Ирәмәл

Массивтың оҙонлоғо яҡынса 15 км, киңлеге — 7 км-ға яҡын. Билән менән айырылған көньяҡ һәм төньяҡ өлөштәргә бүленә. Ике түбә араһындағы был биләндең киңлеге яҡынса 1 километр һәм бейеклеге 1200—1250 м^[1].

Абсолют бейеклектәре бер мең метрҙан ашыу булған бер нисә түбәһе бар:

• Оло Ирәмәл тауы, бейеклеге — 1582 метр, түбәһе яҫы таулыҡ;^[6]
• Кесе Ирәмәл тауы, бейеклеге — 1449 метр;^[6]
• Ҡолонсаҡ тауы, бейеклеге — 1184 метр^[2].

Таш йылғалар (ҡоромдар), таш ҡаласыҡтар һәм ҡая ҡалдыҡтары бар. Урта рифейҙың егәлгә свитаһына ҡараған кварцитлы ҡомташтан һәм кварциттан тора. Ландшафтарҙың бейеклек бүлкәтлеге күҙәтелә^[2].

Урман бүлкәтендә ҡара ылыҫлы тайга, юғарыраҡ һирәк урмандар, яланғас болондар һәм тау тундралары өҫтөнлөк итә. Үҫемлектәргә бик бай. Ирәмәл тәбиғәт паркы, шул иҫәптән һырт битләүҙәре флораһында 550-гә яҡын ҡатмарлы төҙөлөшлө көпшәле үҫемлек төрө иҫәпләнә, шуларҙың түбәндә һаналғандары был биләмәләрҙә генә осрай һәм улар Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән: эндемиктар — ирәмәл алтын тамыры, Крылов зыягөлө, урал лаготисы, шулай уҡ реликттар — аҙ япраҡлы елемүлән, көҙгө ллойдия, Ледебур еҙүләне, Леман таутишәре, Эдер бетүләне^[2].

Ҡоштарҙың һирәк төрҙәре осрай, улар иҫәбенән Ирәмәл тау һыртында бөркөт, һөҙһөт йәки кеҙгет, ҡара сәпсәү йәки ҡара ҡаҙ көн итә.

Битләүҙәрендә Йүрүҙәндең ҡушылдығы — Төлөк йылғаһы һәм уның үҙенең ҡушылдығы Ҡарағай, шулай уҡ Әүәләк һыртында аға башлаған Ағиҙелдең ҡушылдыҡтары Иһәнәк, Оло Әүнәр, уның ҡушылдығы Тығын йылғалары ағып сыға. Көнсығыш итәге буйлап Тығын һаҙлығы урынлашҡан^[6].

«Ирәмәл» оронимы (түбә атамаһы) — бик боронғо, бер мәғәнәле генә аңлатмаһы юҡ, уны сығышын боронғо башҡорт теле менән бер рәттән шулай уҡ монгол теленә лә алып барып ялғайҙар. Башҡорт телендә, әлбиттә, яңғырашы буйынса был исемгә яҡын һүҙҙәр бар: мәҫәлән, «эремелек», «эреме» — йылға буйлап ҡуйы ҡыуаҡлыҡтар һәм урмандар менән биләнгән һаҙлыҡлы һыҙат, «ирем» — йылғаның тура өлөшө. Улар Ирәмәл йылғаһын характерлай ала. Бәлки, йылға ла, тау ҙа улар өсөн дөйөм булған Ирәмәл тау узелы (массивы) исеме менән аталалыр^[7].

Икенсе төрлө аңлатмаһы: ир-егет һәм эмель-эйәр йәки батыр ир-егет эйәре. Ирәмәл түбәһе гигант эйәргә оҡшаған^[8].

Яңы тикшеренеүҙәрҙә Ирәмәл оронимының сығышы бронза быуат дәүеренә алып бара һәм һинд-иран телдәренә нигеҙләнә. Этимологияһы буйынса атама боронғо һинд һүҙҙәренең ҡушылыуынан килә тип аңлатыла: irā - «ел» һәм mauli - «түбә», был — «ел түбәһе» тигән мәғәнәне бирә. (Воронков А. А. Об истоках авестийской реки Ардви) ^[9].

Рычков Пётр Иванович Ағиҙел йылғаһын тасуирлағанда былай тип яҙған:

Вершины ея въ Уральжъ изь горы Иримяли-Тау. Сія гора столь велика и высока, что съ Бухарской стороны смотря къ Башкиріи дни за два видима, и въ нькоторыхъ мьстахъ снегъ никогда не сходитъ

— «Топография Оренбургская» стр. 230

Иван Лепехин 1805 йылда былай тип яҙған:

От деревни Нургузя во 130 верстах отстояла славная в Башкирии гора Ирямял-Тау прозываемая, из которой выходит река Белая. В сём месте как бы нарочно собралися Уральские воды, дабы приумножить Бельские истоки. Они разделяются на 13 речек из Урала или с левой стороны по течению соединилися с Белою. 1-я из них называется Мата, из-под Уральского хребта Меердяк прозываемаго; 2-я того же имени из горы Каркабар; 3-ья Буюрле из Урала; 4-я Севязы из горы Ак Биик; 5-я Кулдальмяс; 6-я Тура; 7-я Белекей из Урала; 8-я Байняс изЪ Беркутуяс; 9-я Кулабайсы; 10-я Илиячинан; 11-я Суиндюк из Урала; 12-я Биркутуязы, из горы того же имени; 13 Булан из Урала.

— Продолжение Дневных записок путешествия доктора и Академии наук адъюнкта Ивана Лепёхина по разным провинциям Российского государства. Часть 4.