тарлауығы тәбиғәт паркы (рус. Природный парк Мурадымовское ущелье) — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Күгәрсен районында урынлашҡан иҫтәлекле урын һәм төбәк әһәмиәтендәге комплекслы тәбиғәт ҡомартҡыһы. Шул уҡ исемле «Мораҙым тарлауығы тәбиғи паркы» ның төп өлөшө булып тора. Үҙенсәлекле ландшафттары, бай үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһы, шулай уҡ археологик һәм тарихи ҡомартҡылар тупланыуы менән билдәле, улар араһында күп һанлы карст мәмерйәләре айырым урын биләй.
Географияһы
Тарлауыҡ Оло Эйек йылғаһының (Һаҡмар йылғаһының уң ҡушылдығы) урта ағымы буйлап Ирәндек һыртының көнбайыш битләүендә (Көньяҡ Урал) яҡынса 10 км һуҙылған. Абсолют бейеклектәр диңгеҙ кимәленән 400—500 метрға етә. Рельефы текә, йыш ҡына ҡаялы битләүҙәре менән тәрән уйылған йылға үҙәненән ғибәрәт. Мәмерйәләр, соҡорҙар, карст упҡындары һәм шишмәләрҙең күп булыуы биләмәне башҡа урындарҙан айырып тора. Был карст тоҡомдары булыуы менән аңлатыла[1][2].
Геологияһы һәм мәмерйәләре
Тарлауыҡтың геологик нигеҙен 300 миллион йылдан ашыу йәштәге эзбизташтар һәм доломиттар тәшкил итә (түбәнге карбон һәм девон осоро). Был эреүсән тоҡомдарҙың һелтеләнеү һәм һыу менән йыуылыу процестары (рус.)баш. Көньяҡ Уралда иң әһәмиәтле мәмерйә тупланмаларының береһен барлыҡҡа килтерә. Тәбиғи паркы территорияһында бөтәһе 40-тан ашыу мәмерйә иҫәпкә алынған.
Иң билдәле мәмерйәләр:
- Яңы Мораҙым (Күгәрсен) мәмерйәһе иң популяр һәм килеүселәр өсөн йыһазландырылған мәмерйә. Юлдарҙың оҙонлоғо яҡынса 1850 метр тәшкил итә. Үҙенең ағыусы формациялары (сталактиттар, сталагмиттар), ер аҫты күлдәр һәм ҙур мәмерйәләре (Мәрхәмәтле феялар ҡыуышы, Геновестар) менән билдәле. Федераль әһәмиәттәге тәбиғәт ҡомартҡыһы булып тора.
- Иҫке Мораҙым (Ыҫланған, Мораҙым) мәмерйәһе билдәлелеге буйынса икенсе урында тора. Оҙонлоғо яҡынса 500 метр. Боронғо кеше торағы булараҡ археологик әһәмиәте бар.
- Балалар мәмерйәһе Оло Эйек йылға үҙәненең уң яҡ һыртында урынлашҡан иң көнбайыш мәмерйә. Инеү урыны йылға кимәленән 80 м бейеклектә тора. Дөйөм оҙонлығы 64 м, уртаса киңлеге 1,1 м һәм уртаса бейеклеге 0, 9 м булған көмбәҙ формаһындағы юлдарҙан торған лабиринт. Иҙәне ҡоро балсыҡ менән ҡапланған.
Күп кенә мәмерйәләр археологик һәм палеонтологик ҡомартҡылар булып тора, унда плейстоцен хайуандары һөйәктәре (мәмерйә айыуы, йөнлө носорог) һәм палеолит дәүеренән алып урта быуаттарға тиклем кешеләрҙең эҙҙәре табылған[3].
Флораһы һәм фаунаһы
Тарлауыҡ урман һәм урман-дала зонаһы тоташҡан урында урынлашҡан, шул сәбәпле тарлауыҡтың юғары биологик төрлөлөгө (рус.)баш. юғары. Тау битләүҙәре 100 йылдан ашыу йәштәге имән-йүкә урмандары менән ҡапланған. Үҫемлектәрҙең реликт һәм эндемик төрҙәре, Шулай уҡ Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың Ҡыҙыл китабына индерелгән төрҙәр осрай (кәкүк ситеге, ялан әшәлсәһе, япраҡһыҙ эйәгүлән һәм башҡалар).
Фаунаһы Көньяҡ Урал урмандарына хас, әммә тарлауыҡҡа барып етеүе ауыр булғанлыҡтан кеше күп йөрөмәй, шуға ла хайуандар донъяһы күп төрлөлөгө менән айырылып тора. Бында һоро айыу, мышы, ҡабан, һеләүһен, һыуһар, бурһыҡ йәшәй. Орнитофаунаһы бай: һуйыр һәм ҡорҙан алып сапсан һәм бөркөт кеүек йыртҡыс ҡоштарға тиклем. Оло Эйек йылғаһы һәм уның ҡушылдыҡтары бәрҙе, ҡыҙыл балыҡ һәм бағыр балығы йәшәгән урын булып тора[2].
Археология һәм һаҡлау статусы
Тарлауыҡ территорияһында боронғо замандарҙан уҡ кешеләр йәшәгән. Мәмерйәләрҙә палеолит, мезолит һәм неолит осоро тораҡтары табылған. Оло Эйек йылғаһы ярындағы ҡаяларҙа хайуандар, кешеләр һәм соляр символдары һүрәтләнгән бронза һәм тимер быуаттарҙағы ҡаяға төшөрөлгән һүрәттәр (петроглифтар) табылған. Шулай уҡ ҡорбан килтереү эҙҙәре һәм ҡурған ҡәберлектәре осрай. Урта быуаттарҙа тарлауыҡ аша сауҙа юлдары үткән.
Мораҙым тарлауығының бөтә комплексы төбәк әһәмиәтендәге комплекслы тәбиғи ҡомартҡыһы статусын алды (1985 йылдан). Территорияның үҙәге Мораҙым тарлауығы тәбиғәт паркы сиктәренә инә, был уның хоҡуҡи яҡлауын тәьмин итә. Айырым объекттар (мәҫәлән, Яңы Мораҙым мәмерйәһе) федераль әһәмиәттәге тәбиғәт ҡомартҡыһы булып тора.
Уникаль тәбиғәт комплексын һаҡлау өсөн 1998 йылда Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте ҡарары менән дөйөм майҙаны 23,6 мең га булған «Мораҙым тарлауығы» тәбиғи паркы ойошторолдо. Парк биләмәһе төрлө һаҡлау режимы булған бер нисә зонаға бүленә: ҡурсаулыҡ, рекреацион һәм сикләнгән хужалыҡ файҙаланыу зонаһы. Парктың төп бурыстары: тәбиғәтте һаҡлау, ғилми эш һәм туризмды үҫтереү[1].
Туризм һәм иҫтәлекле урындар
Мораҙым тарлауығы Көньяҡ Уралдың иң популяр туристик объекттарының береһе булып тора. Парк территорияһы буйлап бер нисә экологик һуҡмаҡ һәм маршрут (йәйәүлеләр, атлылар) һалынған. Туристарҙы йәлеп иткән төп иҫтәлекле урындар:
- Яңы Мораҙым мәмерйәһенә инеү урыны.
- Мораҙым тарлауығына инеү урынында ҡая массивында күҙәтеү майҙаны урынлашҡан.
- Тарлауыҡтың матур битләүҙәре буйлап йәйәү йөрөү.
- Оло Эйек йылғаһы буйлап ағып төшөү.
Туристарҙы урынлаштырыу өсөн тирә-яҡ ауылдарҙа туристик приюттар һәм ҡунаҡ йорттары йыһазландырылған[1][2].
Галерея
Иҫкәрмәләр
- ↑ 1 2 3 Э.П.Позднякова Тәрж. И.М.Япаров. Мораҙым тарлауығы, парк (башҡ.). Башҡорт энциклопедияһы: 7 томда (18 октябрь 2019). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 25 август 2025.
- ↑ 1 2 3 Павел Распопов. Мурадымовское ущелье: маршруты по пещерам и скалам. Ураловед (10 май 2021). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 25 август 2025.
- ↑ Игорь Меньшиков. Мурадымовское ущелье — великолепная достопримечательность Башкортостана: как добраться, отдых. Наш Урал (4 август 2025). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 2025-0825.
Һылтанмалар
- Мурадымовское ущелье - Главная страница. Природное и культурное наследие Кугарчинского района Республики Башкортостан. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 25 август 2025.
