Туғарсалған

«Туғарсалған» тәржемә иткәндә «Атты йотҡан күл» йәки «Боролоп ҡараған һәм юғалтҡан» тигәнде аңлата^[11]. Исеменә XVII быуатта һыбайлыларҙы ҡотҡарған һыу ҡыҙы (рус.)баш. һәм күл янында ҡалмыҡ ғәскәрен юҡ итеү тураһындағы боронғо башҡорт легендалары бәйле^[11][12].

Күл Торатау шиханының төньяҡ итәгендәге карст уйпатлығында, Ағиҙел йылғаһы үҙәненең өсөнсө һыубаҫар туғай террасаһының артҡы өлөшөндә урынлашҡан^[5]. Һыу ятҡылығының оҙонлоғо 395 м (төньяҡтан көньяҡҡа), киңлеге 260 м (көнбайыштан көнсығышҡа); һыу өҫтөнөң майҙаны 0,1 км² тирәһе. Яр буйы һыҙаты өлөшләтә ағастар менән ҡапланған, әммә һыуға төшөү өсөн уңайлы урындар бар. Һыуы сөсө, башлыса атмосфера яуым-төшөмө менән тулылана, ер аҫты һыуҙары ла ҡушыла^[5][10].

Күл уртаһында карст-эрозия утрауы урынлашҡан, уның сағыштырма бейеклеге 1-2 метр тәшкил итә һәм үҫемлектәр менән ҡапланған^[13]. Тирә-яҡта үлән-ҡылған далаһы участкалары, йыуылған ҡара тупраҡлы һөрөнтө ерҙәр һәм имәнлек осрай^[7].

Туғарсалған күле тәүге тапҡыр документтарҙа 1965 йылда тәбиғәт ҡомартҡыһы булараҡ телгә алына, ул «Туғар-салған күле һәм уның тирә-яғы» махсус һаҡланған биләмәһе составына индерелә^[10]. Республика әһәмиәтендәге комплекслы тәбиғәт ҡомартҡыһы статусы 1985 йылдың 26 декабрендә Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советының 212-се Ҡарары менән рәсмиләштерелә^[5].

1953 йылда күлдә Торатау тауы аҫтында урынлашҡан хөкөм ителгәндәр лагерының^[14][15] һыу алыу насос станцияһы эшләй. Һыуҙы көсөргәнешле һурҙырыу арҡаһында күл һайыға^[16].

Күлдең килеп сығышы буйынса А. И. Смирнов тикшеренеүҙәренә ярашлы (2024), һыу ятҡылығының барлыҡҡа килеүе фәҡәт иртә Пермь системаһының Көңгөр ҡатламы гипстарында карст процесының үҫешенә бәйле^[5].

Күл хәҙерге йәшерен эрозия-карст үҙәне тамағында урынлашҡан карст соҡоронда барлыҡҡа килгән, уның үрге өлөшө һыу ятҡылығынан 1,6—1,7 км төньяҡтараҡ урынлашҡан. Иртә плиоцен осоронда Көньяҡ Урал алды төбәгенең күтәрелеүе һөҙөмтәһендә йылға үҙәндәренең тәрәнәйеүе һәм карст процестарының киҫкен әүҙемләшеүе күҙәтелә. Үҙән ауыҙы ул осорҙа Ағиҙел йылғаһының боронғо уйһыулығына сыға; Стәрлетамаҡ ҡалаһы тапҡырында уйһыулыҡтың хәҙерге үҙәнгә ҡарата тәрәнлеге 110 м-ға етә^[5].

Боронғо уйһыулыҡ плиоцен, ә һуңынан плейстоцен ултырмалары менән тултырылғандан һуң, үҙәндең урта һәм аҫҡы өлөштәре дүртенсел аллювий ҡатламы аҫтында ҡала. Ағиҙел йылғаһы үҙәненең өсөнсө һыубаҫар туғай террасаһының артҡы өлөшөндә, өлөшләтә балсыҡлы урта плейстоцен ҡатламдары менән тулыланған карст соҡоронда Туғарсалған күле барлыҡҡа килә. Шулай итеп, һыу ятҡылығы урта неоплейстоцен осоро аҙағында, III террасаның аллювий ултырмалары тупланғандан һуң барлыҡҡа килә^[5].

Күлдең яҡын тирә-яғында диаметры 10—50 м һәм тәрәнлеге 15 м тиклем булған туҫтаҡ һәм конус рәүешендәге карст соҡорҙары күп. Карст яланында соҡорҙарҙың һаны 1 км²-ҙа 200 данаға тиклем тәшкил итә. Күлдең көньяҡ-көнсығышында, Көңгөр гипстарында, ҙур булмаған мәмерйә — «Гипс» поноры (оҙонлоғо 8 м) урынлашҡан, ул Торатау рифының гидрогеологик структураһының һыулы горизонтын дренажлай һәм инфильтрация һыуҙарының ер аҫты ағымын Ағиҙел йылғаһы үҙәненең дүртенсел аллювийына алып китә^[5].

Туғарсалған — Башҡортостандағы тәрән карст күлдәренең береһе^[17]. Уның оҙонлоғо — 395 м, киңлеге — 260 м, һыу өҫтө майҙаны — 0,1 км². Иң ҙур тәрәнлеге ғәҙәттә 27 м тип күрһәтелә, әммә хәҙерге заман эхолот тикшеренеүҙәренән күренеүенсә (С. Пахотин, А. Беспамятный, Е. Гакашина, 2020 йылдың авгусы), уның күпселек урындарҙа 15 метрҙан артмауы асыҡланған, һәм бер генә ҙур булмаған участкала 27 метр тәрәнлек теркәлгән. 2020 йылғы тикшеренеүҙәр һөҙөмтәләре Смирновтың 2023 йылда баҫылып сыҡҡан хеҙмәтендә дөйөмләштерелә^[18][5].

Күл дуға формаһындағы тәбиғи карст һыу ятҡылығы булып тора; төбө ләм менән ҡапланған (ҡалынлығы яҡынса 10 см), уның аҫтында ҡыҙыл балсыҡлы, яр буйында урыны менән ташлы тупраҡ ята^[10].

Күлгә ҡойоусы ла, ағып сығыусы ла йылғалар юҡ. Аҙыҡ сығанаҡтары атмосфера яуым-төшөмө (рус.)баш. һәм ер аҫты шишмәләре, улар һыуҙың даими кимәлен һәм уның таҙалығын тәьмин итә. Һыуы сөсө, үтә күренмәле, ылымыҡтар юҡ тиерлек. Һыу температураһы йәйге ваҡытта +19 °С, тәрәндә +6…+10 °С-ҡа етә^[10].

Күл тирәһендә төрлө үләнле ҡылғанлы дала, имәнлектәр һәм йыуылған ҡара тупраҡлы һөрөнтө ерҙәр бар. Һыу ятҡылығында төрлө балыҡ төрҙәре йәшәй^[12][10].

Элек күл уртаһындағы утрауҙа Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән һирәк эндемик үҫемлек төрҙәре үҫкән. Хәҙерге ваҡытта, антропоген тәьҫир менән бәйле, утрау флораһы башлыса ағас үҫемлектәре төрҙәренән тора^[10].

Башҡорт мифологияһында «тау—күл» пары донъя моделенең үҙәге, илаһи өҫкө һәм аҫҡы символдар булараҡ ҡабул ителә. Торатау тауы үҙенсәлекле Донъя үҙәге, изге һәм хужалыҡ алып барыу өсөн тыйылған урын тип һанала; эргәләге күл төпһөҙ, ер аҫты донъяһына инеү урыны һәм башҡа һыу ятҡылыҡтары менән ер аҫты йылғаһы аша тоташҡан тип ҡабул ителә^[11].

Күлдең исеме менән һыу ҡыҙы тураһындағы легенда бәйле: риүәйәт буйынса, Туғарсалғанда дейеү ҡыҙы йәшәгән. Дошман ҡыуып килгән һыбайлыларҙы күреп, ул кешеләрҙе аттары менән бергә күл төбөнә йәшерә. Хәүеф уҙғас, һыу ҡыҙы уларҙы сығара, әммә артҡа боролоп ҡарамауҙарын һорай. Егеттәрҙең береһе түҙмәйенсә борола, шул уҡ мәлдә барыһы ла мәңгелеккә һыу аҫтына төшөп китә. Ошонан «Боролоп ҡараған һәм юғалтҡан» һәм «Атты йотҡан күл» атамалары килеп сыҡҡан^[11].

Икенсе легенда XVII быуатта ҡалмыҡтарҙың башҡорттарға һөжүме тураһында һөйләй: меңгә яҡын ҡалмыҡ Торатау эргәһендәге күл янында туҡтай, әммә төндә башҡорттар тарафынан юҡ ителә. Шул ваҡыттан алып һыу ятҡылығы «Мең ҡалмыҡ» атамаһын ала^[11].

Йәйге осорҙа Туғарсалғанға яҡындағы Ишембай, Стәрлетамаҡ һәм Өфө ҡалаларынан туристар һәм балыҡсылар килә. Күл буйындағы «Туғарсалған» ял базаһында ял итеү өсөн йыһазландырылған урындар, волейбол уйыны өсөн спорт майҙансығы, башҡорт аш-һыуы әҙерләнгән кафе, мунса һәм сауна, мангал участкалары, катамарандар һәм кәмәләр прокаты пункты бар^[19].

Яр буйында күмәк саралар, шул иҫәптән мотофестиваль үткән^[20]. Яҡындағы тау битләүендә 2019 йылда «Торатау йыйыны» республика байрамы уҙған^[21].