Ҙур Ялан

Күл Ағиҙел йылғаһының уң яҡ яры буйлап урынлашҡан. Яртылаш дуға формаһындағы боронғо йылға үҙәне (рус.)баш. булып тора. Яҙғы ташҡын мәлендә Ағиҙел менән ҡушыла. Күлдең оҙонлоғо яҡынса 5,1 км, максималь тәрәнлеге — 5 метрға тиклем. Һыу ятҡылығының майҙаны — 113 гектар.

Ҙур һәм Бәләкәй Ялан күлдәре 1963 йылда ойошторолған «Ялан зоологик дәүләт заказнигы» составына инә.

Ландшафт ылыҫлы урмандарҙан тора: тал, ҡарама, йүкә, ҡарағай ағастары осрай. Яр буйында Ҡара бөрлөгән, дала акацияһы, аҡ свидина (рус.)баш., гөлемеш үҫә; яр буйы өлөшләтә һаҙлыҡлы. Үҫемлектәре Ағиҙел йылғаһының түбәнге ағымына хас. Яр буйында ҡамыштар үҫә. Йәйен һыу өҫтән сәскә атҡан аҡ томбойоҡтар ҡаплай.^[1]

1930 йылдар аҙағында күлгә йофарҙар ебәрелгән, әммә хәҙерге көндә уның яҙмышы билдәһеҙ. Күл тирәһендә ҡондоҙ, ондатра, сыбар ҡаҙ, торналар, аҡҡоштар, төрлө өйрәктәр һәм башҡа ҡош төрҙәре йәшәй. Яҙғы һәм көҙгө миграция осоронда күл күп һанлы ҡоштарҙың туҡталыш һәм оя ҡороу урынына әйләнә. Улар араһында аҡҡоштар, ҡыр ҡаҙҙары, торналар һанала.^[1]

1963 йылда күлде һәм уның тирә-яғын һаҡлау маҡсатында Ялан дәүләт зоологик заказнигы ойошторола.^[2]

Ҙур Һәм Бәләкәй Ялан күле тәбиғәт ҡомартҡыһы Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советының 1965 йылдың 17 авгусындағы 465-се ҡарары нигеҙендә ойошторола һәм Башҡортостан Республикаһы тәбиғәттән файҙаланыу һәм экология Министрлығының Ҡурсаулыҡ һәм биологик төрлөлөк менән эшләү бүлеге тарафынан иҫәпкә алына.^[1]

Заказник ҡиммәтле һәм һирәк осраған хайуандар төрҙәрен һаҡлау, шулай уҡ Ағиҙел йылғаһы түбәнге ағымының тәбиғи мөхитен һаҡлап ҡалыу маҡсатында ойошторолған.