Рус телендәге версияМахсус проекттар
Телде алмаштырырға
РУВИКИ ТУРАҺЫНДА

Талҡаҫ

Талҡаҫ (рус. Талкас) — Көньяҡ Уралдың көнбайыш битләүендәге күл. Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ районында урынлашҡан.

Географияһы

Күл Урал йылғаһы бассейнына инә. Ирәндек һыртының көнбайыш битләүенең тау-ара уйпатлығында, элекке Түбә ҡасабаһынан (2004 йылдан ауыл) көньяҡ-көнсығышҡа табан 4 километрҙа, «Ирәндек» тәбиғәт паркы һәм «Талҡаҫ күле» тәбиғәт ҡомартҡыһы (1978) биләмәләрендә урынлашҡан[1][2]. Көньяҡ ярында Иҫән ауылы урынлашҡан.

Район үҙәгенә тиклем (Баймаҡ ҡалаһы) 35 километр, яҡындағы тимер юл станцияһынан (Сибай) 75 километр, республиканың баш ҡалаһы Өфөгә тиклем 445 километр.

Характеристикаһы

Һыу өҫтөнөң майҙаны — 4,2 квадрат километр, оҙонлоғо — 4,0 километр, уртаса киңлеге 1,0—1,3 километр, күлдең уртаса тәрәнлеге — 4,5 метр (иң күбе — 12,0 метр), һыу күләме —18,9 млн кубометр[2].

Күл бик боронғо, Уралдағы вулкан процестары һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән[3], йәғни тектоник сығышлы, өҫкө девондың мукасов свитаһы, таш күмер йәшендәге габбро һәм урта өҫкө палеозой туффиттарында яһалған. Уртаһы һуҙылған; төбө шыма, сапропель менән ҡапланған. Төньяҡ һәм көньяҡ ярҙары һөҙәк, урыны менән һаҙлыҡлы, ә көнбайыш һәм көнсығыш ярҙары текәрәк. Һуңғыһы шулай уҡ урыны менән ҡаялы, ҡарағас, ҡайын, ҡарағас урмандары менән ҡапланған. Көнбайыш яр буйында элек шулай уҡ ҡатнаш урман булған, әммә ағастарҙы контролдән тыш ҡырҡыу арҡаһында әлеге ваҡытта унда ҡайын һирәк урманы өҫтөнлөк итә[2].

Күлдең үҙәк өлөшөндә ерле тоҡомдарҙың сығыштары ҙур булмаған утрау барлыҡҡа килтерә, ул уны бер үк өлөшкә бүлә[4].

Биоресурстары

Күлдә күрән, күл ҡамышы һәм башҡа үҫемлектәр үҫә. Һыуында ҡыҫала, балыҡтарҙан — ҡорбан, сабаҡ, суртан, табан балыҡ, ҡарағанат, алабуға һәм башҡалар көн итә. Яр буйҙарында ҡара тешле гагара, турпан оя ҡора[2]. Көнсығыш яры яғында 8—10 метр тәрәнлектә сапропель ятҡылығы бар. Уны дауалауҙа ҡулланалар.

Ял итеү урыны

Һыуҙың иҫ киткес таҙалығы һәм матур ландшафты арҡаһында күл Көньяҡ Уралда иң популяр ял итеү урындарының береһенә әйләнгән, йыш ҡына уны «Урал ынйыһы» тип атайҙар[5].

Күлдән 300 метр алыҫлыҡта 1931 йылда төҙөлгән «Талҡаҫ» шифаханаһы урынлашҡан[6]

Иҫкәрмәләр

  1. ↑ Красная книга Башкирской АССР. Уфа, 1987. Архивировано из оригинала 10 ноябрь 2013 года. (Тикшерелеү көнө: 21 август 2025)
  2. ↑ 1 2 3 4 И. М. Яппаров. Талҡаҫ (башҡ.). «Башҡортостан» төбәк интерактив энциклопедик порталы (10 октябрь 2019). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 21 август 2025.
  3. ↑ Павел Распопов. Талкас – самое высокогорное озеро Башкирии. Сайт «Ураловед» (21 апрель 2021). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 13 сентябрь 2025.
  4. ↑ Баймакская энциклопедия / гл. ред. И. Х. Ситдиков. — Уфа: Башк. энцикл., 2013. — 640с.: ил., карты, ноты. ISBN 978 −5-88185-084-5 (Тикшерелеү көнө: 21 август 2025)
  5. ↑ Урсол М. М. Озеро Талкас — жемчужина Южного Урала. Журнал «Юный ученый», 2023, № 6.1 (69.1). — С. 30-33 (2023). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 13 сентябрь 2025. (рус.)
  6. ↑ Санаторий-профилакторий «Талкас». Официальный сайт агентства по туризму акции КЭШБЭК. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 13 сентябрь 2025. (рус.)

Литература

  • Ахметшин Б. Легенды и были озера Талкас / Б. Ахметшин // Бельск. просторы. — 2001. — № 11. — С. 131—138.  (рус.)
  • Савченко Т. На берегах башкирского Байкала / Т. Савченко // Респ. Башкортостан. — 2004. — 1 июля.  (рус.)

Һылтанмалар

Тема буйынса өҫтәмә

Категориялар