Ҡарағай күл (һаҙлыҡ)

Төбәк Дыуан ауылынан көньяҡ-көнбайышҡа табан 2,8 километр алыҫлыҡта, Дыуан районы территорияһында урынлашҡан. Комплекстың дөйөм майҙаны яҡынса 16 гектар тәшкил итә. Оҙонлоғо яҡынса 220 метр һәм киңлеге яҡынса 180 метр булған шул уҡ исемле күл төп тәбиғәт объекты. Күл һәм уның эргәһендәге территориялар мөһим тәбиғәтте һаҡлау комплексын тәшкил итә, ул төбәккә хас һаҙлыҡ һәм урман ландшафттарын үҙ эсенә ала^[1].

Был территорияның рельефы аҫҡы пермдең көңгөр ярусы тоҡомдарынан, башлыса ангидриттарынан, гипстарҙан, доломиттарҙан һәм башҡа ултырма тоҡомдарҙан тора. Был районда карст рельефтың айырым төрө үҫешкән, ул тау тоҡомдарының һыу менән эреүе арҡаһында барлыҡҡа килгән, был йырындар, ер аҫты ҡыуышлыҡтары һәм башҡа геологик формалар барлыҡҡа килеүенә булышлыҡ итә.

Төбәк ландшафы ҡарағай‑шыршы, йәшел мүк һәм һаҙ сфагнум һаҙлыҡлы урмандарҙан, күрән баҫҡан ҡайынлыҡтарҙан һәм болондарҙан тора. Һаҙлыҡтар урындағы экосистеманы һаҡлауҙа мөһим роль уйнай, дымдылыҡҡа һиҙгер флора һәм фауна төрҙәре өсөн шарттарҙы һаҡлауға булышлыҡ итә.

Флора

Ҡарағай күлендә һәм уның тирә-яғында Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән бер нисә һирәк үҫемлек төрө үҫә. Улар араһында түбәндәгеләр айырылып тора:

• Кәкүк ситеге (рус.)баш. (Cypripedium guttatum) — сағыу, танырлыҡ сәскәләре һәм ҡатмарлы экологияһы менән билдәле һирәк осрай торған орхидея төрө.
• Ысыҡ үләне (Drosera anglica) – бөжәктәр ашаусы үҫемлек, япраҡтары менән тоҙаҡҡа эләктереп алып туҡлыҡлы матдәләр ала.

Уларҙан тыш, бында мүк, лишайник һәм башҡа һаҙ үҫемлектәре үҙенсәлекле үҫемлек япмаһы барлыҡҡа килтерә.

Фауна

Күл һыуҙарында төбәктәге күлдәрҙә һәм быуаларҙа йыш осраған табан балығы йәшәй. Эргә-тирәләге урмандарҙа һәм яландарҙа өйрәктәр кеүек һыу ҡоштары йәшәй. Шулай уҡ был ерҙәге һаҙлыҡтар һәм урмандар башҡа күп төр хайуандар һәм ҡоштар өсөн мөһим һыйыныу урыны булып хеҙмәт итә, был ерҙең биологик төрлөлөгөнә ярҙам итә^[1][2].

Ҡарағай күле тәбиғәтте һаҡлауҙың мөһим объекты булып тора. Тәбиғәт ҡомартҡыһы үҙенсәлекле тәбиғәт шарттарын, үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһының һирәк төрҙәрен, шулай уҡ төбәктең мөһим ландшафт үҙенсәлектәрен һаҡлау өсөн булдырылған. Һаҡлау арҡаһында экосистеманың тотороҡлолоғо тәьмин ителә, һаҙлыҡтар һәм урмандарҙың боҙолоуына юл ҡуйылмай, һирәк һәм һаҡланған төрҙәрҙең йәшәү мөхите һаҡлана.

Төбәк биләмәһе тәбиғәт төрлөлөгөн өйрәнеү һәм тәбиғәттә әүҙем ял итеүселәр экологтар, биологтар һәм туристарҙың иғтибарын йәлеп итә. Шул уҡ ваҡытта экологик тигеҙлекте боҙмаҫ өсөн тәбиғәтте һаҡлау биләмәләрендә үҙеңде тотоу ҡағиҙәләрен үтәргә кәңәш ителә^[3][2].